IXTIYORIY VA IXTIYORSIZ DIQQATNING O'ZIGA XOS JIHATLARI

171 IXTIYORIY VA IXTIYORSIZ DIQQATNING O’ZIGA XOS JIHATLARI Mamarajabov G’iyos Alisherovich Chirchiq davlat peadagogika universiteti Xorijiy til va adabiyot 1-bosqich talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17961955 Annotatsiya: Ushbu maqolada bilish jarayonlaridan biri bo‘lmish diqqatning turlari, jarayonlari,diqqatning buzilishiga sabab boluvchi omillar va shu bilan birgalikda ularga yechimlar keltirib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: jamlash, moslashuvchanlik,hayolparastlik, ko‘chuvchanlik, bo‘linish, ixtiyoriy va ixtiyorsiz diqqat. Abstract: This article discusses the types and processes of attention, one of the cognitive processes, the factors that cause attention disorders, and solutions to them. Keywords: concentration, flexibility, imagination, mobility, division, voluntary and involuntary attention. KIRISH. Boshqa barcha psixologik jarayonlarning o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lganidek, diqqatning ham bir nechta o‘ziga xos yaxshi va yomon tomonlari mavjud.Odamlardagi diqqat bir qancha afzalliklarga ega bo‘lib, uning barqarorligi,kuchi, diqqatning ko‘lami, ko‘chuvchanligi va bo‘linuvchanligi buning aksidir. Diqqatning barqarorligi uning yagona, umumiy (masalan, kitob oʻqish, masala yechish kabi) ishga xizmat qiluvchi narsa yoki hodisaga uzoq muddat jalb boʻla olishidan iborat. Bunda harakat obyektlari (masalan, kitob matni, masalada berilgan sonlar va shu kabilar) hamda harakatning oʻzi (masalan, masalani yechish yoʻllari) oʻzgarib turishi mumkin, lekin faoliyatning umumiy yoʻnalishi oʻzgarmay saqlani-shi lozim. Koʻchuvchan Diqqat bir faoliyatdan yoki narsadan boshqa faoliyat yoki narsaga tez jalb boʻladi. Bu xususiyat Diqqatning avvalgi narsaga qay darajada qaratilganligiga va yangi faoliyatning xususiyatiga (uning Diqqatni qanchalik qarata olishiga) bogʻliq. Diqqatning boʻlina olish xususiyati bir vaqtning oʻzida 2 yoki undan ortiq ish-harakat bajarishda aks etib, koʻp kasb egalari (masalan, oʻqituvchi, shofyor, uchuvchi) uchun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Bu xususiyat bir faoliyatni bajarish xiyla avtomatlashib, ikkinchi faoliyat bir qadar tanish boʻlib qolgandan keyin tarkib topadi. Diqqat koʻlami uning eng qisqa vaqt ichida (goʻyo birdaniga) oʻz doirasiga sigʻdira olishi mumkin boʻlgan narsalar soni bilan belgilanadi. Shu jihatdan Diqqat keng yoki tor boʻlishi mumkin. Odatda, keng koʻlamli Diqqat yaxshi Diqqat hisoblanadi. Diqqat koʻlami idrok qilinayotgan narsalarning hamda ularni idrok qilayotgan kishi faoliyatining vazifasi va xususiyatiga bogʻliq.Bundan tashqari diqqat 2 turga ya’ni ixtiyoriy va ixtiyorsiz diqqatga bo‘linadi: Ixtiyoriy diqqat shaxs tomonidan ongli ravishda boshqariladi. Inson o‘z faoliyatini rejalashtiradi, maqsad qo‘yadi va shu maqsad asosida e’tiborini ma’lum obyektga yo‘naltiradi. Bu jarayon kuchli ichki nazoratni talab qiladi. 2.Iroda jarayoni bilan bog‘liqligi: ixtiyoriy diqqat har doim shaxsning irodaviy zo‘r berishiga tayanadi. Masalan, qiziq bo‘lmagan mavzuni o‘qish uchun o‘zini majbur qilish, zerikarli topshiriqni yakunlash – bular ixtiyopriy diqqat namunalari. 3.Barqarorlikning talab qilinishi: bu turdagi diqqatni uzoq vaqt davomida bir nuqtada ushlab turish oson emas. Yuksak darajada barqarorlik talab etiladi. Shu sababli o‘quv jarayonida ixtiyoriy diqqatning rivojlanganligi katta ahamiyatga ega. 172 4.Motiv va maqsadga bog’liqligi: ixtiyoriy diqqatning kuchi shaxsning motiviga bog‘liq. Maqsad qanchalik aniq bo‘lsa, diqqatni saqlash shunchalik oson bo‘ladi. Masalan, imtihon yaqinlashayotganda o‘qishga bo‘lgan diqqat tabiiy ravishda kuchayadi. Ixtiyorsiz diqqatning o‘ziga xosligi 1.Ongsiz ravishda paydo bo‘lishi: ixtiyorsiz diqqat tashqi stimullar natijasida avtomatik tarzda yuzaga keladi. Inson e’tiborini boshqarmaydi, balki tashqi hodisa uning diqqatini o‘ziga tortadi (masalan, kutilmagan baland tovush). 2.Biologik ahamiyatga ega bo‘lishi: bu diqqat turi evolyusion ahamiyatga ega: xavf, yangilik, kuchli ta’sirlar organizm uchun muhim bo‘lgan signallardir. Shu sababli inson ular haqida o‘ylamasdan ularga avtomatik ravishda e’tibor qaratadi. 3.Energiya sarfining kamligi: u ongli zo‘r berishni talab qilmaydi. Shuning uchun energiya tejaladi. Lekin bu diqqat odatda barqaror emas – tez yo‘qoladi. 4.Qiziqish bilan bog‘liqligi: ba’zan ixtiyorsiz diqqat qiziqarli, yangi yoki noodatiy narsalarga ham avtomatik yo‘naladi. Masalan, yorqin ranglar, g‘alati shakllar, harakatlar. Ixtiyorsiz diqqat ko‘pincha faoliyatning boshlanishiga sabab bo‘ladi. Masalan, yangi mavzu o‘quvchining qiziqishini tortishi mumkin. Keyinchalik o‘quvchi uni o‘rganishda ixtiyoriy diqqatni ishga soladi. Ixtiyoriy diqqat orqali boshlagan faoliyatni uzoq davom ettirish oson bo‘ladi. Shu tariqa har ikkala tur bir-birini to‘ldiradi va psixik jarayonlarning moslashuvchanligini ta’minlaydi. Diqqat psixikaning tashqi va ichki stimullarni tanlab, muayyan faoliyatga yo‘naltiruvchi jarayon bo‘lib, uning ixtiyoriy va ixtiyorsiz ko‘rinishlari inson ongining turlicha faollik darajasini aks ettiradi. Ixtiyoriy diqqat shaxsning maqsadga yo‘naltirilgan, ongli boshqaruv ostidagi kuchli intellektual zo‘r berishini talab etadi. Bu jarayon motivlarning barqarorligi, ichki nazoratning kuchi hamda faoliyatni rejalashtirish qobiliyati bilan bevosita bog‘liq. Ixtiyoriy diqqatning asosiy o‘ziga xosligi shundaki, u shaxsning o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarini amalga oshirishda ichki iroda mexanizmlarini faollashtiradi va aqliy mehnatning samaradorligini oshiradi. Ixtiyorsiz diqqat esa tashqi stimullarning kutilmagan, kuchli yoki qiziqarli xususiyatlari natijasida ongli boshqaruvsiz ravishda paydo bo‘ladi. Bu turdagi diqqatning bosh xususiyati – uning tabiiyligi va tezkorligidir. Organizm uchun muhim yoki xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan signallarni tezda ajratib olish, shuningdek, yangilikka biologik sezgirlik ixtiyorsiz diqqatning shakllanishida hal qiluvchi omil hisoblanadi. Bu diqqat turi energiya sarfini kamaytiradi, chunki u ichki iroda zo‘r berishini talab qilmaydi. Har ikki tur o‘zaro chambarchas bog‘langan: ixtiyorsiz diqqat ko‘pincha faoliyatni boshlanishiga turtki bo‘lsa, ixtiyoriy diqqat esa uni izchil davom ettiradi. Ularning uyg‘unlashuvi insonning o‘quv, mehnat va kundalik faoliyatlarini samarali tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Demak, diqqatning bu ikki shakli inson psixik tizimining moslashuvchanligini ta’minlab, turli vaziyatlarga tez va ongli javob qaytarish imkonini yaratadi. XULOSA Xulosa, demak, Ixtiyoriy va ixtiyorsiz diqqat inson bilish jarayonining muhim tarkibiy qismlari bo‘lib, ular o‘zaro bir-birini to‘ldirib, faoliyat samaradorligini ta’minlaydi. Ixtiyorsiz diqqat tashqi stimullarga tabiiy javob sifatida o‘z-o‘zidan paydo bo‘lsa, ixtiyoriy diqqat maqsad, motiv va iroda kuchiga tayanadi. Ularning uyg‘unligi o‘quv jarayonida, mehnatda va kundalik hayotda e’tiborning barqarorligi hamda boshlangan ishni izchil davom ettirishga yordam beradi. 173 Shu sababli diqqatning har ikki turini rivojlantirish shaxsning psixik faolligi va samaradorligining muhim omili hisoblanadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziev E. Umumiy psixologiya asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti. 2. Zokirov M., Abdullayeva O. Psixologiya nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Innovatsiya, 2021. 3. Nemov R.S. Psixologiya: darslik va o‘quv qo‘llanma. – Moskva. 4. Diqqatning fiziologik va psixologik mexanizmlari haqida zamonaviy ilmiy maqolalar (psixologiya jurnallari). 5. Atkinson R., Shiffrin R. Kognitiv jarayonlar nazariyasi bo‘yicha ilmiy manbalar. 6. O‘zbekiston Milliy Universiteti Psixologiya fakulteti materiallari – Diqqat jarayonlari bo‘yicha o‘quv-metodik majmualar.