TURKISTONDAGI JADIDCHILIK HARAKATI: IЈTIMОIУ-IQTIЅОDIУ VА MА'NАVIУ УАNGILАNIЅH BОЅQIСHLАRI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 69 DOI: https://10.5281/zenodo.17965834 TURKISTONDAGI JADIDCHILIK HARAKATI: IЈTIMОIУ-IQTIЅОDIУ VА MА’NАVIУ УАNGILАNIЅH BОЅQIСHLАRI Xusanov Jahongir Abdumo‘minovich Navoiy innovatsiyalar universiteti magistranti E-mail: xusanovjaho[email protected]u ANNOTATSIYA Mazkur tadqiqot 1917–1918-yillardagi inqilobiy voqealar davrida Markaziy Osiyoda ro‘y bergan siyosiy o‘zgarishlarda jadidchilik harakatining o‘rnini tahlil qiladi. Tadqiqot jadidchilikning ma’rifiy islohotlardan boshlab ijtimoiy-siyosiy faollikka o‘tish jarayonini qayta ko‘rib chiqadi hamda uning mintaqaning demokratlashuvi va modernizatsiyasiga qo‘shgan hissasini yoritadi. Islom modernizmi g‘oyalarining tarafdorlari sifatida jadidlar dunyoviy boshqaruv tizimi, ommaviy ta’lim va fuqarolik huquqlarining kengaytirilishini ilgari surganlar. Ularning ma’rifiy va siyosiy sa’y-harakatlari 1917-yil noyabr oyida Turkiston Muxtoriyati e’lon qilinishi bilan yakun topdi. Bu muxtoriyat Markaziy Osiyodagi birinchi dunyoviy-demokratik respublika sifatida e’tirof etiladi. Biroq mazkur yutuqqa qaramay, muxtoriyat konservativ islomiy guruhlar (qadimchilar) hamda tashqi kuchlar, xususan bolsheviklar tomonidan qarshilikka uchradi. Turkiston Muxtoriyati 1918-yil fevralida kuch bilan tugatilguniga qadar qisqa vaqt faoliyat yuritgan bo‘lsa-da, tadqiqot uning Markaziy Osiyoda davlat qurilishi yo‘lidagi dastlabki muhim tajriba bo‘lganini ta’kidlaydi. Ushbu tajriba mintaqada zamonaviy boshqaruv tamoyillari va milliy o‘zini o‘zi belgilash g‘oyalarining shakllanishiga asos yaratdi. Tadqiqot natijalari jadidchilik harakatining Markaziy Osiyoda siyosiy tafakkur va demokratik ideallar rivojiga ko‘rsatgan uzoq muddatli ta’sirini namoyon etib, XX asr boshlaridagi davlat qurilishi jarayonlarini anglash uchun muhim tarixiy kontekstni taqdim etadi. Kalit so‘zlar: Turkiston Muxtoriyati · Jadidchilik Harakati · Davlat Qurilishi · Markaziy Osiyo · Islom Modernizmi · Demokratik Boshqaruv. KIRISH Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida avvalo ma’rifiy islohot sifatida shakllangan bo‘lib, 1920-yillar oxirida Sovet hokimiyati tomonidan bostirilganiga qaramay, bugungi kunda ham nafaqat Markaziy Osiyoda, balki uning INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 70 chegaralaridan tashqarida ham katta qiziqish uyg‘otishda davom etmoqda. Bu qiziqishning ortib borishi, jadidlar tomonidan ilgari surilgan, ammo to‘liq amalga oshmay qolgan g‘oyalarning hozirgi zamon uchun ham dolzarbligini ko‘rsatadi. Jadidchilik dastlab musulmonlar orasida qadimiy ta’lim tizimini yangilash, Yevropa uslubidagi bilimlarni joriy qilishga qaratilgan madaniy-ma’rifiy harakat sifatida vujudga kelgan edi. Yangi usul maktablarida bolalarga fonetik o‘qitish usuli tatbiq etildi, bu esa o‘sha davr musulmon ta’limi uchun yangilik edi. Jadidchilikning asoschisi va faol targ‘ibotchisi Qrim tatari, murza va ma’rifatparvar Ismoil G‘aspirinskiy bo‘lib, u 1883–1914-yillarda Baxchisaroyda “Tarjimon” gazetasini nashr ettirgan. 1905–1907-yillardagi inqilobiy jarayonlar va undan keyingi siyosiy voqealar davrida Markaziy Osiyodagi jadidchilik dastlabki ma’rifiy doiradan tashqariga chiqib, asta-sekin burjua-liberal xarakterdagi siyosiy va mafkuraviy harakat sifatida shakllanib bordi. Harakatning ijtimoiy tayanchi asosan o‘rta va mayda burjuaziya vakillari hamda milliy ziyolilarning bir qismini tashkil etgan. Jadidlar turk ma’rifatchilaridan ilhomlangan, tatar va ozarbayjon ziyolilari bilan yaqin aloqa o‘rnatgan holda faoliyat yuritganlar. Shu bilan birga, ular xalq ommasini inqilobiy jarayonlarga haddan ortiq tortib ketmaslikka harakat qilganlar. 1917-yilgacha Markaziy Osiyoda jadidchilik harakati aniq tashkiliy shakllarga ega bo‘la olmagan; ular feodalizmning rivojlanayotgan burjuaziya manfaatlariga zid bo‘lgan ayrim qoldiqlarini tugatish, islom ta’limoti va diniy maktablarni isloh qilish, diniy amaliyotlarni zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarga moslashtirish zarurligini targ‘ib etgan guruh sifatida tanilgan. Ammo ular yagona dasturga, markaziy rahbariyatga yoki qat’iy nizomga ega emas edilar. Jadidlar Turkiston va Buxoroda qonuniy ravishda faoliyat yuritgan matbuot nashrlari, yangi usul maktablari, xayriya jamiyatlari atrofida to‘plangan edilar. NATIJALAR VA MUHOKAMA Markaziy Osiyo jadidchilik harakatining yetakchilari qatoriga Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Ubaydulla Xo‘jayev (Turkiston), Fayzulla Xo‘jayev (Buxoro), Polvon Niyozxo‘ja Yusupov (Xiva) kabi ziyolilar kirgan. 1917-yil siyosiy voqealari davrida jadidchilik tobora siyosiy mazmun kasb eta boshladi va yurt bo‘ylab siyosiy harakatlarning rasmiy mafkurasiga aylandi. “Shuroi Islomiya”, “Shuroi Ulama” kabi milliy siyosiy tashkilotlar yetakchilari jadidchilik g‘oyalarini umumxalq manfaatlariga mos milliy mafkura darajasiga ko‘tardilar. Ular ilgari surgan ijtimoiy-siyosiy, ma’rifiy va madaniy islohotlar mahalliy aholi orasida katta qabul qilindi va Sovet modernizatsiyasi modeliga muqobil sifatida shakllandi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 71 Biroq sovet hokimiyati, harbiy kuchga tayanib, ushbu g‘oyalarning amaliyotga tatbiq etilishiga yo‘l qo‘ymadi va jadidlar qattiq siyosiy ta’qib va repressiyalarga duchor bo‘ldilar. Umuman olganda, jadidchilik harakati musulmon maktablarida bir qator dunyoviy fanlarni joriy etish va o‘qish-o‘qitishning yangi, fonetik usulini tatbiq etishga asoslangan edi. Jadidlar ta’limni milliy til asosida olib borish, islomni zamon talablariga mos ravishda isloh qilish, ruhoniylarning ta’lim jarayoniga ortiqcha ta’sirini cheklash, milliy adabiyot va san’atni rivojlantirish, shuningdek, ayollar uchun teng huquqlar yaratishni targ‘ib qilganlar . Shu nuqtai nazardan mashhur bolshevik va milliy kommunist G. Safarovning fikrlarini eslash o‘rinli. U jadidlarning faoliyatini quyidagicha ta’riflagan: “Jadidlar boshchiligidagi musulmon ziyolilari maktablarni isloh qilish, yangi imlo joriy etish, arabcha va qadimgi yunoncha sxolastika qoldiqlarini o‘quv jarayonidan chiqarish, milliy madaniyatlarni rivojlantirish tarafdori bo‘ldilar. Bu harakat asta-sekin siyosiy tus olib, ilg‘or milliy harakat sifatida shakllandi. U tatar va qozog‘ (kirg‘iz) ziyolilari ta’sirida yanada mustahkam pozitsiyaga ega bo‘ldi” [1]. Safarovning ta’kidicha, jadidlar o‘z xalqlari madaniyatini modernizatsiya qilgan, diniy-qoloq qarashlarga qarshi turgan kuch sifatida maydonga chiqqan. Jadidlar ochgan yangi usul maktablari Qozog‘iston madaniyati tarixidagi yirik siymolarni yetishtirgan: A. Qunonboyev, S. Toraigyrov, M. Jumabayev, B. Maylin va boshqalar. Jadidlarning eng muhim faoliyat yo‘nalishlaridan biri ma’rifatparvarlik g‘oyalarini keng targ‘ib etish edi. Biroq ular rus narodniklaridan farqli o‘laroq, o‘z ma’rifat mafkurasini ancha murakkab va chuqur ijtimoiy omillarga tayanib shakllantirganlar. Bunga dinning ma’naviy kamolotdagi o‘rni, fuqaroviy-demokratik institutlarning shakllanishi, milliy taraqqiyotning o‘ziga xos yo‘lini belgilash kabi jihatlar kiradi. Jadidlar o‘z asarlarida mustamlakachilik va feodal zulmini, mahalliy hokimlarning suiiste’mollarini, qonunsizlik va poraxo‘rlikni, haddan ziyod soliq yig‘imlarini keskin tanqid qilganlar. Jadid mafkurasining yana bir muhim tarkibiy qismi islom omilining o‘zgacha talqinidir. Yevropa va Rossiyaning ko‘plab ma’rifatchilaridan farqli tarzda, jadidlar dindan voz kechmagan, ateistik g‘oyalarni qo‘llamaganlar. Aksincha, ular islomni ijtimoiy taraqqiyotga yordam beruvchi, musulmonlarni yuksak axloq, vatanparvarlik, birdamlik ruhida tarbiyalaydigan manba deb bilganlar. Ularning fikriga ko‘ra, islom mustamlakachilik zulmiga qarshi kurashda xalqni birlashtiruvchi kuchga ega edi. Bu borada Mirsayit Sulton-Galievning qarashlari diqqatga sazovordir. Uning fikricha, boshqa buyuk dinlarga nisbatan islomda faqat ruhiy-axloqiy targ‘ibot emas, balki siyosiy va fuqaroviy tamoyillar ham juda rivojlangan. Islomning shariat orqali hayotning barcha jabhalarini tartibga solishi, ruhoniylarning bir vaqtning o‘zida diniy INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 72 yetakchi, o‘qituvchi, ma’mur, hakam va hatto tabib sifatida faoliyat yuritishi uning ta’sirchanligini yanada kuchaytirgan. Sulton-Galievning ta’kidlashicha, islom “mazlumlar dini bo‘lgani uchun ularda birdamlik ruhini tarbiyalagan” va bu uning kuchining asosiy manbalaridan biri bo‘lgan. Markaziy Osiyodagi islomiy jamoalarni isloh qilishga qaratilgan harakatlar ko‘pincha “Islomning oltin davri”ni qayta tiklashga urinish sifatida talqin qilinadi [2, 29-bet]. Biroq, A. Xolidning ta’kidlashicha, jadidchilik XIX asr oxirida an’anaviy musulmon ta’lim tizimini tanqid qilish jarayonida shakllana boshlagan. Jadidlar diniy amaliyotlarni zamonaviylashtirish, ijtimoiy hayotning turli jabhalarini isloh qilish, jamiyat ichidagi muloqot va madaniy munosabatlarning yangi shakllarini rivojlantirishga intilganlar. Bu jihatlar harakatning asosiy maqsadi musulmon jamiyatini yangicha usullar, zamonga mos madaniy me’yorlar orqali isloh qilish bo‘lganini ko‘rsatadi. Boshqacha aytganda, jadidchilikni birlashtirgan umumiy omil — ma’rifat, islohot va yangicha ta’lim tizimi haqidagi g‘oyalarning ijobiy qabul qilinishi edi. Bu g‘oyalar Ismoil G‘aspirinskiy — Qrim tatari ma’rifatchisi tomonidan ilgari surilgan usul-i jadid (“yangi usul”) maktablari konsepsiyasiga tayanardi. Aynan G‘aspirinskiy Markaziy Osiyodagi jadidchilik harakatiga katta ilhom manbai bo‘lgan [3, 75-bet]. Shunga qaramay, Kanlidere fikricha, jadidchilik ta’lim masalalaridan tashqari diniy talqinlar, jamiyatda ayollar mavqei, konservatizm va xurofotga qarshi kurash kabi masalalarni ham ko‘targan. Tadqiqotchining nuqtai nazariga ko‘ra, jadidchilikning shakllanishi Buxoro madrasalarida an’anaviy ulamolar bilan modernist ziyolilar o‘rtasida uzoq davom etgan qarama-qarshiliklarning natijasi bo‘lib, bu jarayon diniy hukmlarga so‘zsiz bo‘ysunishdan voz kechish va islomning asl manbalariga murojaat qilishni talab qilgan [4, 178-bet]. Shu bilan birga, ko‘plab dalillar shuni ko‘rsatadiki, jadidlar madrasa ta’limi orqali ma’lum diniy bilimlarga ega bo‘lgan bo‘lsalar-da, ular to‘laqonli ilohiyotchi emas edilar va Markaziy Osiyodagi jadidchilik harakati diniy dogmatik bahslar bilan deyarli shug‘ullanmagan (Khalid, 1998). Bundan tashqari, G. Lazzerenining qayd etishicha, G‘aspirinskiy o‘z islohotlarini ilgari surar ekan, ularni ifodalashda Usmoniy imperiyasida islohotlarni anglatgan tanzimat atamasidan foydalangan [6, 155-bet]. G‘aspirinskiy taklif etgan maktablar muntazam maktablar deb atalgan. XULOSA Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, jadidlarning eng muhim maqsadlaridan biri zamonaviy tashkil etilgan maktablar tarmog‘ini yaratish bo‘lib, u yagona standartga ega, intizomli, diniy va dunyoviy bilimlarni uyg‘un holda beradigan ta’lim tizimini shakllantirishga qaratilgan edi. Bunday ta’lim modeli, ularning fikricha, jaholatdan INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 73 qutulishning va islomning asl mohiyatini to‘g‘ri anglashning yagona yo‘li edi. Kidiraliyevning ta’kidlashicha, bilim va jamiyatda imonning markaziy o‘rni jadidchilikning mohiyatini anglashda hal qiluvchi omil bo‘lib, jadidlarning inson aqlining dunyo muammolarini hal etishiga bo‘lgan ishonchi taraqqiyot konsepsiyasi bilan chambarchas bog‘langan. Bu esa ularning dunyoqarashining ma’lum darajada avliyolashuvdan chiqishiga va islom bilan taraqqiyot o‘rtasida ziddiyat yo‘qligi haqidagi qarashning shakllanishiga olib kelgan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Behbudiy, M. (1917, June 12). Bayoni haqiqat. Gazetasi, Ulug Turkiston. 2. Eden J., Sartori P., & deWeese D. Moving beyond modernism: Rethinking cultural change in Muslim Eurasia (19th-20th centuries) // Journal of the Economic and Social History of the Orient. 59 (1/2), 2016. – pp.1-36. 3 Baldauf I. Jadidism in Central Asia within reformism and modernism in the Muslim world // Die Welt des Islams. 41(1), 2001. – pp. 72-88. 4 Carrère d’Encausse H. Islam and the Russian Empire. – London: I.B. Tauris & Co, Ltd, 1988. – 288 p.