PSIXIKANING FILOGENEZ TARAQQIYOTI VA INSTINKT TUSHUNCHASI

174 PSIXIKANING FILOGENEZ TARAQQIYOTI VA INSTINKT TUSHUNCHASI Mansurova Nazirabonu Axtamjonovna Xorijiy til va adabiyot yo‘nalishi 1-kurs, 25/1-guruh [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17961978 Annotatsiya: Ushbu tezisda psixikaning filogenez taraqqiyoti, uning biologik asoslari hamda hayvonot olamidan tortib inson ongigacha bo‘lgan evolyutsion rivojlanish jarayonlari ilmiy tahlil qilingan. Shuningdek, instinkt tushunchasi, uning xulq-atvorni boshqarishdagi o‘rni, tug‘maligi va funksional xususiyatlari yoritilgan. Kalit so‘zlar: filogenez, psixika, instinkt, evolyutsiya, ong, xulq-atvor, refleks Abstract: This thesis examines the phylogenetic development of the psyche, its biological foundations, and the evolutionary progression from primitive organisms to human consciousness. The concept of instinct, its role in regulating behavior, and its innate and functional characteristics are also analyzed in detail. Keywords: phylogenesis, psyche, instinct, evolution, consciousness, behavior, reflex KIRISH: Psixikaning kelib chiqishi va taraqqiyotini o‘rganish psixologiya fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Filogenez - psixikaning tarixiy-evolyutsion rivojlanish jarayonini tavsiflaydi va tirik organizmlar xulq-atvorining murakkablashib borishini ilmiy asosda tushuntirishga imkon beradi. Instinkt esa psixik taraqqiyotning eng qadimgi va biologik jihatdan mustahkam shakllangan ko‘rinishlaridan biri sanaladi. Psixikaning filogenez taraqqiyoti Psixikaning filogenetik shakllanishi tirik organizmlar evolyutsiyasi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, oddiy sezgirlikdan murakkab ong jarayonlarigacha bo‘lgan bosqichlarni qamrab oladi. Biologik fanlarda qayd etilganidek, psixik taraqqiyotning dastlabki ko‘rinishlari sezgirlik (iritabillik)dan boshlanadi. Bu bosqichda organizm tashqi muhit ta’siriga fiziologik reaktsiya ko‘rsatadi. Keyingi bosqichda perseptiv xatti-harakat shakllanadi. Ushbu davr organizmning tashqi muhitni yaxlit idrok qilishi bilan xarakterlanadi. Ko‘pchilik olimlar, jumladan, A.N.Severtsov hamda K.Fabri fikriga ko‘ra, hayvonlarning idroki ularning moslashuvchan xulq-atvorini shakllantirishda muhim omildir. Oliy bosqich esa intellektual faoliyatning shakllanishi bilan bog‘liq. Bu jarayon yuqori darajada rivojlangan hayvonlarda, xususan primatlardagi predmetlar orasidagi aloqalarni tushunish, shuningdek, murakkab muammoni hal qilish qobiliyatlarining paydo bo‘lishi bilan ifodalanadi. Inson psixikasida esa filogenez ontogenez bilan mushtarak ravishda yanada murakkab va ijtimoiy mazmunga ega shakllarning yuzaga kelishiga zamin yaratadi. Instinkt tushunchasi va uning xususiyatlari: Instinkt - biologik jihatdan tug‘ma, irsiy ravishda shakllangan murakkab xulq-atvor dasturidir. Ko‘plab tadqiqotchilar (I.P.Pavlov, Z.Freyd, U.Mak-Dugall) instinktni tirik organizmning hayotini saqlash, ko‘payish va moslashuv imkonini ta’minlovchi mexanizm sifatida izohlagan. Instinkt quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi: tug‘maligi - instinkt irsiy tarzda avloddan avlodga o‘tadi; barqarorligi - instinktiv xatti-harakatlar muayyan sharoitda bir xil tarzda takrorlanadi; 175 maqsadga yo‘naltirilganligi - instinkt hayotiy zarur ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladi; ongdan mustaqilligi - instinktiv reaksiyalar ko‘pincha ongli nazoratsiz amalga oshadi. Instinktlar reflektor faoliyatga asoslangan bo‘lib, tashqi muhitdagi muayyan signallar ularni avtomatik tarzda ishga tushiradi. Masalan, qushlarning uya qurishi, hayvonlarning himoya reaksiyalari, nasl qoldirishga doir xatti-harakatlar instinktning tipik namunasidir. Instinktning psixik taraqqiyotdagi o‘rni: Instinkt psixikaning filogenetik rivojida markaziy o‘rin egallaydi. Dastlabki bosqichlarda u xulq-atvorni boshqaruvchi yagona mexanizm bo‘lgan. Evolyutsiya jarayonida instinktlar saqlanib qolgan bo‘lsa-da, ular yuqori psixik jarayonlar - idrok, tafakkur, ong bilan uyg‘unlashib boradi. Inson psixikasida instinktlar ijtimoiy me’yorlar, tajriba va ongli boshqaruv orqali moslashtirilgan shaklda namoyon bo‘ladi. Psixikaning taraqqiyoti haqida so‘zIaganda: 1) hayvonlar psixikasining taraqqiyotini, 2) odam ongining tarixiy taraqqiyotini, 3) odam psixikasining yoshga qarab taraqqiy qilishi nazarda tutiladi. Hayvonlar psixikasi: Yuqorida ko‘rsatilganidek, psixika organik hayotning taraqqiyoti jarayonida paydo bo'lgan. Organik materiyaning anoiganik materiyadan farq qiladigan xususiyatlaridan biri shuki, organik materiya seskanuvchandir, ya’ni tashqaridan bo'lgan ta’sirlaiga seskanib javob beradi. Muhitning ta’siri bilan qo‘zg‘aladi. Masalan, bittagina hujayradan iborat bo'lgan amyoba tashqi ta’sirga javob berar ekan, shu ta’sirga qarab harakatlanadi yoki undan qochadi. Organik materiyaning bundan buyongi taraqqiyot bosqichlarida yangi xossa - sezuvchanlik, sezish xossasi paydo bo'ladi, ya’ni organizmga ta’sir etadigan narsalarning xossalarini aks ettiruvchi sezish qobiliyati paydo bo'lgan. Bu sezish xossasi nerv sistemasining kurtaklariga ega bo'lgan hayvonlar vujudga kelgan vaqtda, balki undan ham ilgariroq eng boshlang'ich shaklda paydo bo'lgan A.N.Leontev gipotezasiga ko'ra, sezuvchanlik «...genetik jihatdan olib qaraganda muhitning organizmni boshqa ta’sirlar bilan bog'lovchi, ya’ni organizmning muhitda oriyentirovka qilishga yordam beruvchi signallik vazifasini o'tovchi ta’sirlarga seskanuvchanlikdan boshqa narsa emas» (A.N.Leontev. Проблемы развития психики. М., «Мысл», 1965, 45-bet). A.N.Leontev seskanuvchanlikdan sezuvchanlikka o'tish boshqacha hayot tarixi bilan bog'liq deb ko'rsatadi va yuksak tashkil topgan hayvonlarda sezuvchanlik taraqqiy etadi, sezgi a’zolari tarkib topadi, deb ko'rsatadi. XULOSA: Psixikaning filogenetik taraqqiyoti tirik organizmlarning evolyutsion rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq. Dastlabki sezgirlikdan tortib ongning murakkab tuzilishiga qadar bo‘lgan jarayon tabiiy tanlanish va adaptatsiyaning mahsulidir. Instinkt esa psixik faoliyatning eng qadimiy, lekin hanuzgacha ahamiyatli bo‘lgan shakli sifatida tirik mavjudotning hayotiy ehtiyojlarini ta’minlab keladi. Uning tug‘maligi, barqarorligi va biologik zarurligi psixikaning evolyutsion asosini tashkil etadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Severtsov A.N. Evolyutsion biologiya asoslari. 2. Pavlov I.P. Oliy nerv faoliyati haqida ma’ruzalar. 3. Fabri K.K. Hayvonlar psixologiyasi. 4. Mak-Dugall U. Instinktlar psixologiyasi. 5. Рубинштейн С.Л. Общие основы психологии. 176 6. Najmiddinov A. Umumiy psixologiya. Toshkent: O‘qituvchi, 2019.