The Philosophy of Misinformation and Disinformation: From Informational Disorder to Epistemic Integrity in the Digital Age

1 The Philosophy of Misinformation and Disinformation: From Informational Disorder to Epistemic Integrity in the Digital Age Ramin Rambod Department of Philosophy, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. ORCID 0000-0002-9147-1937 [email protected] Hadi Samadi Assistant Professor, Department of Philosophy, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. ORCID 0000-0002-6898-5606 (Corresponding Author) [email protected] Shahla Eslami Assistant Professor, Department of Philosophy, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. ORCID 0000-0002-6505-4961 sh-eslam[email protected] In contemporary informational ecosystems, the phenomena of misinformation and disinformation have become a growing and multifaceted challenge that necessitates philosophical and scientific scrutiny. With the aim of understanding the nature and impact of these phenomena, this paper examines their dimension across three main axes: First, the historical evolution of strategic falsehoods is reconstructed, from Roman propaganda to Deepfakes in the digital era. Next, by presenting a taxonomy based on intent, content, and medium, key distinctions between misinformation, disinformation, and malinformation are clarified, addressing the dimensions of the content authenticity spectrum. Third, based on social epistemology and cognitive psychology, the mechanisms through which false beliefs are formed and become resistant to correction (such as motivated reasoning, culpable ignorance, and epistemic injustice) are analyzed to explain the persistence of false beliefs and the enduring impact effect. Finally, the article addresses the societal consequences of this informational disorder on democratic deliberation, consensus reality, and trust in expertise. It offers multipronged suggestions for safeguarding epistemic integrity by combining cognitive virtues, psychological inoculation, and problem-solving based on information literacy. This analysis identifies the epistemic crisis caused by disinformation as a threat to the health and sustainability of society. Keywords: Misinformation, Disinformation, Social Epistemology, Motivated Reasoning, Culpable Ignorance, Epistemic Injustice, Psychological Inoculation. NB. “Originally published in [Analytical Philosophy Vol. 20, No. 44, Autumn & Winter 2023-2024, https://sanad.iau.ir/en/Journal/pi/Article/1221096 ] (free access). This is the author’s version.” 2 :تاعلاطادب و تاعلاطاژک ۀفسلفیتفرعم یگچراپکی ات یتاعلاطا یگتفشآ زا لاتیجید رصع رد دبمار نیمار 1 یدمص یداه ، 2 یملاسا لاهش ، 3 هدیکچ یتییسوکا رد اعلاطااک ۀووم ،،یصاعم یتاعلاطا یاهMisinformation اعلاطادب و )Disinformation هب ) و ددنااز ییشۀاچ ننا یرا ،ی ت و ییش،ییس أرد ده اب را ییشوم ننا ش ییسا یم ع و یلییت ز یواکوددک ددم ایم هک ییسا دییش لندبت یهجوددچ یم ییسر،ب ی یصا رووم هیس رد ار نآ داعبا ، دندپی یسردام یخنرات ووت ، یتخم :ددک لعج ات ور یادما اپو،پ ا ناتا، یسا یاه قیمعDeepfakeیم ی ایس اب ا یجند نارود رد ) یاهانامت ،همایسر و او وم ، یم تایسا ،ب یمومویتکات ن ه ارا اب ، ،یس شدویش یم نیییشور ایعلاطا دیما و ایعلاطادیب ، ایعلاطااک ناییم یدیی کیم او وم یۀایییصا ایط دایعبا هیب و دد، ینایپ ،ب ، ویییس شد اد،پ ز،عمییسادیش ناور و یعام جا یتیمایم ،ی ،ادیش ییسادیشیناه نآ قن،ط ا هک یوییت ،با،ب رد و ه ز، لییش یسردام یاهرواب اه یم واوملوع ددمامام دمویش ایگما ی رویب و ،یییوت هب یمادام ،راد ی ۀادعی ز،عمیم لی وت ) ، ا و باک یاهرواب یرادناپ ات دمویش رژ ،ب یتاعلاطا یگ لشآ ننا یوعماج یاهدمایپ هب هۀاوم ، ناهم رد شدد، ن،شت وادم یرا ،ی ت یعقاو ، یتا،کومد یشندما یم ی ،ب، هب دام عا و یعامجا و د اد،پیناهداهدیشیپ یگچرا،ین ا یرادیساپ یا،ب هنویسددچی ز،عم ،ی ،ادیش لنایضز بیک،ت اب ار هینایم یییتم لیس ،ب ید بم یتایعلاطا داویییس و یماور یبوک یم هی ارا هیۀ یب ا ییییشایم ی ز،عم نا،وب ،لیی وت ننا شدیدک ناودع هیب ار ایعلاطاد یم هعماج یرادناپ و ملاس هی ع یدندهتشدماسادش :یدیلک ناگژاو ، اعلاطادب ، اعلاطااک ز،عمیییسادییش لوع ،یعام جا ایگما ی رویب ،،ییییوت هب یمادام ،راد ی ۀادعی ز،عم ، هنامشیماور یبوک ۱مرفتلپ رصع رد یتفرعم نارحب :همدقم .اه ،یییع رد ،ل پ نآ ییتج،ب ی انو هک ،یمودک نروگۀا و یعام جا اطابترا ی اییس و اعلاطااک ، ییسا اعلاطا عاییشا ی اییس دیش دب یرا ،ایس نا،وب ن هب اعلاطادب دندپوم پدندپ ن هی ب ، ایپ او ما رد یزداییت یتییش ن از،یص هم نا،وب ننا شدما هیبیش یمادند اب هک یسا هناپناور یاه ،ل پ یدایی قا یاهراکو ایس ،یمایتما ی ،ادیش ه ی ی پو ژ ییساییس لاووت و اه دیش ویس سا Bradshaw & DeNardis, 2024; Floridi, 2024)) ش 1 یویجیییشماد ی یع ییلیییت یز ی،ی یکد ، یهیۀا ، ویویس دییییییشماد ،هییلیییت یز و،ی اییی یییس وی یع و،ییییساییی یویویت و وی یع دییساو، اییویی یملایییسا دا آ اییگیییشمادی [email protected] 2 ع یلیییت ز رایندای یییسا ،هۀا ، ووس دیییییشماد ،هیلیییت ز و، ایی یییس و ع و،ییییسایی ووت و و ع دیساو، ایوی ملایییسا دا آ ایگیییشمادی) و یییتم دیدیییتنوم [email protected] 3 ،صاعم لت ز راندا سا ،هۀا ، ووس دیشماد ،هلت ز و، ای س و ع و،یساتی ووت و و ع دساو، اوی ملاسا دا آ اگشمادی [email protected]-sh 3 ار دندپ ننا یماهج ییشادهب نام اییس"یمدولدنا" Infodemic ییسا دیمام )(World Health, 2020)شیب هب اهدت هم هک ) یماوا،ز یب هب هی ب ، ییسردام یاو ومهماییسر و یم ع ،ی ،ب، یاهداهم هب بییتم د، ییت یدام عا ایعییضت بجوم ،ما ننا شدراد راییشا یا ییعج،می ز،عم یمیمم ،گند نادیمو،هیییش ،نآ رد هیک ی یعیییتو ضدویییش دیددک قزاوت یویوس قیخیییشت یا،ب یدیعم مبایدم ،ب دیدماوت Lewandowsky (Lewandowsky et al., 2023) (Simion, 2024a)ش) ۱.۱یعامجا تیعقاو لاوز و تقیقحاسپ نارود هب راذگ . ویوسایتپ نارودPost-Truth Eraیم اییصوت ار ی یعیتو )هبباج ،نآ رد هک ددک ه و یلطاع یاهینویس دهاویش ،ب ،ی نوه یاه ی یز(factual) لیش ردیم ،یچ یمومع رایزا هب یهد دموش(Lewandowsky, 2020) ی،ت، ؤم روط هب اعلاطادب ،اضز ننا رد ش) یم لمع ه ) نژوۀو دنا ان یباس یگ یییتباو ددمام د،ز یهو، نوه ان نییییشیپ یاهرواب اب یلطاع ،ظم ا ا،ن ،ددک یییسا ناو، (Kreko, 2024)ش) یم راظ ما ، ۀاییس عماج ن رد ش ییسا أ، ییشم یعامجا یعقاو او ،نارود ننا یلییت ز دمایپ لقادس دروم رد نادمو،هییش هک دور هیمه یرایمیب ین ا،ک، ، ایبایخ ما هیجی م دیدمایم قنایوس دادرا،ق ننا ،یتایعلاطا یگ لیییشآ شدیدیییس،ب قزاوت هیب )یمی قا ا،یییت این ،،ی یعام جا یییییم دوبام ار ی ز،عمیم ثعاب و ددک رد د،م دوش"ناهجیتاعلاطا ی اوم یاه" ا أ، شم ، تب ن ی قو شدددک ی دم رژ ،دشاب ه شادم دوجو ویوسیم ایعضت یعام جا اجتما و دش نیممام یتا،کومد یشندما دد، (Rhodes, 2022)ش) هشنر ،،تاس لی وت وس رد ار او ننا یاهدمایپ و اه ،یموموتکات ،خنرات یاه ز،عمیسادش ناور ویم ی،یگیپ یسادششددک ۲هشیر .تسبراک لوحت و یخیرات یاهبیرف یاه ش سا دش یدعایت ا یجند نارود رد نآ ی دیچیپ و ع،س ،تایوم اما ، تیم روهظوم یعوتوم سردام اعلاطا 2ش1پاچ ،یع ات یسلاک یادما اپو،پ ا ش • یتبراکخنرات :یما یساب یاه ناودع هب )دلایم ا لبق ین پدیس نا یساب ور رد یمو مآ أرام هی ع نانوا کوا را راک هب ناراگم هموممیم رایییشا ادما اپو،پ ا راب یا دیییش اجما ییییساییییس بیقر هجو بن،خت ده اب هک دددک Posetti & Matthews, 2018)هبی ک قن،ط ا ان یهالش روص هب سردام اعلاطا هعاشا ،نارود ننا رد ش)هیس و اهشدوب دودوم و ددک اه • همام ور و پاچ ،ییع پدیس رد پاچ اگ یسد عا، ،ا اب :در یراگممییسو تایوم رد اعلاطااک عایشا نایما ، هداماپ ها،ز ،ت ، دو م لاانا رد هد وم پدییس ،،اوا رد شدییش"همام وردر یراگم" Yellow Journalism بولم و شو،ز شناازا ده اب ) اجدج ، ا،غا ا ،یسایسشراا ددمام ددبن،ز یاو وم دیۀوت و یدن،زآ ا،غا یاهایما،سا گدج رابرد ایمآ یی دال سا )این،مآ یم یۀام دوس هک داد ناشم رود ننا شد،ک ایگما دماوت دشاب غورد نددکا،پ یا،ب ددمتردق یا Van der Linden, 2023)ش) • پژاو یورویش ،د،یس گدج وط رد : اعلاطادب دۀوت و د،یس گدج"Dezinformatsiya" و یماهدپ ای مع هب هک د،ک عادبا ار نام ایس امدب ای مع ش یشاد رایشا یسردام اعلاطا شخپ یا،ب ه زان"نوییتیلدنا" INFEKTION اک یسوت ) هک یگ ،ایس عنایشهمومم ،داد ش، یت ار این،مآ یسوت دنا تو،نو ندوب نآ ده هک یسا ی مویس اعلاطادب ا یمیسر یا یب داجنایب و یدام عا دوب ،غ رد یتاب (Kramer & Savage, 2020)ش) 4 ۲.۲مرفتلپ روهظ .تلاصا نارحب و لاتیجید یاه یتیب ن،ق لناوا و یتیب ن،ق ،،اوا رد ا یجند لاوما اطابترا ا شهج اب ، ینو « نهبددچ» همایسر هب )ی دیس یاه «راییتبهب راییتب» هیبش را ،اس ،)یعام جا یاه وشداد ،یییت ار اعلاطا عاشا ردق • ،ل پ :یم نروگۀا تاییوم و یع،یییس ،هب ایب ،یعایم جا یایه نروگۀا ا ی،ی هیدیهب یایه لیمایعت یا،ب ایییسEngagementOptimized Algorithmsهق،لت و یماجیه یاو وم ،)من،یییس ار ) اعلاطادب لمایییش ایگما د، یییت و ،ت و قیقد یاو وم ا ،ت یم نابطاخم هب ، دیچیپهق،لت ملم هب یم نروگۀا ی،ی وییس ننا شددماییسر ییسا یمدولدنا دندییشت ی ییصا لماع ،یدیزا Ho & Nguyen, 2024)ش • نامابژد شوم شهاکGatekeepers ار اعلاطا یلیک هک دمدوب یمامابژد ،ناییییییخ م و نا،ییشام ،،ب، نا،یبد ،ه ییش رد :) یم دین ت نروگۀا ان نا،براک هب لامع شوم ننا ، ا یجند یایضز رد شدمد،ک یتم دقاز هک دیش را او اهوؤ یسلایص و یۀ یاه ی ز،عم دد ته لا(Welbers, 2016)ش) • یژوۀودیت روهظ :یییتس دهاوییش ایعییضت و قیمع لعج قیمع لعج ددمام یناهDeepfake یا دییس ماییسر و )Synthetic Mediaیم هک )یعقاو لاماک ی،نویییتصیتوییص یاو وم ددماوتیوق یمام هک ار یییتس دهاوییش ،دم اییتب امم یا،ب مج،م نن،ت یم یو ت ویوس ببیس ،ما ننا ش یسا د،ک ایعیضت ،دمدیش « ۀایصا رد یم اد دند،ت» Perpetual Doubt in Authenticity ) نا،وب هب و دش یهاوگی ز،عم Epistemic Crisis of Testimonyیم نماد ) دم (Fallis, 2021) Sorell, 2023)ش) ۳اوتحم تلاصا فیط و یمونوسکات . ش نوش ل اق انامت یتاعلاطا یگ لشآ عاوما نایم سا لا ،، ؤم ،ادم یا،ب ۳.۱ّین ۀیاپ رب زیامت .دنزگ ،دب ،ژک :ت حلاطصا فیرعت )دصق( تین دمایپ تاژژژعلاژژژطاژژژژک (Misinformation) ایین ییییسرداییم اییعلاطا شقیقدام ان یها آام ضهمات،یمام شهماقداص اب شا یم رویییص هییب دییماوت یدج بیسآ ،ه ساو،ام )یمومع ملایس ددمام شددک دراو تاژژژعلاژژژطادژژژب (Disinformation) هییک ی یییسرداییم اییعلاطا ده اب همایت،یم و همادماع بیییین،ییییز ایییین یراییییک و هیییماییییییت،یییییییم ض ییینایییتا،ییی یییییسا ایگما ،یییسایییس یاه ش نژوۀو دنا ان یۀام رایب دییندییهیت نین،یت رژ یا،یب یییییشندییما دایم عا و ییتا،کومد شیمومع 5 حلاطصا فیرعت )دصق( تین دمایپ بییسآ ،یش دمصدیۀوت یمایسر یمشدوش تاژژعلاژژطادژژنزژژگ (Malinformation) هک یویوسصلییصا یتاعلاطا بیییسآ ده اب هب یماییسر یم ه شا أا، شاشدوش بییین،یییخیییت ضهیییما،ییی ویوس ا دال ساءوس ا،م را زاب ردش دددک ایییعلایییطا یییییشم لیمنا ان ییصویی، یاه بین،خت یا،ب لیییییصا شد،ز هجو ییییتوت ننایم را،ق رووم ار ،گن اب یم ،یددب دهد(Baines & Elliott, 2020) هموگچ دویییش هجوت هک یییسا هم ،لی وت رد ش) یم )هماییت،یم دیۀوت اعلاطادب اعلاطااک هب دماوت هب دی پ یم نودب ار نآ یداع نا،براک ا،ن ،دوییش لندبت )هماییت،یمام عاییشا یم أا، شا دمرا (Santos-D’Amorim & de Oliveira Miranda, 2021)-ش) ۳.۲تلاصا فیط و اوتحم یژولوپیت . دراو(Wardle, 2018) له وچراچ ن )ه ییسد یا،ب هما لیییشم یاو وم یددبیم ه ارا اییس نن، ییشیب ات نن، مک ا هک دهد یم ،ب رد ار او وم رد بن،ز ناایم:د،ی 1. یم اما ، تیم بیسآ ، ده :یدوراپصادطشددک ا،م دماوت 2. کبار ا،م ، یت :نیغورد ه ن م یاو وم اب هک دددک ی ک درادم یماو،ش)همعط 3. یم راک هب بن،ز یا،ب دندج را زاب رد هک لیصا یاو وم : سردام را زابشدور 4. ا،م یاو ومش سردام جی م ن ا نامس یا،ب سرد ،نوایت ان رامآ ا دال سا : دددک 5. ناس ،ب عم مبادم م،ز ان نوه لعج :ی اسدومماوش)ی عج ی،ب، یاه 6. ۀوگما یاو ومیم داد ،یییت و یرای سد یووم هب هک لیصا یاو وم : دشش) داس پاشوتوز ددمام دوش 7. یگ ،اس یاو ومFabricated هک یناو وم :)1۰۰٪ غورد قۀا، سا دش ه ،اس ،لص ا وش)ی عج راب،ا لیش نن،ت یم نایییشم ایط ننا ان را زاب ان،وت ناپ ،ب نآ ا یدان شخب هی ب ض یییتیم »لماک غورد« ،یتاعلاطا یگ لیییشآ امت امواۀ هک دهد ا،م ،نویت ن داجنا یا،ب ویوس ا یشدنا دال ساش سا دددک ۳.۳هنیمز .نارحب :هژیو یاهمیلقا رییغت و تملاس یاه شۀاچ ، ی قا و ملاس ،یتایس پ وس ود رد صا، روط هب اعلاطادب: سا د،ک داجنا ی راب یوعماج و یقلا،ا یاه 6 • نیییتکاو دروم رد یییسردایم ایعلاطا عوییییش : یملایییس ایعلاطااکشور ،ایههی طوت این بییجع یمایمرد یایه هیب وب،م یایه یرامیبهمه یاه یمیییت ،،ی یم ایعییضت ار یمومع و ید،ز ملاییس دروم رد هماها آ ی،ی ناییتما ناج و ددک ،ک، هب ار اه یمشد ادما • می قا ایعلاطادیبی ییدیت و یوکدم ایکۀاییم ا دایل یییسا ایب بی غا ،یمی قا ا،یییت راییما : یایه « ییییش دییۀوت» Doubt Manufacturingیم اجما ) ددک داجنا لا ،ا هوت ، وس ننا رد یم ع عامجا دروم رد ات دویش(Zanartu et al., 2024) ش) منادییص ان یییسایییس نا،گن اب یوییس ا ، اعلاطادب ننا)ی لم لاثم ملدنب ییسایییس اقوت ده ابیرا ،ییش دم یمی قا یاه یمشدوش ۴ . داعبایتخانش÷تفرعمینادان و ،رواب ،شناد : و اعلاطااک ۀ ییتمهۀ ییتم لییصا رد اعلاطادب یا ز،عمی ،ادییش هب ا،ن ، ییسا لییت ز یدی ک یاهاشییس،پیم،ب شماد :دد، یم لیییش ار اهرواب هموگچیم اج،ب ییسردام یاهرواب هموگچ و ، ییسادعم هچ هب یناهرواب نیدچ یا،ب هیجوت ن ییشاد ، یهد ان ددمام یم ادیپ هعایشا ؟دددک Keith Raymond Harris, 2022; Koliska & Roberts, 2025; Shin, 2024; Uscinski et al., 2024) رد دیع اب شخب ننا ز،عمی ،ادیش ار اعلاطادب و اعلاطااک لیییلت هب یم و ، ینواکلوع نوچمه یدراوم پرابرد ،ب ید بم ی رو هیجوت ،دهاوشی ز،عمهب یمادام« ،هگم و لییشت و ،»،ییوتیم ثوب سردام یاهرواب ن شادش یدک ۱.۴. لقعتسس و دهاوش رب ینتبم یزرودهاوش ندرک نآ هک یییسا نآ اعلاطااک أرد یا،ب ار ن ار لیوع اب ینورانور دهاویییش ،ب ید بم ی رو یملاوع واکودیدک رد ش ن،یگب ،ظم رد یم اهرواب ، ا دناهمام ور و یم ع شماد لاثم شدموش داجنا نابی شپ دهاوش اب بسادت رد دناب داد یی دهاوش ،ب ، ۀاس یراگم ،یب،جت یاه دین تی سرد ،اههب ییی مبادم یجدس یراجده ددنا،ز ننا اعلاطادب و اعلاطااک شدمراد دیک ت اهاعدم دص ش،ن پ یا،ب ینادبم ناودع یم رود اریم وک،س ار یعقاو دهاوش ان دراو نیغورد »دهاوش« ضددم هجی م هب هک ،دددکیم د،م یوس ا سردام ی،ی شدماجما هیب ار ایعلاطادیبیم انوهیب ناوتیمادایم یاو وم« یۀادم هیک د،کرایک ننا ایب یناو وم یدعن ،د،ک دادیم ق »ا یمم یویوس بیطایخم درا ی شدمادب ار نویمیس Simion, 2024a, 2024b, 2024c) یم لاد سا لییلت هبهکوم« اعلاطادب هک ددک لباومی ز،عم ش سا » اعلاطا نآ ابهب اعلاطا هکشماد ده اعلاطادب ، ییسا ینا یمادام اج یزده ینا یاهرواب لییییشت رد بطاخم یناماوت ا ی،ی و ج اب ییز ی،،ب دینلااییب قاید م یایهایعدیم ا یبلاییییس ایب ار یمومع نایم ل دینایییش ی قا ،یییت ،یدم یبلا ین لاثم شدرادیم دایییص یایه نناگهبغورد ، دییش آ لامع و )ددع م یاه ل ارقیخییشت ات ددک دوۀآننا ی یز یم ع عامجا نداد و ییسا یعقاو ی قا ،یییت هک نایتما یاتا، یسا ننا شدویش راویشد یداع د،م یا،ب )ه ،ایس یدیزادند،ت هبییسروا لاثم ض یسا دیش دد یتم یبو، ی Oreskes & Conway, 2011) هبیم م،یش د یتم و یبو، ا،م اعۀاظم ا ایما،د عدیص هموگچ هک دهد ز، ،هب یمومع باور و دددک نان دروم رد ات یاه اب اهییشد، د،م نایم رد ار ع هب دام عا و ددیلیب دند،ت خت ایما،د امع ییسا پدییش دندپ شددک راد هک یا ، کا،پ Proctor & Schiebinger, 2008) هق،غ اب شیگده،ز یاوۀا اب یمادام عۀاکم یدعن ییشا »یژوۀوتود آ« ناودع نآ ،ب ند،ک ایپ رد بطاخم اعلاطادب ، یتیم یایچ نیدچ هک ی قو هیشقادم یعودییم داجنا و ا خم یاه ،ب ید بم ثوب یاهدرادما یسا ا نا ایس 7 یم اور ار دند،ت و شۀاچ لاومعم هک دهاویشیم دال یسا ءویس )درادهجی م ات دددک یمد،م هجی م شدددک یتیس ار دهاویش ید بم ی،ی شدددک رواب ار یایچ هچ دد تیم ن مکم هک دد ته رد،س Frazier, 2015; Galison & Proctor, 2020) عوییتومی ز،عم ننا ا ییسا ابع ،گند ایییش ا اعلاطااک هموگچ هک ،هب شماد رد ی، ییتکا، یساوم ان اهیم ینوج رد شددک یعیتوهب یاه ووت ع،یس ات یرامیب عوییش لاثم ددبان شرون و، ننا هب ابۀاغ اعلاطااک شدیشابم لماک ناددچ دهاویش دنایش )یا یمیم اب ییشا یۀو داییس یتاویییتوت ییت،ع هب عو،ییش ، ییسا ار یاد با رد وده یم ع هز هک یناجرد و دروآ ماگده رد لاثم شددک ییییییدنووک یمدماپ19هن،ظم ،دوب هعۀاکم ییسد رد وده تو،نو ییش،ییس و اگ ییسا، ی قو ،ه طوت یاهن مآ« ددمام یا لنابوم یاه 5Gن مآ لنابوم یاه5G دد یته دنووک لماع Van der Linden, 2023) و، نایم رد )خیساپ یپ رد هک د،م ا یناه ددعن،یس یناه یم اپ و سد یهاگناج شددک Christopoulos et al., 2024; Deo et al., 2024; Pinazo-Calatayud et al., 2024; Weng et al., 2024)یم لیییشت لیۀد ننا هب یدسات یسردام یاهرواب نناهب اس رد وده ،ب عم دهاویش هک دمویشه طوت و دد یته ندمآ یسد نا، یم شدو، هب یدیبت ردق ا ی،هاظمن،ییس و ،تدو ،ددو وم دهاوییش دقاز یناهاعدم نیدچ هچ، شددییشخب وییشم یروآد، ا ،ت راب یم ددکا،پ یم ع دهاوشهماسر شوم شدموش یییدنووک دروم رد اعلاطادبصاک ددکا،پ رد یعام جا یاه19 هجوت دروم ی د، ت هب ش ییسا ه ز، را،ق ناروییشماد Alassad & Agarwal, 2024; Allington et al., 2021; Apuke & Omar, 2021; Desai et al., 2022; Kinnally et al., 2023) لوع ا دهاوییش ،ب ید بم ی رو یز یییشدنا ینامم اب ارهکۀایم و اهیم شودخم ایم یدمع یوکدم یاه شدوییش Zanartu et al., 2024) داد ا اعلاطادب را راک ن دنایشهجی م هب ات ددک دال یسا دایس یۀو یسرد یاه ینا،و یسا لاد یسا ا و ،دیس،ب یسردام یا یم ،کب ار یمد،م ا د،لدم یدراوم ابۀاغ نییتکاو دییت اعلاطادب لاثم شددک دال ییسا ءوییسشدکاو نییتکاو هب بییتم هک ددک یاه داد و،ب یلۀاخمیم نایشم هک ار ی ک رامآ یۀو )یویوس دادنور دمانیتکاو دهدیم دندام دد یته نمنا راییتب عومجم رد اه اب شد،ی یم اوۀا یسردام ی،ی ت ییشدنا یدهاویش دویش Chen, 2024; Fang, 2024; Field-Springer et al., 2024; Lewandowsky et al., 2012; Luisi, 2025; Sisco & Brummette, 2024; Stefkovics et al., 2024) ت ننا خیس رد یدین و ندوب یسرد نداد یم ی اب یداع د،م یوس ا دهاوش هبیم سار،س نایس ن ی ددک ،دماب رادک ام یماور ا ک و اتس رد ار یعاا ما رامآ دماوت ننا وۀوهب رامآ هماد،خب ا دند ا هک ش سا ،ت،گتاب ا بتا،م Abels & Lewandowsky, 2024; Ball et al., 2024; Fang, 2024 ) نآ هموم هک ابۀاض ، ز،ن پ ار ییسردام یرواب یییتک ی قو ش ییسا ددناپ اعلاطااک رد هظسلام لباق ی، ا دهاوییش ،با،ب رد موا یم دندام ار اۀاخم پ ات دهاوییشیم در ان د،ی لی وت شددک د،ک دهاییشم نا، : ییسا ،ما نیمه یمودک یمدولدنا هجو ن هک دما ،ییییم ا یرایییییتب ،دراد قیقد و ق وم یعبدم بت،م ایعلاطا ی قو ای س«نآ عومجم رد نای دیددکیم دیندایم ار رد هیملاایعز این دیم،ی یم مواوم ش،با،ب »شدددک Simion, 2024a)هب ،،گند رابع ندمارو،پ اب هی ب ، ییتیم ییسردام دهاوییش ندماجد اهدت اعلاطادب یبیم هدییتکاو یعقاو دهاویش ،با،ب رد ار بطاخم یدام عا شددک Ecker et al., 2022) هک ددک مماق ار شبطاخم ادما اپو،پ یبیش ، ا همایسره طوت ا ییشخب« ان »دمراد ی،ی ویس« هک ه ل ننا اب دنایش دد یتیم دام عا لباق نا،گیشماد ان یمیسر نان،ج یاهنآ )»دما ی س ا هییت،ع یوق دهاوییشیم ه ییشا رادک ه مبادم نآ یوییس ا دییش ییتییس ننا شدوییش یعج،م ند،کی ز،عم أام،ک، ینونرادییس هب یم یز ، اعلاطااک هب نا دنو، یا،ب :دماجما اهد،گن شدمرادم ی یعوییتوم Ecker et al., 2024) یم نویمیییس دنو Simion, 2024c) یب« ببس اعلاطادب یق،ت هک ننا ی اس اب شدمدوب و و دروم یمام هک دش شماد یاهداهم هب بتم » یکایش و یدام عا نآ وا هک ،دام عاهیبش« ار ات دام عا یاهیم »روآ شۀاچ ،دمامی ز،عم دمعش سا ی و،ما مماوج یور شیپ یا 8 ۲.۴ .هب ینادان و تسردان یاهروابریصقت ؟دییشاب هک ، ا ، ییسا شم ،ییس لباق یمادام اگده هچ Millar, 2019) هب یمادام وهلم روهظ رد ه و یژوۀوم ییتیپا رد ه ،ییییوت هب قخییش نآ رد هک دراد راییشا یدراوم هب ، لا،الهییس لیۀد ییسا نادام ی ویوس هب بییتم ،شماد ا ه ییساو،دو، ایه،پ ان یراگما Medina, 2013a; Peels, 2011; Smith, 1983; Smith, 2016) ش یسا ه زان ی،یتت ه یعمج ۀاس هب عویتوم ننا ی س و De Haan, 2021; Schwenkenbecher, 2022) نددکا،پ و ند،کرواب هب بییتم یدس هچ ات دا،زا یییس،،ب دناییش ، اعلاطااک را زاب رد ی یییسردامهب ،ددۀوؤیییتم اه ؟ یییسا ت، یییسد رد یییسرد اعلاطا ی قو انو Cohen & Garasic, 2024; Freedman, 2024; Lewandowsky; Mitova, 2023; Pongiglione, 2021) لیدپ دیدمایم یمیییسر مجا،م یویییس ا یزایک ایعلاطا هیک یمایگده لاثم ناییمیم هی ارا لی م نایم ایییس یمی قا ا،یییت ی ۀود ؟د یمادایم هیب ار دو، دینایب ه ایب اینآ دویییش Pongiglione & Martini, 2022; Robichaud, 2017) ییییییدنووک دروم رد یماهج ییشادهب نام اییس ی قو ان19 یم ه ارا یزاک دهاوییش هب د ناکامک دناب ا،چ ددک ؟ تب اعلاطادب Bullock et al., 2022; Mica et al., 2025; Scussel & Boyles, 2022) ن هب خیسار یرواب هک ن،یگب ،ظم رد ار ییتکنیتکاو لاثم دراد ه طوت ن،ظم)دد یته پیچو،ییم یواس اه یماوا،ز دهاویش ددچ،ه یم قخیش ننا ، ا ش یته نآ دیت ،بهب لاثم ییییی دمادب ، هب یتماوتهییشاس مبادم اهدت ی،ی ویس لیۀدیم هعۀاکم ار یا هب یراک و ددک هییصوت یمیسر نان،جیم دنایش یییی درادم یییشاپ یاهیب وا هک ل دیش ی یۀوؤیتمی ز،عم یم و،ب ار اایتک شدهد Cassam, 2018) دیندیپ نیدچبییع بیۀایق رد ار ینایه یایهی ز،عم یم ایجنهب دیدمایم یتایییییصویییی، ییییییی دیهدشیپ ،یروایبدو ،هی یییتب یمادایم این ،یوراد یم ل خم ار ماد بییتک هک ه ییساو،دو،یم قناوم ننا شدددک یرووابدو لاثم شد اددیب ،ی ناییشدو، اعلاطااک رد ار نامآ دماوت )دوییش یییشدک هب ،جدم هک یزاک دهاوییش نودب یایچ سار رایییتب ند،کرواب Greenspan, 2008)شندما وخم و ییسد هما رو دیندایم و نایمدو، شماد ن ز، لاایب )نای ،ب، ن ز، Gregg & Mahadevan, 2014; Tanesini, 2023)بییع هی مج ا یایهی ز،عم یم سردام یاهاعدم نددکا،پ و ن ز،ن پ دع تم ار قخش هک دد تهبیع اب ابۀاغ اعلاطادب و اعلاطااک عاشا مقاو رد شددک یاه ی ز،عم یم لیهیتتهبیش ۀ یتم ی س شدویش یسا ییسر،ب لباق ،ظدم نیمه ا ایم ع Tvrdý, 2021) یم نآ هب ،گند یرا ل هک ش ن اد،پ ی سردام ند،کرواب قخش یمادام یدراوم نیدچ رد ی، ا یدس ات یی تیم همامویعم لاماک )اهی ز،عم هدنا ان ققام دو، یاه یم شم وایم ار ننا شد،ی هب یمادام ناوتیم قخش : تماد ،ییوتیم ، هب دناب لییشت رد ه تناب یبان را لیظو ه تماو م ا،ن تماد شدهد اجما ار رواب Smith, 2016) یمم ییتک لاثم یتپ اهدت وع رد و دو،ب ،ب عم یم ع مبادم غا،یس ی قا ،یییت پرابرد دهاو،همایسر یاهیم ار یعام جا یاه ات دماو، ددک نووت ار شدو، ی بق یاهرواب Lewandowsky, 2021) دندپ هب هک یییییهمایسر رد ایسویتمه ابس و أاواپ اتا یاه یاه یم ادیپ ابترا یعام جا شددک Carey & Ventham, 2025; Rhodes, 2022)هب ی قا ،یییت دهاویش ، ا دیشاب ت، یسد رد ی د، یت نآ هب هک دهاوخم قخیش ننا و ) ،یغ و ،یم ع لاجم ،ایسام ا یب وا واد م یمادام ،د اد،،ب اههب دند،ت یسا ننا لثم ش یسا ،یییوت یم ار ،ییوت یی د،یگب دندام ار همکاوم رد ات دهاوش و دشاب هلیدم یه وضع وا هکلهس هب دماوت لا،ا نازوت یز شدبتچب یراگما یمیمم هک ددنو د،ک هماهب ار یمادام هییشیمه دوییش Alvarez & Littlejohn, 2017; Le Morvan, 2019) هب یییتک یمادام ، ا انو شندما را زر ا ییشام نامه ا یدومم مقاو رد ض)یمااۀا ماداوم واکوددک ان دوجوم اعلاطا ا ان، ددمام دیشاب وا ملاوؤیتمام ما رو یم هک یقووس لصا ش تیم یۀوؤتم مزار نوماق هب لهج دنو Imbrisevic, 2010) 9 هب یمادام نییعت اما ایص یراک ،یییوتهب یراییتب دا،زا ، یسا دم،ی ا،ز هک یتاعلاطادب اب ش یتیم دایسویم رد،یس ی یسار دقاز دمویش راهمیا شدد یته ،یسام ا ،یس قیخیشت یا،ب لا یاهیماب،ق ،ظدم ا دویشب ار نایشنا یمادام ایتب و یدعن د،ک أرد ، هب ندوب درو،ننا ات )دمایم دس ننا هب یددب ،م ننا ابۀاغ ش یییتماد نامآ هجو م ار یقلا،ا یروییییق هک یۀومعم قخیییش ن انآ هک دیییسر یم دو، یعقوم رد ووعمنآ ،ه ب ، ا ش،ی، ان دهد قیخیشت ار ی یسردام شیشوک یمک اب ه یتماوت یسد ا نآ هب رواب ا ن یشادم،ب یم ار ی یسردامم ق شم ،یس لباق بییعت ان ی هاک ناوتی ایساویسر ا پ لاثم شد،ک داد نیتکاو هک هییق ننا ددع م یاهMMR ع یم ار دد یته هییق ننا هب دو عم نودکا ه اب هک یدندۀاو ان دۀاو ، یسا یتیتواهب نادام پ،م رد یماوتننا هب هجوت اب ، یمادب ،یییوت هک هب ینا ک یاعدم ه ییش نایۀاییس یطهب و دییش اکبا مماج ی ،طهب ییییخییش نیدچ ش ییسا دییش نایب یمومع کییس رد یبو، لیۀد یب لاام ساهعومجم ی ه ساو،دو، یمادام ا یدومم ی ی،ی وس ان یدام عاهۀدا ا یاهب هک ه ز، دندام ار یا سا ت، سد رد ۀوهس هیمایب لاثم یرامیب ا ی،گشیپ و ، دک اکا،م ان یماهج شادهب نام اس یاه ش)اه Freedman, 2024; McIntyre, 2015) یم عامج لک ،یعام جا کیس ردبیع رد ددماوت یاهی ز،عم ،ددیشاب یهیس أ، یشم Shi et al., 2019) اتا داجنا اب أاواپ یاه یمم ادیپ دورو اجا اۀاخم دهاوش نآ رد هک شددک Rhodes, 2022; Wang et al)ش تن نیدچ رد یومهب یمادام یناه یعمج روط یم نووتیم و دویشنآ دویشهب یهو، کیس رد ار ی ماع لاثم شد،ک دادم ق ،یییوته ،ج ان اهداهم ددمام یهو، یاه )ننلامآ یاه هب هک ناور نددکا،پ ا ییسد اویویییت غریمم،ب نیغورد یاههب یعمج یمادام ا یدومم ،دمراد شدد ییته ،ییییوت De Haan, 2021)ی ییسار ا ار نا،براک هک یدنلامآ و،ز ییتپ ینام آیم مدم اههب ار یمادام دراد ،ددکیم یداهم دییش شددک Seeme et al., 2025) یۀوؤیییتم ،ب ادندم ددمام یمازویییت یزی ز،عم ه یییشا یییشگما یبویع نیدچ ،ب ه باوم یا،ب شدما Medina, 2013a, 2013b, 2016) یۀوایتمی ز،عم ییضز پدم،ی ،بردشندما یدتو،ز ، اب نهب ددمام یسا یناه دیت ،ب اب نهب ن یشاد شواکوددک رد رای یشپ و ،هما رو اجبیع ا یین ییسا ه ییتب نهب و یییشندماشندما یدتو،ز ش)دهاوییش ،بابد مواوم پ رد ی ییصا یاههوییص اب هما رو ،ب ن ییشا ی نودوم سا وخم دت ،ب واۀ اگده رد نا ،ب، هب عاجرا و د،ز یاه Bowes & Fazio, 2024; Prike et al., 2024) نادوز ییی یم ببیس ابۀاغ یدتو،ز ننا دآ هک دویشهب یوکیس شماد اب یناهیم ، هب« ناییییخ م ا هک ددیشاب ه یشاد دیوع غ نآ هب یها »ددماد گیدیماد ، ا ییییییییم ، و،ک ک ییییتک هچ،ه نآ رد هک ، ینو یم ،تیم ایی، ،دمادشیب هک دیدکیم ،تدماد Kruger & Dunning, 1999) راهم ش) یضز ا ایم هماداوم ندیشندما یاه یاهی ز،عمیم مک ام هب ضدما یبان را ،تدماراک و ، هب ار مبادم و اهاعدم ات دددک ش سا یروابدو یا،ب ی،ه داپ و ، یدک Borges et al., 2024) ،ظدم ا ا ناهمی ،ادشا ز،عمیم ام یور شیپ ار شس،پ ننا اعلاطااک ، دآ روکچ :درا یم دو عم سردام یاهرواب هب اه ،دموش یایهدیدنا،ز ا ایعلاطااک ؟دیم،ییییوم رایک ننا رد یدیس هیچ ایت وی ز،عم ) ،یغ و ،ینوجوگۀا ، دایهیییش یادا هیب دایم عا دیدتایم یدایع یم ،هب شدی پ ا،غا یا،به یییتب ضدنوجیم یییسرد یعمج هز رد یمادام ا یناهو، ننا ی قو شددک یرایبن،ز جی م شماد رد اه اعلاطادب ییسا نارایبن،ز ند، ،ب اتدمع ،ییییوت ،ددییشاب همادماع و، ان دا،زا دو، ی قو اما ش)نا اییسیب اب اه دهاوییش هب یهجوت ابو،پ ان راییشآبیع هب نداد یاهی ز،عم ام نیدچی یسرد لی،د نامآ یمادام رد یراک،یییوت یرادوم ک یسد ،دم،یگب،برد ار یناه نن، ل هب ش ییسا»شنم ،ب ،ییش ید ۀو رابود ،وت ،ب ،ییش ید ۀو رابین« ن،ییس Greenspan, 2008) ی یمها ا دند ننا ، یتیم یسرد دهاویش ارا از،یص اعلاطااک اب رابم :دراد هنویسود Hornsey, 2020) ییضز دناب یۀوؤیتم و اه یاهی ز،عم ار هب ار ویوس هب بتم دو، یاهرواب ددماو ب و ددهاوخب د،م ات داد شرو،پ شدددک اگده Perez‐Mugg, 2025; Pritchard, 2025) 16 اماد رد نامدو،ین دوش وی ا،بی اش ی ات دهاوشدن بکق ه و اعلاطااک ه ،ه داپیی اس وشت شدشابقن انن ضز ی لا،،ب وخمان اجدمایشنم )یدماوت ک ار عامجعکق دع تم ،ت ییاه بلاقی عهت، دش وس ای اوع،زنابن شدشاب اجما،یییس ابمدن ادان ،بب ن بوم یییسردام اعلاطا هکهمان ان اب مماوج ش یییسا أام،ک،دن م اوتی اعر ار ن ،با،برد ظالس :دددک اعلاطااکرابمابن هب و ان نآاهین ا،ز ، ییسا موییش، و،م هکیاهددن تا،کومد ی م ییتییس اری،ددک ان ملاییسی ا،وهق هب ار میدیم،بع رد و )نی را ایسایهمند س و ،ادط ،هیثسایبم ،هیمادا آ وایکودیدک هیبی دا آی ایب یییشاهیب ند،ک یییش وییایه ایمرایبمایبن یلیییت ز ش یشه اعلاطااکرایندوب م ام هب ارید ومآ د ا ار ام نمیترد وییسا،ه،گن وماراپ وندوبدین م ر س،بیدرادمهز اب :ندی مایم یتییاه د،پ یییشپ پ اهروابی م ، یییسردامی یماوت دب ، هب هچ،هنااه اد،،ب، ن ا نودبننهک طرو هب بدبیدی ب ی لی چ ،ه هکیای اعلاطااک م و ، ساهجییا هم اج تی ی دشادج وی بم ار یدی ،،ب ده اضق ا هکی اعلاطادب ش سا نادکا،پ رد اپنان ابدن دک دایشو اب ی اهدژا اعلاطادب و اعلاطااک هکین له ویس هک ض یسا ،یسی،ییاه ،ادیشی هب ار امم راکی،د،ی هییبیییش اایهی عایم جای م ،هب ایمی،دینوج ایهدایهم اوق و اییو یییسا وی هیب ار ایمم شۀایچیدیییشکور شینوراین م نآ ایبدیدم ایی ندیمارو،پ ا،ب ش ومآی نوییما ند،کناهبژوۀودیت ،)ی ا،ب ی ایسراییشآی او وم ش، یت اب ه باوم وی ا،ب دام عا و ،) یسردامی ایس اب ی م دی اهداهم و أ، یشمی ا ش یسا )،ب عمنن ظوهلییا گمهیس و شۀاچ،پ یسا،نی تا،طاخم امای ا،ب هکی ملایس و شماد السی مماوج پ ردشی راد ور، ن نآا ایم ار،ن میدیدکد هیک شوما،ز ادایبم شر یعمایج دا آمطا هیک یییسانایدی دیدکا،پ ای ویییص ایعلاطا ی مر می،دهد م هعماج ویدماوت اپ،ب ن یزلوع هب اه روی شد اد،،ب ۸ . عبانم Abels, C. M., & Lewandowsky, S. (2024). Development and Validation of the Evidence Intuition Scale. Alassad, M., & Agarwal, N. (2024). Reducing COVID-19 Misinformation Spread by Introducing Information Diffusion Delay Using Agent-based Modeling. arXiv preprint arXiv:2408.01549. ## Allington, D., Duffy, B., Wessely, S., Dhavan, N., & Rubin, J. (2021). Health-protective behaviour, social media usage and conspiracy belief during the COVID-19 public health emergency. Psychological medicine, 51(10), 1763–1769. ## Alvarez, M., & Littlejohn, C. (2017). When ignorance is no excuse. In Responsibility: The Epistemic Condition. Oxford University Press. ## Anderson, C. A., Lepper, M. R., & Ross, L. (1980). Perseverance of social theories: The role of explanation in the persistence of discredited information. Journal of personality and social psychology, 39(6), 1037–1049. https://doi.org/10.1037/h0077720 ## Apuke, O. D., & Omar, B. (2021). Fake news and COVID-19: modelling the predictors of fake news sharing among social media users. Telemat Inform, 56, 101475. https://doi.org/10.1016/j.tele.2020.101475 ## Armitage, R., & Vaccari, C. (2021). Misinformation and disinformation. In The Routledge companion to media disinformation and populism (pp. 38–48). Routledge. ## Baines, D., & Elliott, R. J. R. (2020). Defining misinformation, disinformation and malinformation: An urgent need for clarity during the COVID-19 infodemic. Discussion papers, 20(06), 20–06. ## Ball, B., Koliousis, A., Mohanan, A., & Peacey, M. (2024). Misinformation and higher-order evidence. Humanities and Social Sciences Communications, 11(1), 1–12. ## Barnes, R. (2025). Misinformation Fans: The Role of Fannish Behaviors in the Spread of Anti-Vaxxer Discourse on Instagram. In Participatory Culture Wars: Controversy, Conflict, and Complicity in Fandom (pp. 90–103). University of Iowa Press. ## Borges, J., Silva, D., & Flores, R. (2024). Critical Thinking as a Resource for Fighting Disinformation. Bowes, S. M., & Fazio, L. K. (2024). Intellectual humility and misinformation receptivity: A meta-analytic review. advances. in/psychology, 2, e940422. ## 17 Bradshaw, S., & DeNardis, L. (2024). Technical infrastructure as a hidden terrain of disinformation. Journal of Cyber Policy, 1–17. ## Bullock, J., Lane, J. E., & Shults, F. L. (2022). What causes COVID-19 vaccine hesitancy? Ignorance and the lack of bliss in the United Kingdom. Humanities and Social Sciences Communications, 9(1). ## Carey, B., & Ventham, E. (2025). There is no fresh air: A problem with the concept of echo chambers. Episteme, 1– 19. ## Cassam, Q. (2018). Epistemic insouciance. Journal of Philosophical Research, 43, 1–20. ## Chen, C. (2024). Effects of Misinformation and Disinformation on Vaccine Hesitancy and Routine Vaccine Uptake. Christopoulos, A., Pavlopoulos, V., Poulios, A., Karadimitri, K., Lagos, E., Stavrakaki, M., Stefanakou, E., Alexopoulou, K., Bekiari, A., & Ktena, M. (2024). From reflective functioning to conspiracy thinking in the COVID-19 pandemic: Direct and indirect pathways. Psychology: the Journal of the Hellenic Psychological Society, 29(1), 214–230. ## Cohen, N., & Garasic, M. D. (2024). Informed ignorance as a form of epistemic injustice. Philosophies, 9(3), 59. ## De Haan, N. (2021). Collective culpable ignorance. Thought: A Journal of Philosophy, 10(2), 99–108. ## Deo, S., Mohanty, A., Sharma, D., Sharma, S., & Khisti, D. (2024). Misinformation as a Determinant of Response to COVID 19. International Journal of Public Opinion Research, 36(3), edae010. ## Desai, A. N., Ruidera, D., Steinbrink, J. M., Granwehr, B., & Lee, D. H. (2022). Misinformation and Disinformation: The Potential Disadvantages of Social Media in Infectious Disease and How to Combat Them. Clin Infect Dis, 74(Suppl_3), e34–e39. https://doi.org/10.1093/cid/ciac109 ## Douglas, K., & Sutton, R. M. (2024). The social psychology of conspiracy theories: Key insights and future challenges. Advances in Experimental Social Psychology. ## Ecker, U. K. H., Lewandowsky, S., & Chadwick, M. (2020). Can corrections spread misinformation to new audiences? Testing for the elusive familiarity backfire effect. Cognitive Research: Principles and Implications, 5(1), 41. Ecker, U. K. H., Lewandowsky, S., Cook, J., Schmid, P., Fazio, L. K., Brashier, N., Kendeou, P., Vraga, E. K., & Amazeen, M. A. (2022). The psychological drivers of misinformation belief and its resistance to correction. Nature Reviews Psychology, 1(1), 13–29. ## Ecker, U. K. H., Prike, T., Paver, A. B., Scott, R. J., & Swire-Thompson, B. (2024). Don’t believe them! Reducing misinformation influence through source discreditation. Cognitive Research: Principles and Implications, 9(1), 52. ## Fallis, D. (2021). The Epistemic Threat of Deepfakes. Philos Technol, 34(4), 623–643. https://doi.org/10.1007/s13347-020-00419-2 ## Fang, Y. (2024). Why Do People Believe in Vaccine Misinformation? The Roles of Perceived Familiarity and Evidence Type. Health Commun, 39(13), 3480–3492. https://doi.org/10.1080/10410236.2024.2328455 ## Field-Springer, K., Striley, K., Byerly, J., Simmons, N., Ferrell, T., & Quigley, S. (2024). ‘Are you vaccinated? Yeah, I’m immunized': a risk orders theory analysis of celebrity COVID-19 misinformation. Journal of Communication in Healthcare, 17(4), 317–327. ## Floridi, L. (2024). Introduction to the Special Issues: The Ethics of Artificial Intelligence: Exacerbated Problems, Renewed Problems, Unprecedented Problems. In (Vol. 61, pp. 301–307): University of Illinois Press. ## Frazier, T. Z. (2015). Agnotology and information. Proceedings of the Association for Information Science and Technology, 52(1), 1–3. ## Freedman, K. L. (2024). Knowing Better: Motivated Ignorance and Willful Ignorance. Hypatia, 39(3), 492–509. ## Fricker, M. (2007). Epistemic injustice: Power and the ethics of knowing. Oxford university press. ## Galison, P., & Proctor, R. (2020). Agnotology in action: A dialogue. Science and the production of ignorance: When the quest for knowledge is thwarted, 27–54. ## Greenspan, S. (2008). Annals of gullibility: Why we get duped and how to avoid it. Bloomsbury Publishing USA. Gregg, A. P., & Mahadevan, N. (2014). Intellectual arrogance and intellectual humility: An evolutionaryepistemological account. Journal of Psychology and Theology, 42(1), 7–18. ## Harris, K. R. (2022). Real Fakes: The Epistemology of Online Misinformation. Philos Technol, 35(3), 83. https://doi.org/10.1007/s13347-022-00581-9 ## Harris, K. R. (2022). Real fakes: The epistemology of online misinformation. Philosophy & Technology, 35(3), 83. ## Hasher, L., Goldstein, D., & Toppino, T. (1977). Frequency and the conference of referential validity. Journal of verbal learning and verbal behavior, 16(1), 107–112. ## Ho, M.-T., & Nguyen, H.-K. T. (2024). From the eco-calypse to the infocalypse: The importance of building a new culture for protecting the infosphere. AI & SOCIETY, 39(5), 2611–2613. ## 18 Hornsey, M. J. (2020). Why facts are not enough: Understanding and managing the motivated rejection of science. Current Directions in Psychological Science, 29(6), 583–591. ## Imbrisevic, M. (2010). Why is (Claiming) Ignorance of the Law no Excuse? ## Johnson, H. M., & Seifert, C. M. (1994). Sources of the continued influence effect: When misinformation in memory affects later inferences. Journal of experimental psychology: Learning, memory, and cognition, 20(6), 1420. ## Kahan, D. M. (2013). Ideology, motivated reasoning, and cognitive reflection. Judgment and Decision Making, 8(4), 407–424. ## Kinnally, W., Kohl, P. A., Collins, S., Eichholz, M., & Schafer, C. (2023). COVID-19: Examining the Roles of Traditional and Social Media Attention in the Amplification of Risk. Journal of Creative Communications, 18(2), 133–148. ## Kirmayer, L. J. (2024). Science and sanity: A social epistemology of misinformation, disinformation, and the limits of knowledge. Transcult Psychiatry, 61(5), 795–808. https://doi.org/10.1177/13634615241296301 ## Koliska, M., & Roberts, J. (2025). Epistemology of fact checking: an examination of practices and beliefs of fact checkers around the world. Digital Journalism, 13(3), 500–520. ## Kramer, M., & Savage, D. (2020). Lessons from Operation ‘Denver,’the KGB’s Massive AIDS Disinformation Campaign. Journal of Cold War Studies, 22(1). ## Kreko, P. (2024). Political tribalism, polarization, and the motivated rejection of science. In The Tribal Mind and the Psychology of Collectivism (pp. 169–185). Routledge. ## Kruger, J., & Dunning, D. (1999). Unskilled and unaware of it: how difficulties in recognizing one's own incompetence lead to inflated self-assessments. Journal of personality and social psychology, 77(6), 1121. Laney, C., Fowler, N. B., Nelson, K. J., Bernstein, D. M., & Loftus, E. F. (2008). The persistence of false beliefs. Acta Psychologica, 129(1), 190–197. ## Le Morvan, P. (2019). When ignorance excuses. Ratio, 32(1), 22–31. ## Lewandowsky, S. Wilful Construction of Ignorance. ## Lewandowsky, S. (2020). The'post-truth'world, misinformation, and information literacy: a perspective. Informed societies, 69. ## Lewandowsky, S. (2021). Climate Change Disinformation and How to Combat It. Annu Rev Public Health, 42(1), 1– 21. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-090419-102409 ## Lewandowsky, S., Ecker, U. K., Seifert, C. M., Schwarz, N., & Cook, J. (2012). Misinformation and Its Correction: Continued Influence and Successful Debiasing. Psychol Sci Public Interest, 13(3), 106–131. https://doi.org/10.1177/1529100612451018 ## Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., & Cook, J. (2017). Beyond misinformation: Understanding and coping with the “post-truth” era. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 6(4), 353–369. ## Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., Cook, J., van der Linden, S., Roozenbeek, J., & Oreskes, N. (2023). Misinformation and the epistemic integrity of democracy. Curr Opin Psychol, 54, 101711. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2023.101711 ## Luisi, M. (2025). Anti-vaccination Movements Online: The Lucrative Business of Dis/Misinformation. In Pandemic Resilience: Vaccination Resistance and Hesitance, Lessons from COVID-19 (pp. 99–105). Springer. McIntyre, L. (2015). Respecting truth: Willful ignorance in the Internet age. Routledge. ## Medina, J. (2013a). Epistemic responsibility and culpable ignorance. The Epistemology of Resistance, 119–185. Medina, J. (2013b). The epistemology of resistance: Gender and racial oppression, epistemic injustice, and the social imagination. Oxford University Press. ## Medina, J. (2016). 10 Ignorance and Racial Insensitivity. The epistemic dimensions of ignorance, 178. ## Mica, A., Fraser, G. J., Bello, B., Pawlak, M., & Kubicki, P. (2025). HARNESSING IGNORANCE? resources for action and resistance during the covid-19 pandemic crisis in nigeria. Angelaki, 30(2), 133–145. ## Mickelberga, A. J., Walkera, B., Eckerab, U. K. H., Howec, P. D. L., Perforsc, A., & Faya, N. Did He or Didn’t He? Mixed Evidence for Continued Influence of Retracted Misinformation on Later Person Judgements. ## Millar, B. (2019). The information environment and blameworthy beliefs. Social Epistemology, 33(6), 525–537. Mitova, V. (2023). Motivated Irrationality, Epistemic Innocence, White Ignorance. philosophical topics, 51(2), 93– 112. ## Munro, D. (2024). Conspiracy theories and the epistemic power of narratives. Philosophical Psychology, 1–26. Nieminen, H. (2024). Why does disinformation spread in liberal democracies? The relationship between disinformation, inequality, and the media. Javnost-The Public, 31(1), 123–140. ## Norman, A., Johnson, L., & van der Linden, S. (2024). Do minds have immune systems? Journal of Theoretical and Philosophical Psychology. https://doi.org/10.1037/teo0000297 ## 19 Oreskes, N., & Conway, E. M. (2011). Merchants of doubt: How a handful of scientists obscured the truth on issues from tobacco smoke to global warming. Bloomsbury Publishing USA. ## Peels, R. (2011). Tracing culpable ignorance. Logos & Episteme, 2(4), 575–582. ## Perez‐Mugg, M. (2025). Instruction in the Age of Misinformation: Pedagogical Implications for Educating Responsible Knowers. Educational Theory, 75(2), 354–373. ## Pinazo-Calatayud, D., Agut-Nieto, S., Arahuete, L., Peris, R., Barros, A., & Vazquez-Rodriguez, C. (2024). The strength of conspiracy beliefs versus scientific information: the case of COVID 19 preventive behaviours. Front Psychol, 15, 1325600. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1325600 ## Piovarchy, A., & Siskind, S. (2023). Epistemic Health, Epistemic Immunity and Epistemic Inoculation. Philosophical Studies, 180(8), 2329–2354. https://doi.org/10.1007/s11098-023-01993-9 ## Pongiglione, F. (2021). Information, Ignorance, and Obligations to Know. Biblioteca della libertà, 56, 55–76. ## Pongiglione, F., & Martini, C. (2022). Climate change and culpable ignorance: The case of pseudoscience. Social Epistemology, 36(4), 425–435. ## Posetti, J., & Matthews, A. (2018). A short guide to the history of ‘fake news’ and disinformation. International Center for Journalists, 7(2018), 2018–2007. ## Prike, T., Holloway, J., & Ecker, U. K. H. (2024). Intellectual humility is associated with greater misinformation discernment and metacognitive insight but not response bias. advances. in/psychology, 2, e020433. ## Pritchard, D. (2025). INTELLECTUALLY VIRTUOUS EDUCATION AND MISINFORMATION. In M. PopaWyatt (Ed.), Vices of the Mind: MIS/DISinformation and Other Epistemic Pathologies. Cambridge University Press. ## Proctor, R. N., & Schiebinger, L. (2008). Agnotology: The making and unmaking of ignorance. ## Reiljan, A., Garzia, D., Ferreira Da Silva, F., & Trechsel, A. H. (2024). Patterns of Affective Polarization toward Parties and Leaders across the Democratic World. American Political Science Review, 118(2), 654–670. https://doi.org/10.1017/S0003055423000485 ## Rhodes, S. C. (2022). Filter bubbles, echo chambers, and fake news: How social media conditions individuals to be less critical of political misinformation. Political Communication, 39(1), 1–22. ## Rini, R., Edenburg, E., & Hannon, M. (2021). Weaponized skepticism. Political epistemology, 31. ## Robichaud, P. (2017). Is ignorance of climate change culpable? Science and Engineering Ethics, 23, 1409–1430. ## Ross, L., Lepper, M. R., & Hubbard, M. (1975). Perseverance in self-perception and social perception: biased attributional processes in the debriefing paradigm. Journal of personality and social psychology, 32(5), 880. ## Ross, L., Lepper, M. R., & Hubbard, M. (1975). Perseverance in self-perception and social perception: biased attributional processes in the debriefing paradigm. J Pers Soc Psychol, 32(5), 880–892. https://doi.org/10.1037//0022-3514.32.5.880 ## Santos-D’Amorim, K., & de Oliveira Miranda, M. K. F. (2021). Misinformation, disinformation, and malinformation: clarifying the definitions and examples in disinfodemic times. Encontros Bibli: revista eletrônica de biblioteconomia e ciência da informação, 26. ## Schwenkenbecher, A. (2022). How we fail to know: Group-based ignorance and collective epistemic obligations. Political Studies, 70(4), 901–918. ## Scussel, E. C., & Boyles, D. (2022). A Pandemic of Ignorance: Manufactured Ignorance and the COVID-19 Pandemic. Philosophical Studies in Education, 53, 41–55. ## Seeme, F., Green, D., & Kopp, C. (2025). Ignorance of the crowd: dysfunctional thinking in social networks. Frontiers in Communication, 10, 1547489. ## Seifert, C. M. (2014). The continued influence effect: The persistence of misinformation in memory and reasoning following correction. Processing inaccurate information: Theoretical and applied perspectives from cognitive science and the educational sciences, 39–71. ## Shi, F., Teplitskiy, M., Duede, E., & Evans, J. A. (2019). The wisdom of polarized crowds. Nat Hum Behav, 3(4), 329–336. https://doi.org/10.1038/s41562-019-0541-6 ## Shin, D. (2024). Introduction: The Epistemology of Misinformation—How Do We Know What We Know. In D. Shin (Ed.), Artificial Misinformation (pp. 3–13). Springer Nature Switzerland. https://doi.org/10.1007/978-3-03152569-8_1 ## Simion, M. (2024a). Knowledge and disinformation. Episteme, 21(4), 1208–1219. ## Simion, M. (2024b). Resistance to evidence. Cambridge University Press. ## Simion, M. (2024c). Resistance to Evidence and the Duty to Believe. Philosophy and Phenomenological Research, 108(1), 203–216. ## 20 Sisco, H. K. F., & Brummette, J. (2024). mRNA Vaccine Hesitancy: Spreading Misinformation Through Online Narratives. J Health Commun, 29(8), 538–547. https://doi.org/10.1080/10810730.2024.2379954 ## Smith, H. (1983). Culpable ignorance. The Philosophical Review, 92(4), 543–571. ## Smith, H. M. (2016). Tracing cases of culpable ignorance. In Perspectives on ignorance from moral and social philosophy (pp. 95–119). Routledge. ## Sorell, T. (2023). Deepfakes and Political Misinformation in US Elections. Techne: Research in Philosophy & Technology, 27(3). ## Southwell, B. G., Thorson, E. A., & Sheble, L. (2017). The persistence and peril of misinformation. American Scientist, 105(6), 372–375. ## Stefkovics, Á., Krekó, P., & Koltai, J. (2024). When reality knocks on the door. The effect of conspiracy beliefs on COVID-19 vaccine acceptance and the moderating role of experience with the virus. Social Science & Medicine, 356, 117149. ## Tanesini, A. (2023). Intellectual arrogance: individual, group-based, and corporate. Synthese, 202(1), 6. ## Tvrdý, F. (2021). Vice epistemology of believers in pseudoscience. ## Uscinski, J., Littrell, S., & Klofstad, C. (2024). The importance of epistemology for the study of misinformation. Curr Opin Psychol, 57, 101789. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2024.101789 ## Van der Linden, S. (2023). Foolproof: Why misinformation infects our minds and how to build immunity. WW Norton & Company. ## Villar-Rodríguez, G., Souto-Rico, M., & Martín, A. (2022). Virality, only the tip of the iceberg: ways of spread and interaction around COVID-19 misinformation in Twitter. Communication & Society, 239–256. ## Wang, X., Li, J., & Rajtmajer, S. (2024). Inside the echo chamber: Linguistic underpinnings of misinformation on Twitter. ## Wardle, C. (2018). Information disorder: The essential glossary. Harvard, MA: Shorenstein Center on Media, Politics, and Public Policy, Harvard Kennedy School. ## Welbers, K. (2016). Gatekeeping in the digital age. ## Weng, O., Johnson, K. J., & Kreuter, M. W. (2024). Repeated Exposure to COVID-19 Misinformation: A Longitudinal Analysis of Prevalence and Predictors in a Community Sample. J Public Health Manag Pract, 30(5), E211– E214. https://doi.org/10.1097/PHH.0000000000002019 ## Wilson, M. L. (2015). The persistence of misinformation. In (Vol. 144, pp. 359–360): Oxford University Press Oxford, UK. ## World Health, O. (2020). Managing the COVID-19 infodemic: Promoting healthy behaviours and mitigating the harm from misinformation and disinformation. ## Yee, K. K., & Huey Shyh, T. (2024). Problem-based learning: Media and Information Literacy project to combat misinformation for future communicators. Journalism & Mass Communication Educator, 79(3), 340–364. ## Yesmin, S. (2024). Misinformation, disinformation and malinformation and related issues: Experimental evidence of lis students’ recognition and capacity of dealing. Science & Technology Libraries, 43(2), 173–187. ## Zanartu, F., Cook, J., Wagner, M., & Garcia, J. (2024). Detecting fallacies in climate misinformation: A technocognitive approach to identifying misleading argumentation. arXiv preprint arXiv:2405.08254. ## Zaragoza, M. S., Belli, R. F., & Payment, K. E. (2013). Misinformation effects and the suggestibility of eyewitness memory. In Do justice and let the sky fall (pp. 35–63). Psychology Press. ##