O'ZBEKISTONNING MUSTAQILLIKKA ERISHISHI ARAFASIDAGI IJTIMOIY-SIYOSIY VA IQTISODIY AHVOLI,MUSTAQILLIK E'LON QILINISHI VA UNING TARIXIY AHAMIYATI

155 O’ZBEKISTONNING MUSTAQILLIKKA ERISHISHI ARAFASIDAGI IJTIMOIY-SIYOSIY VA IQTISODIY AHVOLI,MUSTAQILLIK E’LON QILINISHI VA UNING TARIXIY AHAMIYATI Eshnazarova Dilnavoz Chirchiq davlat pedagogika universiteti Pedagogika fakulteti Pisixologiya yo’nalishi 1-kurs talabasi Ilmiy rahbar:Arslon Kamilovich Nafasov [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17961837 Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekistonning mustaqillikka erishishi arafasidagi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy jarayonlar kompleks tahlil qilinadi. Tadqiqotda sovet tuzumining yakuniy bosqichida respublika hayotida yuzaga kelgan siyosiy bosim, iqtisodiy qaramlik, ekologik falokatlar, milliy o‘zlikning cheklanishi kabi omillarning mustaqillik g‘oyasining shakllanishi va pishib yetilishiga ko‘rsatgan ta’siri yoritiladi. Shuningdek, 1991-yil 31avgust kuni O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligini e’lon qilinishi jarayoni, uning huquqiy asoslari va suveren davlat sifatida mamlakat taraqqiyotida tutgan o‘rni chuqur ilmiy tahlil etiladi. Maqola mustaqillikning tarixiy ahamiyatini, davlat suverenitetining shakllanish jarayonini hamda mazkur mavzu bo‘yicha respublika va xalqaro ilmiy konferensiyalarda ishtirok etishning zarurati va ilmiy-amaliy ahamiyatini asoslab beradi. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonning mustaqillikka erishish jarayonini yangi metodologik yondashuvlar asosida chuqur anglashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar:Mustaqillik, siyosiy jarayonlar, iqtisodiy inqiroz, milliy o‘zlik, suverenitet, Orol fojiasi, totalitar tizim, qayta qurish, Konstitutsiyaviy Qonun, davlat ramzlari, bozor iqtisodiyoti, tarixiy ahamiyat, milliy uyg‘onish, siyosiy-huquqiy islohotlar, xalqaro konferensiyalar, ilmiy tahlil.Siyosiy-huquqiy suverenitet, bozor iqtisodiyotiga o‘tish strategiyasi, davlat ramzlari tizimi, milliy g‘oya va ma’naviy tiklanish, xalqaro tan olinishi, ilmiy-amaliy konferensiyalar, tarixiy jarayonlarning ilmiy tahlili. KIRISH XX asr oxiri jahon tarixida geosiyosiy va iqtisodiy tizimlarning tubdan o‘zgarish davri sifatida ajralib turadi. Sobiq Ittifoqning parchalanishi Markaziy Osiyo mintaqasi, xususan O‘zbekiston tarixida yangi davrni boshlab berdi. Shu davrda respublika ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda murakkab o‘zgarishlar bilan yuzlashdi. Totalitar boshqaruvning yakuniy bosqichi, markazga qaram iqtisodiyot va ekologik fojialar mustaqillik g‘oyasining shakllanishiga zamin yaratdi. Ushbu mavzu ilmiy jihatdan sobiq Ittifoq hududida kechgan siyosiy va iqtisodiy inqiroz, milliy ongning uyg‘onishi, ekologik va ijtimoiy muammolar bilan bevosita bog‘liq ekanligi bilan asoslanadi. Tadqiqotda sovet totalitar tizimining yakuniy bosqichi va respublika siyosiy hayotiga ta’siri, iqtisodiy qaramlik, tanqislik va ekologik fojialarning xalq hayotiga ta’siri, milliy o‘zlikni tiklash harakati va xalqning mustaqillik intilishi, shuningdek, 1991-yil 31-avgustdagi Konstitutsiyaviy Qonun orqali davlat mustaqilligining e’lon qilinishi jarayonlari tahlil qilinadi. Mavzu bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda, chunki mustaqillik davrining asosiy jarayonlarini o‘rganish O‘zbekiston davlatining siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligini mustahkamlashga, milliy ong, ma’naviyat va tarixiy xotirani yosh avlodga yetkazishga, shuningdek xalqaro maydonda O‘zbekistonning suverenligini va strategik rivojlanish yo‘nalishlarini tahlil qilishga xizmat qiladi. 156 Ushbu maqolada asosiy tezis sifatida quyidagilar belgilangan: mustaqillik g‘oyasi sovet tuzumining siyosiy va iqtisodiy inqirozidan kelib chiqqan xalqning milliy ongidagi pishiq intilishlar natijasidir; iqtisodiy tanqislik, ekologik fojialar va markaziy boshqaruvning keskinligi mustaqil siyosiy va iqtisodiy tizimni yaratish zaruratini kuchaytirdi; davlat mustaqilligi e’lon qilinishi O‘zbekiston tarixida suveren davlat barpo etish jarayonining burilish nuqtasi bo‘ldi; mustaqillikning tarixiy ahamiyati faqat siyosiy suverenitetda emas, balki milliy o‘zlikni tiklash, iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish va xalqaro maydonda tan olinishda ham ifodalanadi; shuningdek, mazkur mavzu bo‘yicha ilmiy-amaliy konferensiyalar va tadqiqotlar mustaqillik jarayonining chuqur tushunilishini, yangi metodologik yondashuvlarni ishlab chiqishni va tarixiy xotirani mustahkamlashni ta’minlaydi. Shunday qilib, O‘zbekistonning mustaqillikka erishish jarayonini ilmiy asosda tahlil qilish mamlakat tarixini chuqur anglash, xalqning suverenlik va milliy o‘zlik tarixidagi rolini tushunish, shuningdek, dolzarb siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni o‘rganishda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. ASOSIY QISM O‘zbekistonning mustaqillikka erishish arafasidagi davri — 1985-1991-yillar — ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy jarayonlarning murakkab uyg‘unligini aks ettiradi. Sobiq Ittifoqning oxirgi yillari mamlakatda siyosiy inqiroz va iqtisodiy qiyinchiliklar bilan tavsiflandi. Tadqiqotlarga ko‘ra (Medvedev, 1993; Rumer, 1994), markaziy boshqaruvning qattiq nazorati va planli iqtisodiy modelning samarasizligi respublika aholisini cheklangan imkoniyatlarga duchor qilgan. Iqtisodiy statistika shuni ko‘rsatadiki, 1990-yilga kelib O‘zbekistonda sanoat ishlab chiqarishi faqat 70% ga yaqin darajada rejalashtirilgan natijaga erisha olgan, qishloq xo‘jaligi esa markaziy rejalashtirish tizimi tufayli resurslarni to‘g‘ri taqsimlay olmagan (Asqarov, 2001). Ijtimoiy va siyosiy sohada ham o‘zgarishlar sezilarli edi. 1989-yilda respublikada milliy uyg‘onish harakatlari kuchaydi, bu harakatlar madaniy merosni tiklash va milliy o‘zlikni rivojlantirishga qaratilgan edi. O‘zbekiston Kompartiyasi sobiq yetakchilari tomonidan amalga oshirilgan “Paxta ishi” siyosiy repressiyalari natijasida xalq orasida siyosiy norozilik kuchaydi, shuningdek, 1988–1990 yillarda Orol dengizi ekologik fojiasi jiddiy ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni yuzaga keltirdi. Bu faktlar mustaqillik g‘oyasining aholida tobora pishib yetilishini tasdiqlaydi. 1991-yil O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi tomonidan davlat mustaqilligi e’lon qilindi. Bu jarayon tarixiy hujjatlar, jumladan, Konstitutsiyaviy Qonun va Prezident qarorlari bilan tasdiqlangan (Karimov, 1992). Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mustaqillik e’lon qilinishi bilan bir qatorda yangi siyosiy va iqtisodiy institutlar shakllana boshladi: bozor iqtisodiyoti asosida iqtisodiy islohotlar joriy etildi, milliy valyuta tizimi tashkil etildi va xalqaro tan olish jarayoni boshlangan. Xususan, Jahon Banki va Xalqaro Valyuta Fondining tadqiqotlariga ko‘ra, 1992-1995 yillarda O‘zbekiston iqtisodiy barqarorlikni saqlash va resurslarni milliy iqtisodiyotga yo‘naltirish bo‘yicha sezilarli qadamlar qo‘ydi (World Bank, 1996). Dalillar shuni ko‘rsatadiki, mustaqillikning nafaqat siyosiy va iqtisodiy, balki ma’naviy va madaniy ahamiyati ham katta bo‘ldi. Milliy madaniyat va tilni rivojlantirish, tarixiy yodgorliklarni tiklash, davlat ramzlarini joriy etish orqali milliy o‘zlik mustahkamlandi. Tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, respublikada o‘tkazilgan ilmiy-amaliy konferensiyalar va xalqaro forumlar mustaqillik jarayonining tarixiy ahamiyatini chuqurroq o‘rganishga xizmat qilmoqda (Abdullayev, 2003). 157 Shu bilan birga, asosiy natija shundan iboratki, O‘zbekistonning mustaqillikka erishishi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ekologik sharoitlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, bu jarayon nafaqat tarixiy hodisa sifatida, balki mamlakatning suveren davlat sifatida shakllanishining asosiy bosqichi sifatida ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mustaqillikning shakllanishi xalqning milliy ongini uyg‘otdi, iqtisodiy mustaqillik uchun imkoniyatlar yaratdi va O‘zbekistonning xalqaro maydonda tan olinishiga zamin yaratdi. XULOSA O‘zbekistonning mustaqillikka erishish jarayoni ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalardagi murakkab omillar bilan bog‘liq bo‘lib, 1985–1991 yillardagi inqirozli davr xalqning milliy ongini uyg‘otdi va suveren davlat barpo etish zaruratini kuchaytirdi. Shuningdek, mustaqillik nafaqat davlat suvereniteti, balki milliy o‘zlikni tiklash, iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish va xalqaro tan olinishda ham o‘z aksini topdi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, mazkur jarayonlarni o‘rganish orqali O‘zbekiston tarixini chuqur anglash, milliy xotirani saqlash va zamonaviy siyosiy-iqtisodiy strategiyalarni shakllantirish mumkin. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Medvedev, R. Sovet davrining siyosiy inqirozi. Moskva: Nauka, 1993. 2. Sovet tuzumining siyosiy va iqtisodiy inqirozi, markaziy boshqaruv va uning respublikalarga ta’siri haqida ma’lumotlar uchun. 3. Rumer, J. Central Asia: Politics and Economy. Washington, D.C.: Brookings Institution, 1994. 4. Markaziy Osiyodagi iqtisodiy qiyinchiliklar va siyosiy transformatsiya tahlili uchun. 5. Asqarov, A. O‘zbekiston iqtisodiyoti 1985–1995 yillarda. Toshkent: Akademnashr, 2001. 6. Iqtisodiy statistika, sanoat va qishloq xo‘jaligi ko‘rsatkichlari uchun. 7. Karimov, I. O‘zbekiston mustaqilligi va suvereniteti. Toshkent: O‘zbekiston, 1992. 8. Davlat mustaqilligi e’lon qilinishi, Konstitutsiyaviy Qonun va siyosiy-huquqiy jarayonlar haqida rasmiy hujjatlar. 9. World Bank. Uzbekistan: Economic Reform and Development. Washington, D.C., 1996. 10. Mustaqillikdan keyingi iqtisodiy islohotlar va barqarorlik bo‘yicha tadqiqot natijalari. 11. Abdullayev, K. O‘zbek milliy uyg‘onish harakati va mustaqillik. Toshkent: Ilm, 2003. 12. Milliy uyg‘onish, madaniy va ma’naviy tiklanish jarayonlari, ilmiy-amaliy konferensiyalar. 13. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi hujjatlari. Konstitutsiyaviy Qonun va mustaqillik deklaratsiyasi, 31-avgust 1991. 14. Davlat mustaqilligining rasmiy e’lon qilinishi va huquqiy asoslar. 15. Sobiq Ittifoq davri matbuot va arxiv materiallari (1985–1991). 16. Ijtimoiy va siyosiy holat, ekologik fojialar (Orol dengizi) va respublika aholisining holati.