INGLIZ VA OʻZBEK TILIDAGI ISH YURITISH TERMINLARI TARJIMA LUGʻATLARIDA BERILISHIDAGI AYRIM MUAMMOLAR TASNIFI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 102 DOI: https://10.5281/zenodo.17966155 INGLIZ VA OʻZBEK TILIDAGI ISH YURITISH TERMINLARI TARJIMA LUGʻATLARIDA BERILISHIDAGI AYRIM MUAMMOLAR TASNIFI Turdiyev Islomjon Mamadaminovich ToshDO‘TAU xorijiy tillar kafedrasi katta o‘qituvchisi Email: [email protected] ANNOTATSIYA Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi ish yuritish terminlari tarjima lug‘atlarida uchraydigan asosiy muammolar tahlil qilinadi. Xususan, terminologik variantdoshlik, kontekstual izohlarning yetishmasligi, sohaviy farqlarning hisobga olinmasligi hamda milliy ish yuritish tizimlari o‘rtasidagi tafovutlar bilan bog‘liq masalalar yoritiladi. Shuningdek, mavjud kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan ayrim ilmiy-amaliy tavsiyalar ilgari suriladi. Maqola natijalari tarjimashunoslik, terminologiya va ish yuritish sohalarida olib borilayotgan tadqiqotlar uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: ish yuritish terminlari, tarjima lug‘atlari, variantdoshlik, hujjat, document, paper, file, record. ABSTRACT This article analyzes the main problems encountered in translation dictionaries of administrative (clerical) terminology in English and Uzbek. In particular, it addresses issues related to terminological variation, the lack of contextual explanations, the neglect of domain-specific differences, and discrepancies between national administrative systems. In addition, the article puts forward several scholarly and practical recommendations aimed at overcoming the identified shortcomings. The findings of the study are of significant theoretical and practical relevance for research conducted in the fields of translation studies, terminology, and administrative documentation. Keywords: administrative terminology, translation dictionaries, terminological variation, document, paper, file, record. KIRISH Globallashuv sharoitida davlat boshqaruvi, huquq, iqtisodiyot va ta’lim sohalarida hujjatlar bilan ishlash jarayoni tobora murakkablashib bormoqda. Bu jarayonda ingliz INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 103 va o‘zbek tillari o‘rtasidagi tarjima masalalari, ayniqsa ish yuritish terminlarini to‘g‘ri va izchil tarjima qilish muammosi alohida dolzarblik kasb etadi [1]. Tarjima lug‘atlari ushbu jarayonda asosiy manbalardan biri bo‘lsa-da, ularning aksariyatida terminlarning berilishida tizimli kamchiliklar kuzatiladi. Mazkur maqolaning maqsadi ingliz–o‘zbek ish yuritish terminlari tarjima lug‘atlarida mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar berishdan iborat. Ish yuritish terminlarining o‘ziga xos xususiyatlari Ish yuritish terminlari rasmiy-uslubga mansub bo‘lib, aniqlik, mantiqiy izchillik va bir ma’nolilikni talab etadi. Ushbu terminlar huquqiy kuchga ega bo‘lgan hujjatlarda qo‘llanilishi sababli, ularning noto‘g‘ri tarjimasi jiddiy huquqiy va tashkiliy muammolarga olib kelishi mumkin. Shu bois tarjima lug‘atlarida terminlarning aniq va izohli tarzda berilishi muhim ahamiyatga ega. Terminologik variantdoshlik muammosi Tarjima lug‘atlarida eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri terminologik variantdoshlikdir. Variantdoshlik tushuntirilmagan hollarda tarjima ekvivalenti semantik jihatdan noto‘g‘ri tanlanishi mumkin [2]. Masalan, o‘zbek tilidagi “hujjat” termini ingliz tilida document, paper, file, record kabi bir nechta variantlar orqali ifodalanadi. Aksariyat lug‘atlar ushbu variantlarni kontekstsiz tarzda sanab o‘tish bilan cheklanadi. Natijada tarjimon terminni tanlashda qiyinchilikka duch keladi va noto‘g‘ri variantni qo‘llash ehtimoli ortadi. Kontekstual izohlarning yetishmasligi Ko‘plab tarjima lug‘atlarida terminlarning qaysi vaziyatda va qanday kontekstda qo‘llanishi haqida yetarli izoh berilmaydi. Termin ma’nosi faqat lug‘aviy emas, balki diskursiv va funksional kontekstda ochiladi [3]. Masalan, paper so‘zi ish yuritish muhitida “rasmiy hujjatlar” ma’nosida ishlatilsa-da, ilmiy yoki kundalik nutqda boshqa ma’nolarni anglatishi mumkin. Kontekstual izohlarning yetishmasligi tarjima sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Sohaviy tafovutlarning e’tibordan chetda qolishi Ish yuritish terminlari huquq, moliya, tibbiyot va ta’lim sohalarida turlicha mazmun kasb etadi. Tarjima lug‘atlarida esa bu farqlar ko‘pincha umumlashtirib yuboriladi. Natijada terminning aniq ma’nosi yo‘qoladi va tarjima noaniqlikka olib keladi. Sohaga xos semantik tafovutlar inobatga olinmasa, termin noto‘g‘ri talqin qilinadi [4]. Milliy ish yuritish va huquqiy tizimlar farqi Ingliz va o‘zbek tillaridagi ish yuritish terminlarining mos kelmasligi ko‘pincha milliy huquqiy va boshqaruv tizimlari farqi bilan bog‘liq bo‘ladi. To‘liq ekvivalenti mavjud bo‘lmagan terminlar funksional tarjima asosida izohlanishi lozim. Ayrim INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 104 o‘zbek terminlarining ingliz tilida to‘liq ekvivalenti mavjud emas [5]. Tarjima lug‘atlarida bu holat yetarlicha izohlanmagan. Eskirgan terminlar va yangilanish muammosi Ba’zi tarjima lug‘atlarida zamonaviy elektron ish yuritish bilan bog‘liq terminlar yetarlicha yoritilmagan, aksincha eskirgan terminlar saqlanib qolgan. Bu holat lug‘atlarning amaliy ahamiyatini pasaytiradi. Terminologik standartlashuv tarjima sifati va hujjat aniqligining muhim omilidir [6]. Taklif va tavsiyalar Yuqorida ko‘rib chiqilgan muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: 1. Ish yuritish terminlari uchun maxsus sohaviy tarjima lug‘atlarini ishlab chiqish. 2. Har bir termin uchun kontekstual izohlar va real misollar keltirish. Terminlar faqat yakka birlik sifatida emas, balki kollokatsiya doirasida berilishi lozim [7]. 3. Variantdoshlik holatlarini izohli tarzda yoritish va asosiy variantni belgilash. 4. Tarjima lug‘atlarini muntazam yangilab borish. Terminologik resurslar doimiy ravishda yangilanib borilishi zarur [8]. 5. Milliy ish yuritish tizimlari farqini izohlovchi sharhlar berish. XULOSA Xulosa qilib aytganda, ingliz va o‘zbek tillaridagi ish yuritish terminlari tarjima lug‘atlarida bir qator tizimli muammolar mavjud bo‘lib, ular tarjima sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu muammolarni bartaraf etish tarjimashunoslik va terminologiya sohalarining rivoji uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada ilgari surilgan takliflar tarjima lug‘atlarini takomillashtirishda ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Turdiyev, I. (2025, May). The INGLIZ VA OʻZBEK TILIDAGI ISH YURITISH TERMINLARI TARJIMA LUGʻATLARIDA BERILISHINING AYRIM MUAMMOLI JIHATLARI. In Conferences (Vol. 1, No. 01). 2. Cabré, M. T. (1999). Terminology: Theory, methods and applications. Amsterdam: John Benjamins Publishing 3. Baker, M. (2018). In other words: A coursebook on translation (3rd ed.). London: Routledge. 4. Bowker, L. (2003). Specialized lexicography and specialized dictionaries. Tübingen: Max Niemeyer Verlag. 5. Šarčević, S. (1997). New approach to legal translation. The Hague: Kluwer Law International. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 105 6. ISO. (2019). ISO 704: Terminology work — Principles and methods. Geneva: International Organization for Standardization. 7. Temmerman, R. (2000). Towards new ways of terminology description. Amsterdam: John Benjamins. 8. Sinclair, J. (1991). Corpus, concordance, collocation. Oxford: Oxford University Press.