VAQT HARAKAT FAZONI IDROK QILISH JARAYONLARI

206 VAQT HARAKAT FAZONI IDROK QILISH JARAYONLARI Umaraliyeva Rayhona Chirchiq davlat pedagogika universiteti xorijiy til va adabiyot yo'nalishi talabasi [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17962623 Annotatsiya: Mazkur tezisda inson ongida vaqt, harakat va fazoni idrok qilishning psixologik hamda fiziologik mexanizmlari yoritilgan. Tashqi olamdagi voqealar va predmetlarni anglash jarayonida sensor tizimlarning o‘zaro uyg‘unlashuvi, idrokning markaziy nerv tizimi tomonidan qayta ishlanishi va shaxsning tajribasi bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Idrok jarayonlarining rivojlanishi, buzilishi va ularni shakllantirishda ta’lim-tarbiyaning o‘rni haqida ham fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: idrok, vaqt idroki, harakat idroki, fazo idroki, sensor tizimlar, bilish jarayonlari, markaziy nerv tizimi. Abstract: This thesis examines the psychological and physiological mechanisms of perceiving time, movement, and space in the human mind. It analyzes how sensory systems interact in the process of understanding external events and objects, how perception is processed by the central nervous system, and how it is influenced by personal experience. The study also discusses the development of perceptual processes, their possible disorders, and the role of education in shaping and improving perception. Keywords: Time, perception, movement perception, spatial perception, sensory systems, cognitive processes, central nervous system KIRISH: Insonning tashqi olam bilan munosabatga kirishishi avvalo idrok jarayonlari orqali amalga oshadi. Atrof-muhitdagi predmet va hodisalarning xususiyatlari - uning fazoviy joylashuvi, harakati, davomiyligi va ketma-ketligi ongda aks etadi. Vaqt, harakat va fazoni idrok etish psixologiya va neyrofiziologiya fanlarining muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u insonning butun bilish faoliyatini tashkil etuvchi poydevor hisoblanadi. Fazo va vaqt borliqning eng muhim kategoriyalaridan hisoblanadi. Shu bilan birga, ular san’atning mafkuraviy, g‘oyaviy va kompozitsion poydevorini ham tashkil etadi. Insonning haqiqiy makon va vaqtning ob’ektiv hususiyatlari haqidagi tasavvurlari tarix davomida o‘zgarib borgan bo‘lib, bu o‘zgarishlar jamiyat ongining rivojlanishi va dunyoqarashning murakkablashuvi bilan chambarchas bog‘liq. Psixologiya fanining vaqt fenomeniga qiziqishi bejiz emas, chunki psixologiyada asosiy tadqiqot ob’yekti - vaqt o‘tishi jarayonida shakllanib, rivojlanadigan tirik mavjudotlardir. Asosiy qism: Hozirgi psixologik qarashlarda qadimgi falsafiy g‘oyalar ta’siri seziladi. Masalan, Isaak Nyuton tomonidan ilgari surilgan mutlaq, uzluksiz va cheksiz “obyektiv vaqt” haqidagi konsepsiya xronologik vaqtning idrok etilish mexanizmlarini psixologik jihatdan o‘rganishga turtki bo‘lgan. Relyatsion qarashlar esa vaqtning qaytarilmas fazoviy-vaqt munosabatlariga asoslanib, inson tomonidan boshdan kechiriladigan sub’ektiv vaqtning turli darajalarini o‘rganish imkonini beradi. An’anaviy qarashlarga ko‘ra, vaqt va makon inson ongidan mustaqil holda mavjud bo‘ladigan, o‘zgarmas va ob’ektiv kategoriyalar sifatida talqin qilinadi. Ammo adabiyotda, ayniqsa ilmiy fantastika janrida, bu tushunchalar ko‘pincha o‘zgacha talqin qilinib, muallifga inson 207 tafakkuri va hissiy tajribalarining yangi jihatlarini ochib berish imkonini beradi. Ilmiy fantastik asarlarda vaqt va makonni idrok etish moslashuvchan xarakter kasb etib, muqobil voqeliklar, parallel olamlar va ular o‘rtasidagi harakatlarni yaratishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bunday asarlarda vaqt va makon tushunchalarining shakllanishi qahramonlarning shaxsiy kechinmalari, psixologik holati, texnologik taraqqiyot yoki g‘ayritabiiy kuchlarning ta’siri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lishi mumkin. O‘zbek ilmiy-fantastik adabiyoti Sharq madaniy merosi va Sovet davri ta’sirini o‘zida mujassam etgan holda o‘ziga xos yo‘nalishda shakllangan. O‘zbek fantast yozuvchilari ko‘pincha Markaziy Osiyo xalqlari tarixiy-mifologik merosi bilan bog‘liq mavzularga murojaat qilib, vaqt va makon idrokini o‘zlaricha talqin qiladilar. Ushbu yo‘nalishning eng yorqin namoyandalaridan biri Xojiakbar Shayxovdir. Uning ijodida vaqt bo‘ylab sayohat qilish motivi va makonni o‘zgaruvchan qabul qilish fenomeni tez-tez uchraydi. Jumladan, “Rene topishmog‘i” asarida qahramonlar turli davrlar va madaniy muhitlarga ko‘chirilib, vaqtning o‘zgarmas emasligini boshdan kechiradilar. Asarda vaqtning insonning ruhiy dunyosi va ma’naviy kamoloti bilan bog‘liq holda qay tarzda o‘zgarishi masalasi yoritiladi. Shayxov va boshqa o‘zbek fantastlari vaqt bo‘ylab harakatlanishni faqat mexanizm sifatida emas, balki inson psixikasiga ko‘rsatadigan ta’siri bilan ham tadqiq etadilar. Vaqt idrokidagi o‘zgarish ko‘pincha shaxsning atrof-muhitga bo‘lgan munosabatini, qadriyatlarini va mavjudlik haqidagi tasavvurlarini belgilab beradi. Rus ilmiy fantastikasi, ayniqsa Sovet va postsovet davrida, vaqt va makonning o‘zgaruvchan talqinidan keng foydalanishi bilan ajralib turadi. Arkadiy va Boris Strugatskiy, Viktor Pelevin kabi yozuvchilarning asarlarida vaqt nafaqat fizik hodisa sifatida, balki murakkab falsafiy va psixoanalitik tushuncha sifatida ham yoritiladi. Strugatskiylarning ko‘plab asarlarida vaqtning buzilgan idroki markaziy o‘rinni egallaydi. Masalan, “Yo‘l bo‘yidagi piknik” romanida sirli hududda vaqt umumqabul qilingan qonunlardan farq qiluvchi tamoyillar asosida ishlaydi va qahramonlar odatiy vaqt tushunchalariga zid bo‘lgan vaziyatlarga duch keladilar. Yozuvchilar bu motiv orqali texnologik, tabiatga oid va ruhiy o‘zgarishlarning vaqtni idrok etishga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatadilar. Viktor Pelevin ijodida esa vaqt va makonning sub’ektiv chegaralari, psixik jarayonlar va falsafiy izlanishlar orqali o‘rganiladi. “Chapaev va bo‘shliq” kabi asarlarda vaqt va makon qattiq chegaralangan kategoriya emas, balki individning o‘ziga xosligi va haqiqat haqidagi savollari bilan bog‘liq holda o‘zgarib turadigan hodisa sifatida tasvirlanadi. Pelevin insonning ruhiy olami uning voqelikni qabul qilish uslubini qanday belgilab berishini ko‘rsatish uchun fantastik elementlardan mahorat bilan foydalanadi. Madaniy tafovutlarga qaramasdan, o‘zbek va rus ilmiy fantastika namunalarida vaqt va makonni idrok etish masalasida umumiy jihatlar mavjud. Har ikkala adabiy an’anada vaqt va makon mutlaq, o‘zgarmas hodisa sifatida emas, balki shaxsiy ruhiy holat yoki tashqi omillar ta’sirida o‘zgarib turadigan nisbiy kategoriya sifatida talqin qilinadi. Ikkala maktab ham ushbu g‘oyani inson ruhiyati, uning ongiy jarayonlari va tashqi borliq bilan o‘zaro munosabatini teran tadqiq qilish uchun vosita sifatida qo‘llaydi. Shu bilan birga, o‘zbek ilmiy fantastikasida Sharq falsafasi unsurlari sezilarli darajada namoyon bo‘ladi. Bunday asarlarda vaqt va makon ko‘pincha aylanma, tsiklik hodisa sifatida tasavvur qilinadi; ular abadiylik, ruhiy kamolot va ma’naviy yo‘l bilan uzviy bog‘liqdir. Rus ilmiy fantastikasida esa boshqa yondashuv ustunlik qiladi: Strugatskiylar yoki Pelevin kabi mualliflar ijodida vaqt va makon haqidagi nisbiy 208 tasavvurlar texnologik taraqqiyot, jamiyatdagi o‘zgarishlar va madaniy omillar bilan birga o‘rganiladi. XULOSA: Vaqt, harakat va fazoni idrok etish insonning tashqi olamni to‘laqonli anglashini ta’minlovchi asosiy bilish jarayonlaridir. Bu jarayonlar sensor tizimlarning murakkab o‘zaro ta’siri, shaxsning hayotiy tajribasi va markaziy nerv tizimining faoliyatiga bog‘liq. Idrok tizimi rivojlanishida ta’limtarbiya, atrof-muhit sharoitlari hamda psixologik barqarorlik muhim rol o‘ynaydi. Idrok jarayonlarining chuqur tadqiqi ta’lim, tibbiyot, sport, psixoterapiya va neyrofan sohalarida amaliy ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Loy A.N., Shinkaruk Y.V. Vaqt tarixiy-ijtimoiy mavjudlik kategoriyasi sifatida. Falsafa masalalari. № 12. Moskva, 1979, 73–86-betlar. 2. Jarov A.M. Vaqtni idrok etish, psixologik mavjudlik va noaniqlik // Tirik tizimlarning funktsional tashkil etilishida vaqt jihati. Leningrad, 1980, 124–128-betlar. 3. Yesin A.B. So'zma-so'z matn tahlili usullari va tamoyillari. – M., 2002. – 248 b. 4. To'raeva Z.Y. Vaqt kategoriyasi. Grammatika vaqti va adabiy vaqt [Vaqt kategoriyasi. Grammatika vaqti va adabiy vaqt]. – M., 2-nashr,2009. – 219 b.