XOTIRANING PSIXOLOGIK TABIATI

150 XOTIRANING PSIXOLOGIK TABIATI Ma’muraliyeva Muxlisa Mavzur qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim fakulteti talabasi [email protected] Ilmiy rahbar: Tojiboyev Marat Normadovich https://doi.org/10.5281/zenodo.17961823 Annotatsiya: Mazkur tezis xotiraning psixologik tabiatini, uning turlari, shakllanish mexanizmlari hamda inson faoliyatidagi o‘rnini keng qamrovda yoritadi. Xotira — bu nafaqat eslab qolish, balki boshdan kechirgan holatlarni qayta tiklash, kechagi tajribani bugungi faoliyat bilan bog‘lash, shaxsning individual o‘zligini saqlab turuvchi murakkab psixik tizim sifatida talqin qilinadi. Tezisda qisqa muddatli, uzoq muddatli, operativ, hissiy, harakat xotirasi kabi turlar chuqur tahlil qilinadi, ularga xos psixologik belgilar, yoshga bog‘liq dinamikalar va shaxs rivojidagi ahamiyati ochib beriladi. Kalit so‘zlar: xotira, qisqa muddatli xotira, uzoq muddatli xotira, hissiy xotira, harakat xotirasi, eslab qolish jarayoni, psixologik xususiyatlar, qayta tiklash, psixik jarayonlar Abstract This thesis explores the psychological nature of memory, its types, underlying mechanisms, and its essential role in human activity. Memory is presented not only as the ability to store and recall information but also as a complex mental system that connects past experiences with present actions and preserves an individual’s personal identity. The work provides an in-depth analysis of short-term, long-term, operative, emotional, and motor memory, explaining their psychological characteristics, developmental dynamics, and importance in personality formation. Keywords: memory, short-term memory, long-term memory, emotional memory, motor memory, recall process, psychological features, reproduction, cognitive processes Kirish Inson ruhiyatining eng sirli, eng chuqur va eng ta’sirchan qatlamlaridan biri — bu xotiradir. Xotira insonning kechagi tajribasini buguniga bog‘laydi, ertangi kun uchun asos yaratadi, shaxsning o‘zligini, dunyoni idrok etish tarzini, hayotga bo‘lgan munosabatini butun umri davomida saqlab turadi. Agar idrok bizga hozirgi hayotni ochib bersa, tafakkur bizga fikrlash imkonini bersa, xotira ularning barchasini yagona tizimga birlashtiradi: o‘tgan voqealarni esga soladi, bizni o‘z tajribamiz bilan qayta bog‘laydi, kim ekanimizni unutib qo‘ymasligimizni ta’minlaydi. Shu ma’noda xotira oddiy psixik jarayon emas — u insonning butun mavjudligini tartibga soluvchi ichki mexanizm, ruhiy hayotning markaziy o‘qi hisoblanadi. Xotira haqida gap ketganda ko‘pchilik uni shunchaki “eslab qolish” bilan bog‘laydi. Aslida esa xotira bundan ancha murakkab tuzilishga ega: unda eslab qolish, saqlash, esga tushirish, qayta tiklash kabi jarayonlar o‘zaro uzviy bog‘liq holda ishlaydi. Bu jarayonlarning har biri alohida psixologik qonuniyatlarga bo‘ysunadi. Inson biror narsani eslab qolish uchun nafaqat ko‘radi yoki eshitadi, balki uni hissiy jihatdan qabul qiladi, unga munosabat bildiradi, uni ongida joylashtiradi, zarur bo‘lganda esa bu ma’lumotni qayta chaqira oladi. Shuning uchun xotira — bu faqat ma’lumotlar ombori emas, balki shaxsning o‘y-fikrlari, his-tuyg‘ulari, tajribasi va hayotiy pozitsiyasini birlashtiruvchi ichki tizimdir. Psixologiya fanida xotiraning o‘rni beqiyosdir. Chunki insonning barcha aqliy faoliyati — o‘qish, o‘rganish, nutq, tafakkur, ijod, mehnat, hatto sezgi-hissiyotlarning barqarorligi ham xotira 151 bilan chambarchas bog‘liq. Ta’lim jarayonida bilimning mustahkam o‘rnatilishi, yangi ma’lumotlarni anglash, ularni amalda qo‘llash aynan xotira faoliyatiga tayanadi. Shu bois maktabgacha yoshdagi bolalarda, boshlang‘ich sinflarda yoki o‘smirlik davrida xotiraning qaysi turlari faol, qaysilari sust ekanini bilish pedagog uchun juda muhimdir. Ba’zan bola darsni tushunadi, lekin eslab qola olmaydi; ba’zida esa aksincha — eslab qoladi, ammo tushunish jarayoni sust bo‘ladi. Bu holatlarning barchasi xotira mexanizmlarining o‘ziga xos ishlashi bilan bog‘liq. Xotira turlarining xilma-xilligi inson ruhiyatining betakrorligini yana bir bor tasdiqlaydi: bir insonda hissiy xotira kuchli bo‘lsa, boshqasida mantiqiy-ma’noli xotira rivojlangan bo‘ladi; kimdadir harakat xotirasi (motor xotira) yuqori bo‘lsa, yana boshqalarda uzoq muddatli xotiraning mustahkamligi ajralib turadi. Shu sababli psixologiyada xotiraning turlarini o‘rganish nafaqat ilmiy zarurat, balki amaliy ehtiyojdir — bola qaysi yo‘nalishda tezroq o‘rganishini bilish uchun, o‘quvchining dars materialini qanday qabul qilishini anglash uchun, kattalarda esa xotira buzilishlari yoki susayishi belgilari bo‘lsa, ularni oldindan aniqlash uchun. Xotiraning psixologik xususiyatlarini o‘rganish jarayonida ko‘plab olimlar — P. Janet, X. Ebbingauz, A. P. Luriya, V. Vundt, Z. Freyd va boshqalar — juda ko‘p qimmatli g‘oyalar bildirgan. Ularning tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, xotira insonning ruhiy hayotida statik emas, balki dinamik jarayon bo‘lib, vaqt o'tishi bilan o‘zgaradi, kuchayadi, susayadi, qayta quriladi, ba’zan hatto yangi ma’no kasb etadi. Xotira har safar biror voqeani qayta eslaganimizda uni birdan-bir shaklda emas, balki o‘sha lahzadagi ruhiy holatimiz, tajribamiz, kayfiyatimiz va ehtiyojlarimiz asosida qayta tiklaydi. Demak, xotira — bu shunchaki “saqlangan suratlar” jamlanmasi emas; u doimiy ravishda o‘zgarib turadigan, qayta ishlanadigan, jonlanadigan psixik hodisadir. Shu sababli “xotira turlari” mavzusi psixologiyada alohida ilmiy yo‘nalishga aylangan. Qisqa muddatli xotira insonning hozirgi faoliyatini boshqaradi; uzoq muddatli xotira esa butun hayot davomida to‘plangan bilimlar va tasavvurlarni saqlaydi. Operativ xotira fikrlash jarayonida faol ishlaydi, hissiy xotira esa odamni o‘tmishdagi ayni holatlarga ruhiy jihatdan qaytarib qo‘yadi. Harakat xotirasi esa o‘rganilgan ko‘nikmalar — yozish, yurish, chizish, sport harakatlari — kabi faoliyatlarning asosi bo‘lib xizmat qiladi. Bu turlar bir-biridan ajratilgan bo‘lsa-da, amalda ular bir butun murakkab tizim sifatida ishlaydi. Asosiy qism Inson xotirasi — bu ruhiy hayotning tinimsiz harakatdagi o‘ziga xos oqimidir. U hech qachon mutlaqo jim turmaydi, balki ongimiz chekkasida goh sekin, goh shiddat bilan kechayotgan jarayon sifatida doimo faoliyatda bo‘ladi. Har bir eslash, har bir unutish, har bir qayta tiklash jarayoni bizni kimligimiz, qanday yashayotganimiz va kelajakda kim bo‘lishimiz bilan chambarchas bog‘liq. Xotiraning tabiatini anglash — shaxsning ichki dunyosini anglashga qaratilgan eng murakkab psixologik jarayonlardan biridir. Inson dunyoni ko‘radi, eshitadi, sezadi, his qiladi va tafakkur orqali qayta ishlaydi. Ammo bularning barchasini bir ipga tizib, hayotga bog‘lab turadigan mexanizm aynan xotiradir. Shuning uchun psixologiyada xotiraning turli shakllarini o‘rganish shunchaki ilmiy qiziqish emas, balki inson faoliyatini tushunishning poydevori hisoblanadi. Har bir xotira turi o‘z vazifasiga ega, o‘z qonuniyatlariga ega, o‘ziga xos psixologik xarakterga ega. Bu turlarni anglash orqali nafaqat inson ruhiyatini, balki uning o‘qish, mehnat, nutq, muloqot, ijod kabi jarayonlarda namoyon bo‘ladigan o‘ziga xos jihatlarini ham chuqurroq tushunish mumkin. Xotiraning eng asosiy turlaridan biri — qisqa muddatli xotira. Bu xotira turi insonning “hozir”dagi faoliyatini boshqaradi. Qisqa muddatli xotira o‘ta dinamik, tez o‘zgaruvchan va 152 to‘lqinlanadigan jarayondir: bir lahzada ma’lumotni qabul qiladi, ikkinchi lahzada uni yo‘qotishi ham mumkin. Bu xotiraning eng go‘zal va ayni paytda eng nozik xususiyati — uning cheklangan hajmi. Inson bir vaqtning o‘zida juda ko‘p ma’lumotni ushlab tura olmaydi. E’tiborimiz qanday bo‘lsa, qisqa muddatli xotira ham shunga mos harakat qiladi. Shuning uchun o‘qituvchilar, psixologlar va ota-onalar bolalarning bir vaqtning o‘zida ko‘p ko‘rsatmalarni bajara olmasligini tushunishlari muhim: bu bolaning sustligi emas, balki qisqa muddatli xotira qonuniyatidir. Qisqa muddatli xotiradan farqli ravishda, uzoq muddatli xotira inson hayotining umumiy manzarasini yaratadi. Bu xotira turida yillar, hatto o‘n yillar davomida saqlangan izlar mavjud bo‘ladi. Bu xotira turida tug‘ilgan kunlarimiz, bolalik xotiralari, maktabdagi ilk taassurotlar, qadrli insonlar haqida eslatmalar, ko‘nikmalar, bilimlar va ko‘p yillik tajribalar jamlanadi. Uzoq muddatli xotiraning eng qiziqarli jihati — u hech qachon “bo‘sh” turmaydi; unda doimo qayta ishlash jarayoni kechadi. Esga olish jarayoni — bu oddiygina saqlangan ma’lumotni topish emas, balki uni yangidan tiriltirishdir. Har safar bir voqeani eslaganimizda, biz uni asl holicha emas, balki bugungi ruhiy holatimiz orqali qayta tiklaymiz. Shuning uchun bolalik xotiralari gohida romantiklashgan, gohida qorong‘iroq yoki haddan tashqari yorqin bo‘lib tuyuladi — bu xotiraning tabiati. Operativ xotira esa tafakkurning yordamchi mexanizmidir. Inson fikrlayotganda, muammoni yechayotganda yoki biror narsani tahlil qilayotganda aynan operativ xotiraga tayanadi. Bu xotira turi bir vaqtning o‘zida eslab qolish va qayta ishlash jarayonini birlashtiradi. Matematik masalani yechayotganda raqamlarni “ichida” saqlab turish, bir matnni tahlil qilayotganda g‘oyalarni bir nechta qatorga bog‘lab turish, suhbat davomida muloqot mazmunini nazorat qilish — bularning bari operativ xotiraning mahsulidir. Operativ xotira bo‘lmasa, murakkab fikr yuritish imkonsiz bo‘lar edi. Xotiraning yana bir mislsiz turi — hissiy xotira. Bu xotira turi inson qalbidagi eng teran izlarni saqlaydi. Ba’zan bir hidni, bir musiqani, bir manzarani ko‘rib birdaniga o‘tmishga qaytib ketamiz. Bolalikdagi hovlining hidi, ilk muhabbatning ovozi, qo‘rquv yoki quvonch bilan bog‘liq lahzalar — bularning bari hissiy xotiraning chuqur qatlamlarida yashaydi. Hissiy xotira shunchaki informatsiyani emas, balki holatni, kechinmani, ruhiy energiyani saqlaydi. U juda katta psixologik kuchga ega: motivatsiyaga ta’sir qiladi, ijodkorlikni uyg‘otadi, shaxsning o‘ziga xosligini shakllantiradi. Harakat (motor) xotirasi esa tanamizning “eslab qolish” qobiliyatidir. Muz ustida konkida bemalol sirg‘alish, raqsga tushish, pianinoda chalish, tikuv mashinasida tikish yoki velosiped haydash — bularning bari harakat xotirasining mahsuli. Bu xotira turi eng barqaror xotira shakllaridan biri bo‘lib, bir marta yaxshi o‘zlashtirilgan ko‘nikma yillar o‘tib ham unutilmaydi. Harakat xotirasining siri shundaki, u aqliy jarayondan ko‘ra avtomatlashtirilgan va mushaklar faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, shaxsning o‘z tanasini idrok etish qobiliyatini belgilaydi. Xotiraning yana bir muhim tasnifi — ixtiyoriy va ixtiyorsiz xotiradir. Ixtiyoriy xotira insonning ongli ravishda eslab qolishga harakat qilgan holatidir: she’r yodlash, dars takrorlash, ma’lumotni diqqat bilan o‘qish va hokazo. Ixtiyorsiz xotira esa hech qanday maxsus niyat bo‘lmasdan, o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan jarayondir. Gohida bir voqeani eslash uchun hech qanday kuch sarflamaymiz, lekin u o‘z-o‘zidan ongga keladi — bu shaxsning ichki psixik jarayonlarida xotira qanday mustaqil tarzda ishlashini ko‘rsatadi. Xotira faolligi, mustahkamligi, aniqligi shaxsning temperamentiga, yoshiga, kayfiyatiga, intellektual rivojlanishiga, hatto sog‘ligiga ham bog‘liq. Ba’zan odamlar ko‘rganini tez unutadi, 153 lekin eshitganini yaxshi eslab qoladi; ba’zida aksincha — ko‘rish orqali eslab qolish darajasi kuchli bo‘ladi. Bu farqlar inson ruhiy dunyosining o‘ziga xos ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Umuman olganda, xotiraning turlarini o‘rganish insonning ruhiy hayotini anglashning kalitidir. U bizning kechagi tajribamizni bugungi faoliyatimizga bog‘laydi, kelajakdagi harakatlarimizni oldindan yo‘naltiradi, shaxs sifatida shakllanishimizning poydevorini yaratadi. Xotirasiz inson nafaqat o‘rganolmaydi, balki o‘z o‘zligini ham anglay olmaydi — demak, xotira shaxsning ichki tarixini saqlab turuvchi yagona ko‘zgudir. Xulosa Xotira — inson ruhiy hayotining tub-tomirlariga singib ketgan, bizni kimligimiz, qanday yashaganimiz va qanday tajriba orttirganimiz bilan yuzma-yuz uchrashtirib turadigan betakror psixologik hodisadir. Uning turlari va psixologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish shaxsning butun ruhiy rivojini, intellektual faoliyatini, hissiy olamini, ijtimoiy tajribasini anglashda beqiyos ahamiyatga ega. Har bir xotira turi o‘ziga xos vazifaga ega bo‘lib, insonning ongli va ongsiz faoliyatini muvozanatda ushlab turadi. Qisqa muddatli xotira hayotimizning hozirgi lahzasini boshqaradi, bizni real vaziyat bilan bog‘lab turadi. Bu xotira turi chiroqning chaqmog‘iga o‘xshaydi — yorqin, lekin qisqa, bir necha soniyalik jarayon. Uzoq muddatli xotira esa aksincha, inson hayotining ko‘p yillik manzarasini saqlovchi ichki kutubxonadir. Unda yillar davomida jamlangan bilimlar, o‘tgan voqealar, ko‘nikmalar, hissiy izlar yashiringan bo‘ladi. Bu xotira turi shaxsning o‘zligini saqlab turadi, uni vaqt davomida barqaror tutadi, hayotning sinovlariga chidamli qiladi. Operativ xotira inson tafakkurining “orqa sahnasi” vazifasini bajaradi. Aqliy jarayonlarning barqaror ishlashi, masalalarni yechish, matnlarni tahlil qilish, murakkab fikrlar orasidagi bog‘liqlikni topish — bularning bari operativ xotiraga tayanadi. Hissiy xotira esa yanada nozik, yanada chuqur, yanada kuchli ta’sirga ega. U nafaqat voqealarni, balki o‘sha voqeadagi holatni, kayfiyatni, hatto tanadagi hislarni ham qayta jonlantiradi. Bir musiqa sadolari, bir hid, bir tasodifiy so‘z insonni birdaniga o‘tmishga qaytarib yuborishi — bular hissiy xotiraning qudratidir. Harakat xotirasi esa insonning jismoniy tajribalarini mustahkam saqlaydi. Yillar davomida velosiped haydamagan odam ham velosipedni ko‘rsa, tanasi o‘zi “eslaydi”; pianinoda o‘ynashni unutgandek tuyulgan odam qo‘liga klavishlar tekkanda ohangni yana topadi. Bularning barchasi harakat xotirasining mustahkamligi, barqarorligi va chuqur joylashganligini ko‘rsatadi. Xotiraning ixtiyoriy va ixtiyorsiz shakllari uning yana bir murakkab jihatini ochib beradi. Ixtiyoriy xotira ongli ravishda eslashni, saqlashni, takrorlashni talab qilsa, ixtiyorsiz xotira o‘zo‘zidan, hech qanday niyatsiz yuzaga keladi. Ko‘pincha eng yorqin esdaliklar aynan ixtiyorsiz tarzda qayta paydo bo‘ladi — bu inson psixikasining o‘ziga xos tabiiy ritmini aks ettiradi. Shunday qilib, xotira insonning barcha aqliy jarayonlarining asosiy tayanchi, har qanday o‘qish va o‘rganishning ildizi, shaxsning o‘zini anglash mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi. Xotiraning kuchi bo‘lmasa, inson yangi bilimni qabul qila olmaydi, o‘tmish tajribasidan foydalana olmaydi, shaxsiy tarixi izsiz ketgan bo‘lardi. Xotirasiz inson — ildizsiz daraxt kabi: o‘sa olmaydi, barq urib yashay olmaydi, hayotning ma’nolarini bog‘lay olmaydi. Xotira turlarini o‘rganish ta’lim tizimida ham muhim o‘rin tutadi. Har bir bolaning xotirasi turlicha ishlaydi: kimdadir ko‘rish orqali eslab qolish kuchli, kimdadir eshitish xotirasi; kimdir mantiqiy ma’lumotlarni yaxshi eslaydi, kimdir esa hissiy jarayonlarga sezgir bo‘ladi. Shuning uchun pedagog uchun bolani “yaxshi yoki yomon eslaydi” deb baholash emas, balki qaysi xotira 154 turi kuchli ekanini aniqlash muhim. Bu esa o‘qitish jarayonini individuallashtirishga, bolani tushunishga, uning qobiliyatiga mos yondashuvni tanlashga imkon beradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jalolov, S. (2021). Psixologiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Raximov, B. (2018). Umumiy psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. 3. Bakhtiyorov, K. (2020). Pedagogik psixologiya asoslari. Toshkent: Innovatsiya nashriyoti. 4. Abdullayev, A. (2017). Bilish jarayonlari psixologiyasi. Toshkent: TDPU nashriyoti. 5. Haydarov, O. (2019). Psixodiagnostika asoslari. Toshkent: Yangi asr avlodi. 6. Mavlonova, R., Qodirova, F. (2016). Rivojlanish psixologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi. 7. Hasanov, D. (2014). Kognitiv psixologiya. Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyoti. 8. To‘raqulov, R. (2015). Ta’lim psixologiyasi. Toshkent: TDIU nashriyoti. 9. Bozorov, T. (2020). Xotira jarayonlarining yoshga oid xususiyatlari. O‘zbekiston psixologiyasi jurnali, 3(1), 52–60. 10. G‘ulomov, A. (2013). Bilish jarayonlari va shaxs psixologiyasi. Toshkent: Fan va texnologiya.