PSIXOLOGIK KUZATISH METODLARINING MAZMUNI, ILMIY ASOSLARI

194 PSIXOLOGIK KUZATISH METODLARINING MAZMUNI, ILMIY ASOSLARI Safarboyeva Nilufar Bekpo’latovna Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakulteti 1-bosqich talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17962391 Annotatsiya: Ushbu tezis psixologik kuzatish metodining mazmuni, ilmiy asoslari, psixodiagnostikadagi o‘rni va uning tasniflari haqida batafsil ma’lumot beradi. Kuzatishning tabiiy, laboratoriya, ishtirokli, ishtirok etmaydigan, tizimli va erkin shakllari keng yoritilgan. Shuningdek, kuzatishning tarixiy rivojlanishi, amaliyotda qo‘llanishi, qayd qilish texnikalari, psixolog uchun metodik talablar, ishonchlilik va haqiqiylik mezonlari ham tahlil qilingan. Kalit so‘z: psixologik kuzatish, metod, psixodiagnostika, tizimli kuzatish, natural kuzatuv, ishtirokli kuzatuv Annotation: This thesis provides an extensive overview of psychological observation, its scientific foundations, and its role in psychodiagnostics. Various types of observation-natural, laboratory, structured, unstructured, participant, and non-participant-are described in detail. The paper also examines the historical development, practical application, recording techniques, methodological requirements, and criteria of reliability and validity. Key words: psychological observation, method, psychodiagnostics, structured observation, natural observation, participant observation KIRISH: Inson psixikasini o‘rganishda qo‘llaniladigan metodlar orasida kuzatish eng qadimiy va eng samarali usullardan biri sifatida alohida o‘rin tutadi. Chunki u shaxsning tabiiy sharoitdagi xulqatvori, emotsional holati, faoliyati va o‘zaro munosabatlarini bevosita ko‘rish va qayd etish imkonini beradi. Psixologiyada kuzatish metodi ilmiy tadqiqot, diagnostika, korreksiya va pedagogik amaliyotda keng qo‘llaniladi. Bolalar psixologiyasi, klinik psixologiya, ijtimoiy psixologiya va ta’lim sohasida kuzatuv orqali olingan ma’lumotlar muhim ilmiy natijalar chiqarishga yordam beradi. Zamonaviy psixologiya fanida kuzatish metodining turli tasniflari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular tadqiqot maqsadi, sharoit, psixologning ishtiroki, jarayonning tuzilishi, qayd qilish vositalari kabi mezonlarga asoslanadi. Mazkur tasnif kuzatuvni to‘g‘ri rejalashtirish, go‘dakdan tortib kattalargacha bo‘lgan shaxslarni ilmiy jihatdan aniq va ishonchli o‘rganish imkonini beradi. Ushbu ishda psixologik kuzatish metodining nazariy asoslari, uning turlari, ilmiy talablar, afzalliklari va amaliy qo‘llanilish sohalari chuqur yoritiladi. Shuningdek, kuzatuvning ishonchlilik va haqiqiylik mezonlari, tarixiy rivojlanishi ham e’tiborga olingan. Bu esa mavzuni yanada to‘liq ochib berishga xizmat qiladi. Psixologik kuzatish - bu inson xulq-atvori, emotsiyalari, ehtiyojlari, motivlari va ijtimoiy munosabatlarini tabiiy yoki maxsus yaratilgan sharoitda maqsadli kuzatish orqali ma’lumot to‘plovchi ilmiy metod. Kuzatuv odatda ikki xil sharoitda amalga oshiriladi. Birinchisi - tabiiy sharoitda olib boriladigan kuzatuv bo‘lib, bunda shaxs o‘zi odatlangan muhitda (maktab, uy, ish joyi) o‘rganiladi. Bunday kuzatuvning afzalligi shaxsning xatti-harakatlari to‘liq tabiiy holda namoyon bo‘lishidir. Ikkinchi tur esa maxsus tashkillashtirilgan sharoitdagi kuzatish bo‘lib, unda psixolog oldindan o‘ylangan vaziyatlarni yaratadi yoki eksperimental topshiriqlar beradi. Bu tur xulq-atvorni maqsadga yo‘naltirilgan holda o‘rganishga imkon yaratadi. Shuningdek, kuzatuv psixologning jarayonga qanchalik aralashishiga qarab farqlanadi. Ishtirok 195 etuvchi kuzatuvda psixolog faoliyatga qo‘shiladi, jarayonning ichida bo‘ladi. Masalan, bolalar o‘yiniga qo‘shilib ularning muloqotini o‘rganish. Ishtirok etmaydigan kuzatuvda esa u tashqaridan kuzatuvchi sifatida turadi va jarayonga aralashmaydi. Bu xolislikni ta’minlaydi. Kuzatuvning yana bir muhim tomoni - qayd qilishdir. Psixolog kuzatuv davomida barcha muhim detallarni kundalik, protokol, chek-list yoki video orqali qayd etib boradi. Bu ma’lumotlar keyinchalik tahlil qilinadi, guruhlanadi va xulosalar chiqariladi. Qaydlarning aniq bo‘lishi tadqiqotning ishonchliligini oshiradi. Kuzatishning afzalliklari ko‘p: u real ma’lumot beradi, hech qanday sun’iy ta’sirga ehtiyoj bo‘lmaydi, ayniqsa bolalarni o‘rganishda juda foydali. Biroq ba’zi cheklovlari ham bor. Masalan, psixologning sub’ektiv bahosi aralashib ketishi, vaziyatni nazorat qilishning qiyinligi yoki ayrim xatti-harakatlarning kam uchrashi kuzatuvni murakkablashtiradi. Shu sababli ilmiy kuzatuv tasodifiy emas, balki oldindan rejalashtirilgan bo‘lishi, maqsadlar belgilangan bo‘lishi, shuningdek, qayd qilish tartibi aniq ishlab chiqilgan bo‘lishi zarur. To‘g‘ri tashkil etilgan kuzatuv shaxsning psixik xususiyatlari haqida juda boy ma’lumot beradi. Kuzatish metodi quyidagi ilmiy talablarni bajarishi shart: • Maqsadning aniq bo‘lishi • Kuzatilayotgan hodisaning chegaralanishi • Ob’ektiv qayd qilish • Kuzatuvchi sub’ektivligini minimal darajada kamaytirish • Qaytariluvchanlik (takror kuzatilsa o‘xshash natija berishi) Psixologiyada kuzatish ikkita asosiy maqsadga xizmat qiladi: 1. diagnostik maqsad (xulqni baholash, muammo aniqlash) 2. tadqiqot maqsadi (ilmiy savolga javob topish) Psixologik kuzatish metodlarining batafsil tasnifi O‘tkazilish sharoitiga ko‘ra: • Sub’ekt faoliyati o‘ziga tabiiy bo‘lgan sharoitda kuzatiladi. • Intervensiya kiritilmaydi. • Maktab, oila, bolalar bog‘chasi, ish joyi kabi muhitlar mos keladi. Afzalligi: xulq haqiqiy ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Kamchiligi: barcha jarayonlarni nazorat qilish qiyin. Laboratoriya kuzatuvi • Sun’iy sharoit yaratiladi, vazifa beriladi. • Asbob-uskunalar (kamera, sensor, test qurilmalar) qo‘llanadi. Afzalligi: jarayon nazorat ostida. Kamchiligi: xulq tabiiy bo‘lmasligi mumkin. Tadqiqotchining ishtirokiga ko‘ra: Psixolog jarayonga qo‘shiladi, ishtirokchi sifatida yashirin yoki ochiq kuzatadi. Masalan: O‘qituvchi sifatida darsga kirib bolalarning o‘zaro munosabatini o‘rganish. Afzalligi: chuqur, kontekstga boy ma’lumot beradi. Kamchiligi: psixologning mavjudligi vaziyatni o‘zgartirishi mumkin. Psixolog jarayonga aralashmaydi, tomoshabin bo‘lib kuzatadi. Maqsadga ko‘ra: • Diagnostik kuzatish • Korreksion kuzatish (mashg‘ulotdan oldin va keyin) • Eksperimental kuzatish • Pedagogik kuzatish XULOSA: 196 Psixologik kuzatish metodi inson xulq-atvorini tabiiy holatda o‘rganish imkonini beruvchi eng asosiy empirik metodlardan biridir. Uning turli shakllari tadqiqotchiga o‘rganilayotgan shaxsni chuqur tushunish, xatti-harakatlaridagi qonuniyatlarni aniqlash va ilmiy xulosalar chiqarish imkonini beradi. Metodning samaradorligi psixologning kuzatuv jarayonini to‘g‘ri rejalashtirishi, faktlarni aniq qayd qilishi va ularni xolis tahlil qila olishi bilan bog‘liq. Shuning uchun kuzatish psixologik tadqiqotlarda ham, amaliy faoliyatda ham o‘z ahamiyatini doimo saqlab keladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Safarova R. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘zMU nashriyoti. 2. Karimova Z. Psixologiya asoslari. – Toshkent: TDPU. 3. Xodjayev B. Eksperimental psixologiya. – Toshkent: Fan, 2019. 4. Nemov R.S. Psixologiya. Darslik. – Moskva: VLADOS. 5. Petrovsky A.V., Yaroshevskiy M.G. Psixologiya. – Moskva: Akademiya.