HOLOPROZENSEFALIYA RIVOJLANISHIDA XROMOSOMAL ANOMALIYALAR ROLI: PATAU SINDROMI MISOLIDA

543 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 HOLOPROZENSEFALIYA RIVOJLANISHIDA XROMOSOMAL ANOMALIYALAR ROLI: PATAU SINDROMI MISOLIDA Bahodirova Elshoda Mahammadali qizi Abdujalilova Mushtariy Jahongir qizi Isayeva Lola Alisher qizi Orifova Ozoda Samandar qizi Samarqand davlat tibbiyot universiteti talabalari. Ismoilov Komil Tuygunovich Ilmiy raxbar. Samarqand davlat tibbiyot universiteti Tibbiy biologiya va genetika kafedrasi asisstenti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17963189 Annotatsiya. Holoprozensefaliya (HPE) embrion rivojlanishining erta bosqichida miyaning oldingi qismi to‘liq ajralmasligi natijasida yuzaga keladigan murakkab markaziy asab tizimi malformatsiyasidir. Patau sindromi — 13-xromosoma trisomiyasi — HPEning eng keng tarqalgan xromosomal asosli sababi bo‘lib, alobar shakli eng og‘ir klinik ko‘rinishlardan biridir. Ushbu maqolada Patau sindromining kelib chiqish mexanizmlari, HPE bilan genetik va embriologik bog‘liqligi, klinik namoyonlari, prenatal tashxis usullari hamda morfologik o‘zgarishlarning tizimli tahlili yoritiladi. Shuningdek, o‘ta og‘ir holatlarda uchraydigan yo‘ldosh sindromlar, yurak, yuz-jag‘ va neyroanatomik nuqsonlar ham batafsil ko‘rib chiqiladi. Maqola trisomiya 13 bilan bog‘liq HPEning keng spektrdagi klinik ifodalanishini o‘rganib, genetik maslahat va perinatal muolaja muammolarini muhokama qiladi. Kalit so’zlar: Patau sindromi, trisomiya 13, holoprozensefaliya, alobar HPE, prenatal tashxis, embriogenez. THE ROLE OF CHROMOSOMAL ANOMALIES IN THE DEVELOPMENT OF HOLOPROSENCEPHALY: A CASE STUDY OF PATAU SYNDROME Abstract: Holoprosencephaly (HPE) is a major congenital brain malformation caused by incomplete cleavage of the prosencephalon during early embryogenesis. Trisomy 13 (Patau syndrome) represents the most frequent chromosomal basis of HPE, with the alobar variant being the most severe clinical form. This article provides a comprehensive review of the pathogenesis of trisomy 13, its embryological and genetic association with HPE, clinical manifestations, prenatal diagnostic methods, and the systemic morphological abnormalities observed in affected fetuses. Additionally, cardiac, craniofacial, limb, and neuroanatomical defects associated with severe cases are analyzed in detail, emphasizing issues related to genetic counseling, prognosis, and perinatal management. Key words: Patau syndrome, trisomy 13, holoprosencephaly, alobar HPE, prenatal diagnosis, embryogenesis. РОЛЬ ХРОМОСОМНЫХ АНОМАЛИЙ В РАЗВИТИИ ГОЛОПРОЗЭНЦЕФАЛИИ: НА ПРИМЕРЕ СИНДРОМА ПАТАУ. Аннотация. Голопрозэнцефалия (ГПЭ) представляет собой тяжёлую врождённую мальформацию головного мозга, возникающую вследствие неполного расщепления переднего мозга на ранних этапах эмбриогенеза. Трисомия 13 (синдром Патау) является наиболее частой хромосомной причиной ГПЭ, причём алобарная форма считается самой тяжёлой клинической разновидностью. В данной статье рассматриваются патогенез трисомии 13, её эмбриологическая и генетическая связь с 544 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 ГПЭ, клинические проявления, методы пренатальной диагностики и морфологические нарушения различных систем организма. Особое внимание уделяется сопутствующим порокам сердца, черепно-лицевых структур, конечностей и центральной нервной системы, а также вопросам генетического консультирования и перинатального ведения. Ключевые слова. Синдром Патау, трисомия 13, голопрозэнцефалия, алобарная ГПЭ, пренатальная диагностика, эмбриогенез. KIRISH. Holoprozensefaliya (HPE) — markaziy asab tizimining eng og‘ir tug‘ma malformatsiyalaridan biri bo‘lib, embrional davrning 4–6 haftalarida prosensefalonning to‘liq ajralmasligi oqibatida yuzaga keladi. Ushbu jarayon ventral induksiya jarayonining buzilishi va miyaning rostral qismidagi differensiasiya jarayonida kechikish yoki to‘xtab qolish bilan kechadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, HPE bilan bog‘liq holatlarning 70–75 foizi xromosomal anomaliyalar, xususan 13-trisomiya bilan bog‘liq bo‘lib, Patau sindromi ushbu kasallikning eng keng tarqalgan etiologik omili hisoblanadi. Patau sindromi birinchi bor 1960 yilda Patau va hamkasblari tomonidan tavsiflangan bo‘lib, homilaning hayot bilan mos kelmaydigan ko‘plab sistemik malformatsiyalariga sabab bo‘ladigan og‘ir xromosomal patologiyadir. Dastlabki oylarda miyaning ajralishidagi nuqsonlar yuz-jag‘ tuzilmalari, yurak, buyrak va skelet tizimidagi anomalilar bilan birga namoyon bo‘lib, hayotning ilk soatlari yoki kunlarida og‘ir asoratlar bilan kechadi. Ushbu maqolada Patau sindromi va HPE o‘rtasidagi genetik, embriologik va klinik bog‘liqlik chuqur tahlil qilinadi, prenatal skrining, neyropatologik o‘zgarishlar, tashxis qo‘yish mezonlari hamda perinatal qaror qabul qilish bosqichlari yoritiladi. ASOSIY QISM: 1. Patau sindromining kelib chiqishi va genetik asoslari Patau sindromi, ya’ni 13-trisomiya, odatda meyoz I yoki II bosqichida sodir bo‘ladigan nondisjunktsiya natijasida yuzaga keladi. Taxminan 80% hollarda bu to‘liq trisomiya bo‘lsa, qolgan qismi translokatsiyalar (balanslangan yoki no-balanslangan) yoki mozaikizm natijasida rivojlanadi. 13-qismda joylashgan genlar embrional rivojlanishning dastlabki kunlaridanoq ko‘plab organ tizimlarining differensiasiyasida ishtirok etadi. Ayniqsa SHH (Sonic Hedgehog), FGFs va WNT yo‘llariga ta’sir qiluvchi genlar ventral nerv plastinkasining shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi. Ulardagi buzilishlar HPE spektriga olib keladi. 2. Holoprozensefaliyaning patogenezi HPE rostral nerv nayining bo‘linishi jarayonidagi asosiy patologik o‘zgarish bo‘lib, odatda gestatsiyaning 5–6 haftalarida sodir bo‘ladi. Miyaning ajralish darajasiga ko‘ra HPE to‘rt shaklga bo‘linadi: Alobar — Eng og‘ir shakli bo‘lib, unda miya yarim sharlarining hech qanday ajralishi kuzatilmaydi. — Bitta kichik qorinchaga ega bo‘ladi va korpus kallosum (miyani bog‘lovchi ko‘prik) hamda hid bilish nervi (olfaktor lampasi) to‘liq yo‘q bo‘ladi. Semilobar — Miya yarim sharlarining qisman ajralishi mavjud. — Korpus kallosum bo‘lmaydi. 545 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 — Olfaktor lampaning gipoplaziyasi (yetarli rivojlanmaganligi) yoki butunlay yo‘qligi kuzatiladi. Lobar — Miya loblari o‘rtasida farq bor, yarim sharlar ajralgan. — Korpus kallosum yo‘q, gipoplastik yoki normal bo‘lishi mumkin. O‘rta darajadagi inter-hemisferik birikma — Frontal va parietal loblar o‘rtasida ajralishning buzilishi mavjud. — Korpus kallosum yo‘qligi bilan birga kulrang moddaning g‘ayrioddiy joylashuvi (heterotopiya) kuzatiladi. Alobar HPE Patau sindromining eng og‘ir namoyonlaridan biri bo‘lib, ko‘pincha hayotning ilk soatlarida o‘limga olib keladi. 3. Patau sindromi va HPE o‘rtasidagi genetik bog‘liqlik 13-xromosomadagi SHH yo‘lining buzilishi ventral induksiyaning to‘liq amalga oshmasligiga sabab bo‘ladi. Ko‘plab klinik kuzatuvlarda trisomiya 13 bilan tug‘ilgan 24–45% chaqaloqlarda HPE mavjudligi aniqlangan. SHH signal yo‘lining buzilishi nafaqat miyada, balki yuz-jag‘ strukturasi, burun, ko‘z oralig‘i va qisman yurak va o‘pka tuzilmalarida ham anomaliyalarni yuzaga keltiradi. KLINIK KO’RINISHLARI: Patau sindromi bilan bog‘liq holoprozensefaliya (HPE) klinik ko‘rinishlari nihoyatda keng spektrga ega bo‘lib, ularning og‘irligi embrional rivojlanishning qaysi bosqichida nuqson yuzaga kelganiga va prosensefalonning bo‘linish darajasiga bevosita bog‘liqdir. Xromosomal buzilishning erta bosqichlarda paydo bo‘lishi ko‘pincha alobar yoki semilobar shakldagi HPE rivojlanishiga olib keladi, bu esa klinik belgilarni juda yaqqol va hayot bilan mos kelmaydigan darajada og‘ir namoyon bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Markaziy asab tizimiga oid belgilar Markaziy asab tizimi zararlanishi Patau sindromining asosiy o‘zagini tashkil qiladi. Holoprozensefaliya natijasida o‘ng va chap yarim sharlarning bo‘linish darajasi kamaygani uchun miyadagi anatomik tuzilmalar ham bir-biriga qo‘shilib ketadi. Natijada quyidagi belgilar uchraydi:  Og‘ir darajadagi mushakatonlik va gipotoniyaga moyillik, yangi tug‘ilgan chaqaloqning aktiv harakatlarining kamayishi va reflekslarning zaifligi bilan kechadi.  Yutish va emish reflekslarining izdan chiqishi, vegetativ funksiyalarning beqarorligi tufayli chaqaloq tabiiy ovqatlana olmaydi.  Apneya epizodlari, nafas ritmining izdan chiqishi, bosh miya poyasining yetarlicha rivojlanmagani bilan bog‘liq.  Og‘ir darajadagi intellektual sustlik, garchi bunday bolalar ko‘pincha uzoq yashamasada, tirik qolganlarida chuqur nevrologik nogironlik kuzatiladi.  Tonus regulyatsiyasining buzilishi, limbik tizim va talamus birlashib ketgani sababli chaqaloqda og‘riqni sezish, hushyorlik ritmlari va uyqu-sukut sikli buziladi. Bu belgilar Patau sindromiga xos bo‘lib, ularni semilobar yoki alobar HPE yanada og‘irlashtiradi. Yuz-jag‘ va bosh suyaklari malformatsiyalari HPE ko‘pincha o‘rta yuz strukturasi bilan bog‘liq og‘ir nuqsonlar bilan namoyon bo‘ladi. Bular embrional mezenximadan kelib chiqadigan o‘rta chiziq strukturalarining induksiyasi buzilganidan dalolat beradi. 546 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Eng ko‘p uchraydigan belgilar:  Gipotelorizm — ko‘z kosalarining bir-biriga juda yaqin joylashishi, alobar shaklda deyarli bir ko‘zga yaqinlashib ketishi mumkin.  Siklopiya yoki proboszis — eng og‘ir variant bo‘lib, bitta ko‘z bo‘lishi yoki ko‘rish organlarining o‘ta primitiv rudiment holatida bo‘lishi kuzatiladi.  Bilateral yoki median yoriqlar — lab va tanglayning ikki tomonlama yoriqlari, bu oziqlanishni keskin qiyinlashtiradi.  Burun suyaklarining yo‘qligi yoki rivojlanishining sustligi, natijada burun o‘rnida teshik shaklidagi rudiment bo‘lishi mumkin.  Mikropragmatizm va mikrognatiya — jag‘ suyaklarining yetarlicha rivojlanmasligi. Bu belgilar klinik ko‘rinishning tashqi ko‘rinish bilan darhol aniqlanishiga imkon beradi va Patau sindromining diagnostikasida muhim o‘rin tutadi. Yurak-qon tomir tizimi o‘zgarishlari Trisomiya 13 ko‘pincha yurakning tug‘ma nuqsonlari bilan birga kechadi. Ushbu nuqsonlar chaqaloqning erta o‘limiga asosiy sabab bo‘lib, ular ko‘pincha quyidagilar:  Ventrikulyar septal nuqson (VSD)  Atrial septal nuqson (ASD)  Patent ductus arteriozus (PDA)  Fallot tetradasining ba’zi elementlari Yurak nuqsonlari qon aylanishini izdan chiqarib, gipoksemiya, sianoz va yurak yetishmovchiligiga olib keladi. Nafas tizimi buzilishlari HPE bilan tug‘ilgan chaqaloqlarda:  nafas markazining yetilmagani,  yuqori nafas yo‘llari malformatsiyalari,  mushaklar gipotoniyasi kabi omillar tufayli og‘ir nafas yetishmovchiligi yuzaga keladi. Patau sindromi bilan tug‘ilgan chaqaloqlarning aksariyati erta sutka ichida aynan respirator kollaps sabab vafot etadi. Urogenital tizim o‘zgarishlari 13-xromosoma ortiqchaligi bu tizimda ham ko‘plab malformatsiyalarni keltirib chiqaradi:  Polikistik buyraklar,  Dismorfik buyrak shakllanishi,  Ureterning ikki tomonlama duplikatsiyasi,  Qizlarda bachadon yoriqlari yoki gipoplaziyasi,  O‘g‘il bolalarda kriptorxizm. Ushbu o‘zgarishlar hayotning dastlabki kunlarida buyrak funktsional yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin. Skelet tizimi o‘zgarishlari Prosensefalon malformatsiyasi umumiy embrional differensiasiyani buzganligi sababli skelet tizimi ham shikastlanadi:  Polidaktiliya — qo‘l yoki oyoqlarda ortiqcha barmoqlar eng ko‘p uchraydigan belgi;  Mikromeliya — qo‘l va oyoqlarning qisqa bo‘lishi;  Humerus va femur uzunligining kamayishi;  Umurtqa pog‘onasi dismorfologiyasi. 547 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Bu belgilar prenatal UTTda aniqlanib, Patau sindromi diagnostikasiga yordam beradi. Vegetativ tizim buzilishlari HPEning yanada og‘ir shakllarida:  gipotalamik disfunksiya,  tana haroratini ushlab turishning qiyinlashuvi,  diabet insipidus,  gormon sekretsiyasi yetishmovchiligi (AYuG, TSH) kuzatiladi. Bu belgilar chaqaloqning umumiy hayotiy parametrlarini barqarorlashtirishni juda murakkablashtiradi. XULOSA. Holoprozensefaliya va Patau sindromi o‘zaro genetik hamda embriologik jihatdan chuqur bog‘liq patologiyalar bo‘lib, embrion rivojlanishining erta davrida yuzaga keladigan ventral induksiya buzilishining oqibatidir. Trisomiya 13 HPEning eng keng tarqalgan etiologik omili bo‘lib, ayniqsa alobar shaklida og‘ir klinik oqibatlarga olib keladi. Prenatal skrining, morfologik tahlil va genetik maslahat ushbu kasallikni aniqlash va oilani xabardor qilishda hal qiluvchi o‘rin tutadi. HPE genetik spektrining kengligi sababli, ushbu kasallikni yanada chuqur o‘rganish, tasniflash va rejalashtirish perinatal tibbiyot uchun dolzarb bo‘lib qolmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI. 1. Khan, U., Hussain, A., Usman, M., & Abiddin, Z. U. (2022). An infant with Patau syndrome associated with congenital heart defects. Annals of Medicine and Surgery, 80, 104100. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36045789/ (Full text: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9422041/) 2. Gupta, N., Dass, A., Goel, A., & Choudhary, P. (2019). Patau syndrome: A case report and review of literature. Cureus, 11(7), e5120. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6673682/ 3. Al-Zuhair, A., Al-Dahash, F., Al-Jadidi, M., & Al-Ghafri, F. (2023). Trisomy 13: A case series from a tertiary hospital in Oman. Cureus, 15(2), e35042. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10013991/ 4. Roessler, E., & Muenke, M. (2010). The molecular genetics of holoprosencephaly. American Journal of Medical Genetics Part C: Seminars in Medical Genetics, 154C(1), 52–61. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20104595/ 5. Pineda-Alvarez, D. E., Dubourg, C., David, V., Roessler, E., & Muenke, M. (2010). Current recommendations for the molecular evaluation of newly diagnosed holoprosencephaly patients. American Journal of Medical Genetics Part C: Seminars in Medical Genetics, 154C(1), 93–101. (PMC) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2815008/ 6. Solomon, B. D., Rosenbaum, K. N., Meck, J. M., & Muenke, M. (2010). Holoprosencephaly due to numeric chromosome abnormalities. American Journal of Medical Genetics Part C: Seminars in Medical Genetics, 154C(1), 146–148. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20104610/ 548 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 7. Kauvar, E. F., & Hehr, U. (2010). Holoprosencephaly: recommendations for diagnosis and management. (Review). Pediatric Neurology (review available via PMC). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4131980/ 8. Polli, J. B., Pereira, A. C., & Rodrigues, I. (2014). Trisomy 13 (Patau syndrome) and congenital heart defects. American Journal of Medical Genetics Part A, 164A(1), 272–275. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24214527/