PSIXOLOGIYA FANINING PREDMETI VA MAQSADI

180 PSIXOLOGIYA FANINING PREDMETI VA MAQSADI Normatova Nodira Aziz qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakulteti xorijiy til va Adabiyot (ingliz tili) yoʻnalishi 1-kurs talabasi [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17962155 Annotatsiya: Ushbu maqolada psixologiya fanining predmeti va maqsadi ilmiy-nazariy nuqtai nazardan yoritilgan. Psixik jarayonlar, psixik holatlar hamda shaxsning individual xususiyatlari psixologiya predmetining asosiy tarkibiy qismlari sifatida tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: psixologiya, psixik jarayonlar, psixik holatlar, shaxs, xulq-atvor, psixologik qonuniyatlar, maqsad, motivatsiya, ruhiy rivojlanish, psixologik tadqiqot, inson psixikasi. Annotation: This article covers the subject and purpose of Psychological Science from a scientific-theoretical point of view. Psychic processes, psychic States and individual characteristics of an individual are analyzed as the main components of the subject of psychology. Keywords: psychology, psychic processes, psychic States, personality, behavior, Psychological Laws, purpose, motivation, mental development, psychological research, human psyche. KIRISH Bugungi kunda psixologiya nafaqat nazariy tadqiqotlar uchun, balki real hayotdagi muammolarni hal qilish, ta’lim jarayonini takomillashtirish, mehnat samaradorligini oshirish, shaxsning o‘zini anglash va rivojlantirishga yordam beruvchi amaliy fan sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, psixologiyaning predmeti va maqsadini chuqur o‘rganish insonning ruhiy dunyosini tushunishga, uning jamiyatdagi o‘rnini belgilashga hamda hayot sifatini yaxshilashga keng imkoniyat yaratadi. Insonning ruhiy dunyosi, uning fikrlashi, hissiyotlari, xulqatvori va o‘zini tutishidagi individual farqlari qadimdan olim va mutafakkirlarning diqqat markazida bo‘lib kelgan. Shu ehtiyoj asosida shakllangan psixologiya fani bugungi kunda ilmiy bilimlar tizimining eng muhim yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Psixologiya insonning psixik jarayonlari, holatlari va shaxs sifatidagi xususiyatlarini chuqur o‘rganib, ularning shakllanish mexanizmlarini ham nazariy, ham amaliy nuqtai nazardan tahlil qiladi. Jamiyat taraqqiyoti, ta’lim, sog‘liqni saqlash, boshqaruv, ijtimoiy munosabatlar va ishlab chiqarish jarayonlarida psixologik bilimlarning ahamiyati tobora ortib borayotgani ushbu fan predmetini to‘g‘ri aniqlash va uning maqsadini chuqur anglashni yanada dolzarb qiladi. Psixologiya – inson va hayvonlarning psixik faoliyatini, xulq-atvorini, ularning shakllanish mexanizmlarini o‘rganuvchi ilmiy fan hisoblanadi. Bugungi kunda psixologiya jamiyat hayotining deyarli barcha sohalarida – ta’lim, tibbiyot, biznes, sport, boshqaruv, kommunikatsiya va ijtimoiy munosabatlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Fan sifatida psixologiyaning predmeti va maqsadini to‘g‘ri anglash uning vazifalari, tadqiqot metodlari hamda qo‘llanish doirasini chuqur tushunishga yordam beradi. Psixologiya fani – insonning ichki dunyosi, xulqi va ruhiy jarayonlarini ilmiy asosda o‘rganuvchi muhim sohadir. Uning predmeti psixik jarayonlar, holatlar, shaxs xususiyatlari va xulq-atvorni qamrab oladi. Maqsadi esa insonni chuqur bilish, uning psixik rivojlanishini ta’minlash, ruhiy muammolarini hal etish hamda jamiyatda sog‘lom ruhiy muhit yaratishdan 181 iborat. Shu ma’noda, psixologiya nafaqat nazariy bilimlar majmuasi, balki amaliy hayotda keng qo‘llaniladigan dolzarb fan hisoblanadi. Psixologiya fanining predmeti keng, ko‘p qirrali hamda murakkab. Umuman olganda, u quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi: 1. Psixik jarayonlar Psixik jarayonlar – psixikaning asosiy elementlari bo‘lib, insonning tashqi muhitga moslashuvi va faoliyatini ta’minlaydi. Ularga quyidagilar kiradi: idrok, sezgi, xotira, tafakkur, tasavvur, diqqat, nutq, hissiyot va emotsiyalar. Bu jarayonlar insonning borliqni aks ettirishi va qayta ishlashi bilan bog‘liq bo‘lib, ularning qonuniyatlarini o‘rganish psixologiya fani predmetining asosiy qismini tashkil etadi. 2. Psixik holatlar – shaxsning muayyan paytdagi ruhiy kayfiyati, tayyorgarlik darajasi va hissiy holatini anglatadi. Masalan: stress, motivatsiya, affekt, kayfiyat, ruhiy barqarorlik va boshqalar. Psixologiya ushbu holatlarning kelib chiqishi, davomiyligi, o‘zgaruvchanligi va inson faoliyatiga ta’sirini o‘rganadi. 3. Shaxs va uning xususiyatlari psixologiyaning markaziy kategoriyalaridan biridir. Shaxsning: xarakteri, temperament, qobiliyatlari, ehtiyojlari, motivlari, qadriyatlari, ijtimoiy rollari psixologiyaning o‘rganish obyekti bo‘lib, shaxsning shakllanish jarayoni, rivojlanish bosqichlari va individual farqlari fan predmeti sifatida tadqiq qilinadi. 4. Xulq-atvor va faoliyat - insonning tashqi jihatdan kuzatiladigan harakatlari ham psixologiya fanining predmetidir. Xulq-atvorning ichki psixologik mexanizmlarini – motivlar, ehtiyojlar, maqsadlar, odatlar, qaror qabul qilish jarayonlarini o‘rganish psixologiyaning muhim vazifalaridan biridir. Psixologiya fanining asosiy maqsadi – inson psixikasining qonuniyatlarini ilmiy jihatdan tushuntirish, uni rivojlantirish va amaliy muammolarni hal qilishga yo‘naltirishdan iborat. Bu maqsad bir necha aniq yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: 1. Psixikaning tabiati va tuzilishini o‘rganish. Psixologiya psixik hodisa-larning kelib chiqish manbai, funksiyalari, ularning miya faoliyati hamda ijtimoiy muhit bilan o‘zaro bog‘liqligini aniqlashni maqsad qiladi. 2. Insonning individual rivojlanishini tushuntirish. Shaxsning bolalikdan to keksalikgacha bo‘lgan rivojlanishi, bu jarayondagi psixologik omillar, tarbiya va ta’limning ta’siri psixologiya uchun muhim tadqiqot sohasi hisoblanadi. 3. Inson faoliyatini samarali tashkil etish. Bu maqsad quyidagilarni o‘z ichiga oladi: • ta’lim jarayonini optimallashtirish, • mehnat unumdorligini oshirish, • sog‘lom psixologik muhit yaratish, • ijtimoiy moslashuvni yengillashtirish. 4. Ruhiy salomatlikni mustahkamlash. Psixologiya insonning ruhiy muammolarini o‘rganadi, ularni oldini olish va davolash yo‘llarini ishlab chiqadi. Bu nafaqat klinik psixologiya, balki kundalik hayotda ham muhim ahamiyatga ega. Shaxslararo kommunikatsiya, guruh psixologiyasi, jamoaviy qarorlar qabul qilish jarayonlarida psixologiya fanining amaliy yordami katta. XULOSA 182 Psixologiya fani insonning psixik jarayonlari, holatlari va shaxsiy xususiyatlarini ilmiy asosda o‘rganadigan muhim sohaga aylangan. Uning predmeti inson ruhiyatining mazmuni, mexanizmlari va rivojlanish qonuniyatlarini qamrab olib, xulq-atvorning ichki sabablarini tushuntirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziyev E. Psixologiya (Yosh davrlari psixologiyasi). Toshkent, “O‘qituvchi”, 1994. 2. Xaydarov F.I., Xalilova N.I. “Umumiy psixologiya”. Toshkent: Metodist nashriyoti, 2023. 3. Fayziyeva U., Jumayev N. “Umumiy psixologiya” (o‘quv qo‘llanma). Buxoro, 2021.