IDROKDA KUZATUVCHANLIK

165 IDROKDA KUZATUVCHANLIK Jumanova Shaxzoda Shuhrat qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti “Xorijiy til va adabiyoti yo‘nalishi” birinchi bosqich talabasi. [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17961920 Annotatsiya: Ushbu tezisda idrok psixik jarayon sifatida tahlil qilinib, kuzatuvchanlikning idrok jarayonidagi roli, turlari va psixologik omillar bilan bog‘liqligi keng yoritilgan. Kuzatuvchanlik shaxsning atrof-muhitni to‘g‘ri qabul qilishi, detallarni sezishi, farqlashi va ularni ongli ravishda tahlil qilishiga yordam beradi. Mazkur tezisda kuzatuvchanlikning pedagogik va amaliy ahamiyati, shuningdek, uni rivojlantirish yo‘llari ham keltirilgan. Kalit so‘zlar: idrok, kuzatuvchanlik, diqqat, psixologik jarayon, tafakkur, sezgi, tahlil. Abstract: This thesis analyzes perception as a mental process, and the role of observation in the process of perception, its types and connection with psychological factors are widely covered. Observation helps a person to correctly perceive the environment, perceive, distinguish details and analyze them consciously. This thesis presents the pedagogical and practical significance of observation, as well as ways to develop it. Keywords: perception, observation, attention, psychological process, thinking, intuition, analysis. KIRISH. Idrok insonning atrof-muhitni qabul qilish va ongda aks ettirish jarayoni bo‘lib, inson faoliyatining eng muhim psixik asoslaridan biridir. Idrokning sifatli kechishi nafaqat sezgi organlariga, balki shaxsning tajribasi, bilim darajasi, motivatsiyasi va e’tiboriga ham bog‘liq. Kuzatuvchanlik - idrok jarayonining sifatini belgilovchi asosiy omil bo‘lib, shaxsga atrofdagi obyekt va hodisalarni to‘liq va aniqlik bilan idrok etish imkonini beradi. Bu fazilat nafaqat kundalik hayotda, balki professional faoliyat va ta’lim jarayonida ham ahamiyatga ega. Shu sababli idrokda kuzatuvchanlikning roli psixologiya va pedagogika fanlarida alohida o‘rganiladi.Idrok shaxsning tashqi olamdagi obyekt va hodisalarni qabul qilishi, ularni guruhlarga ajratishi va yaxlit obraz sifatida ongda aks ettirishi jarayonidir. U sezgi bilan boshlansa ham, xotira, tafakkur va e’tibor bilan uzviy bog‘liq. Idrok jarayonida shaxs quyidagilarni amalga oshiradi: obyekt shakli, rangi, kattaligi va joylashuvini idrok qiladi, harakat va o‘ziga xos xususiyatlarni aniqlaydi, hodisalarni vaqt va makon kontekstida tahlil qiladi. Kuzatuvchanlik ushbu jarayonning sifatini oshiruvchi asosiy psixik qobiliyatdir. Shuningdek, idrokda kuzatuvchanlik harakatlanayotgan predmetlarni aniqlash va ularning faolligini sezishda ham muhimdir. Bu insonning atrof-muhitni to‘g‘ri idrok etishi, shuningdek, tezkor va moslashuvchan harakat qilishiga yordam beradi. Kuzatuvchanlik idrokning faolligini oshiradi, ya'ni tashqi muhitda yuz berayotgan o‘zgarishlarga tez va aniq javob berishga imkon yaratadi. Idrokda kuzatuvchanlikning roli juda muhim bo‘lib, u idrok jarayonida tashqi olamdagi predmet va hodisalarni aniqlik bilan ko‘rish, farqlash va ularni ongda to‘liq tasvirlash imkonini beradi. Kuzatuvchanlik orqali inson har bir predmetning shakli, harakati va joylashishini aniqroq idrok etadi, shuning uchun idrok jarayoni yaxlit va to‘liq bo‘ladi. Idrok tarkibidagi kuzatuvchanlik predmetlarning harakatini, shakl va joylashishini kuzatishda ishtirok etadi. Masalan, ko‘zning harakatlari va jismni ko‘rish burchagi kattaligi predmetni to‘g‘ri idrok qilishga xizmat qiladi. Kuzatuvchanlik idrok qilishda predmetlarning uzoqligi, kattaligi va shaklining doimiyligini 166 ta’minlab, o‘zgaruvchan sharoitlarda ham predmetni doimiy ko‘rish imkonini yaratadi. Idrokda kuzatuvchanlik tarkibiga rejalangan, tizimli va davomli ixtiyoriy idrok qilish qobiliyati kiradi. Bu psixologik jarayon bo‘lib, unda inson predmet va hodisalarni aniq, tizimli va davomli ravishda ongda ushlab turadi, ularni farqlaydi va to‘liq idrok qiladi. 1.Ixtiyoriy kuzatuvchanlik. Shaxsning maqsadga yo‘naltirilgan, ongli ravishda obyektni kuzatishi. Masalan, talabalar laboratoriya mashqlarida detallarni ongli ravishda kuzatadi, shifokor bemordagi kichik o‘zgarishlarni sezadi. 2. Ixtiyorsiz kuzatuvchanlik. Tashqi stimullar (yorug‘lik, tovush, rang) ta’sirida e’tiborning obyektga o‘z-o‘zidan yo‘naltirilishi. Masalan, yorqin rangli harakat e’tiborni jalb qiladi, inson avtomatik ravishda kuzatishni boshlaydi. 3. Professional kuzatuvchanlik.Kasb faoliyati doirasida shakllangan maxsus kuzatuvchanlik. Masalan: o‘qituvchi o‘quvchining kayfiyatidagi o‘zgarishni sezadi; shifokor bemorning simptomlarini tez aniqlaydi; psixolog mijozning mimikasi yoki intonatsiyasidagi o‘zgarishlarni tahlil qiladi. Idrokda kuzatuvchanlikning ahamiyati 1. Aniqlikni oshiradi. Kuzatuvchan shaxs obyekt va hodisalarni xatosiz idrok qiladi, idrokiy xatolar kamayadi. 2. Detallarni sezish. Kichik, ko‘zga tashlanmaydigan jihatlarni ham aniqlay oladi, bu tahliliy tafakkur va xotira sifatini oshiradi. 3. Tahlil va taqqoslash. Obyektlarni solishtirish va ularni ongli ravishda guruhlarga ajratish imkoniyati kuchayadi. 4. Qaror qabul qilish. Kuzatuvchanlik vaziyatni tez tahlil qilish va to‘g‘ri qaror chiqarish imkonini beradi. 5. Xotirani faollashtirish. Kuzatilgan ma’lumot uzoq vaqt ongda saqlanadi, bu esa xotiraning barqarorligini oshiradi. Kuzatuvchanlikni belgilovchi omillar 1. Diqqat. Diqqatning barqarorligi va kuchi kuzatuvchanlikni belgilovchi eng muhim omil hisoblanadi. 2. Bilim va tajriba. Oldingi bilim va tajriba kuzatuvchanlikni kuchaytiradi. 3. Motivatsiya. Shaxsning qiziqishi kuzatuvchanlik darajasini oshiradi. 4. Emotsional holat. Stres, charchoq, kayfiyatning pasayishi kuzatuvchanlikni susaytiradi. XULOSA. Psixologiya fanida idrok insonning tashqi olamni yaxlit, mazmunli va ma’lum maqsad asosida qabul qilish jarayoni sifatida talqin qilinadi. Idrok nafaqat tashqi sezgi ma’lumotlarini qayta ishlash, balki shaxsning tajribasi, bilimlari, motivatsiyasi va e’tibor darajasi bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Shuning uchun idrokning sifatli kechishi uchun kuzatuvchanlikning o‘rni beqiyosdir. Kuzatuvchanlik va diqqat o‘rtasidagi bog‘liqlik: Kuzatuvchanlik diqqatning barqarorligi va sifatiga bevosita bog‘liq, diqqat kuchli bo‘lsa, kuzatuvchanlik ham yuqori bo‘ladi, diqqatni bo‘lish va taqsimlash imkoniyati kuzatuvchanlikni yaxshilashga yordam beradi. Detallarni eslab qolish mashqlari - suratdagi farqlarni topish, obyektlarni tahlil qilish. Kuzatuv kundaligi - har kuni kuzatilgan voqealarni yozib borish. O‘yinlar va psixologik mashqlar - “nimani o‘zgartirdim?”, “farqlarni top” kabi. Kasbiy treninglar - shifokor, psixolog, o‘qituvchi uchun maxsus mashqlar. Vizual va auditoriyal tahlil - diagramma, grafik, rasm tahlili. 167 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Fayziyeva. U, Jumayev. N Umumiy psixologiya. - Buxoro-2021 2. Xaydarov. F, Xalilova. N Umumiy psixologiya-Toshkent: 2010 3. P. I. Ivanov, M. E. Zufarova Umumiy psixologiya-Toshkent: 2008 4. E. G'oziyev Umumiy psixologiya-Toshkent:2002 5. Ziyo.uz