MAKTABGACHA YOSHDA BILIM JARAYONLARININI RIVOJLANISHI

224 MAKTABGACHA YOSHDA BILIM JARAYONLARININI RIVOJLANISHI Alijonova Guljahon Chirchiq davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyot [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17968043 Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda bilish jarayonlarining - idrok, diqqat, xotira, tafakkur va tasavvurning rivojlanish xususiyatlari yoritilgan. Unda mazkur jarayonlarning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar, pedagogik metodlar, o‘yin faoliyatining o‘rni hamda bilish jarayonlarining psixologik mohiyati haqida batafsil ma’lumot berilgan. Maqola maktabgacha ta’lim jarayonida bolalarning aqliy rivojlanishini qo‘llab - quvvatlash bo‘yicha metodik tavsiyalarni ham qamrab oladi. Kalit so‘zlar: idrok, o‘yinli metodlar, tasviriy faoliyat, muloqot, nutq, ko‘rgazmali - harakat tafakkuri, kuzatish. Annotation: This article describes the developmental characteristics of cognitive processes in preschool children, including perception, attention, memory, thinking, and imagination. It provides detailed information about the factors influencing the formation of these processes, pedagogical methods, the role of play activity, and the psychological essence of cognitive development. The article also includes methodological recommendations for supporting the intellectual development of children in the preschool education process. Keywords: Perception, play - based methods, visual activities, communication, speech, visual - motor thinking, observation. KIRISH Maktabgacha yosh davri inson psixik taraqqiyotining eng muhim bosqichlaridan biridir. Ushbu davrda bolaning bilish jarayonlari - idrok, diqqat, xotira, tafakkur, tasavvur kabi psixik funksiyalar faol shakllanadi va keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyatga erishishning poydevorini yaratadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda bilish jarayonlarining rivojlanishi avvalo, ularning faol faoliyati - o‘yin, nutq, muloqot, kuzatish, qiziqishlar va kattalarning ta’siri orqali yuzaga keladi. Bu jarayonda bola atrof-muhitni o‘rganadi, narsalarning xususiyatlari va ular orasidagi bog‘lanishlarni tushunishni boshlaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning bilish jarayonlari rivojida qiziqishlar markaziy rol o‘ynaydi. Bola o‘zini jalb qilgan faoliyatga ko‘proq chuqur kirishadi, vazifalarni mustaqil bajarishga urinadi. Shu sababli bolalarni atrof-muhitni o‘rganishga undaydigan tadqiqot xarakteridagi o‘yinlar - tajribalar o‘tkazish, tabiat hodisalarini kuzatish, mantiqiy topshiriqlar bajarish - ularda kuzatuvchanlik, tahlil qilish, solishtirish kabi aqliy amallarni rivojlantiradi. Bunday faoliyat nafaqat idrok va tafakkurni, balki bilimlarning ongli ravishda shakllanishini ta’minlaydi. Bilish jarayonlarining rivojlanishida emosional holatning ta’siri ham juda katta. Bolaning psixologik jihatdan o‘zini erkin his qilishi, ijobiy munosabat va qo‘llab-quvvatlash, xavfsiz muhit uning diqqatining barqarorlashishiga, xotirasining kuchayishiga yordam beradi. Stress yoki 225 qo‘rquv esa bilish jarayonlarining tabiiy rivojlanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Shu bois pedagog bolalar bilan ishlashda doimiy rag‘bat, yumshoqlik va individual yondashuvni qo‘llashi kerak. Shuningdek, bolalarda bilish jarayonlarining rivojlanishiga jismoniy faoliyat ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Harakatli o‘yinlar, koordinatsiya mashqlari, ritmik faoliyatlar miya faoliyatini faollashtiradi, neyron aloqalarning mustahkamlanishiga yordam beradi. Jismoniy rivojlanishning yaxshilanishi idrokning aniqligi, tafakkurning tezligi, xotiraning barqarorligi kabi psixik jarayonlarni qo‘shimcha ravishda qo‘llab-quvvatlaydi. Maktabgacha yoshda bolaning bilish jarayonlari rivojida oiladagi tarbiya ham katta ahamiyatga ega. Ota-onaning kitob o‘qishi, suhbatlashishi, bolaga mustaqil savollar tug‘dirish imkonini berishi, o‘yinchoqlarni to‘g‘ri tanlashi - bularning barchasi bola psixikasining tabiiy rivojlanishini tezlashtiradi. Ayniqsa, quvvatli nutq muhiti bolaning tasavvur va tafakkurini kengaytiradi, savol berishga bo‘lgan ehtiyojini oshiradi. Yuqorida ta’kidlangan omillar maktabgacha yoshda bilish jarayonlarining ko‘p qirrali va murakkab jarayon ekanini ko‘rsatadi. Bola rivojlanishi faqat psixologik mexanizm emas, balki pedagogik ta’sir, oila muhiti, jismoniy faollik va jamiyat bilan o‘zaro munosabatlar orqali shakllanadigan yaxlit tizimdir. Idrokning rivojlanishi ushbu yoshda juda jadal kechadi. Bola ranglarni, shakllarni, hajmni farqlashni o‘rganadi, predmetlar o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni ko‘ra boshlaydi. Idrok faol ravishda harakat bilan bog‘liq bo‘lib, bola narsalarni ushlab ko‘rish, sinab ko‘rish orqali ularning xususiyatlarini tushunadi. Shuning uchun maktabgacha ta’lim muassasalarida sensor tarbiya, ranglar bilan ishlash, konstruksiyalash, mozaika va qurilish o‘yinlari idrokni chuqur rivojlantirishga xizmat qiladi. Diqqat ham maktabgacha yoshda barqaror emas, ko‘proq ixtiyorsiz xarakterga ega. Ammo qiziqarli mashg‘ulotlar, o‘yinli metodlar, tasviriy faoliyat va musiqiy mashg‘ulotlar orqali diqqatning barqarorligi asta-sekin oshadi. Tarbiyachi diqqatni rivojlantirishda o‘yin topshiriqlaridan, bolalar uchun jozibador rasmlar va harakatli o‘yinlardan foydalanishi muhimdir. Inson ongi bir qarashda yaxlit narsa, aslida u ayrim alohida jarayonlardan iborat. Shuning uchun ham atrof-muhitni, o‘zimizni bilishimizga imkon beruvchi ongni o‘rganish uchun uni alohida psixik jarayonlarga bo‘lib o‘rgana boshlaganlar. Bu jarayonlar - sezgilar, idrok, xotira, diqqat, tafakkur, nutq va boshqalardir. Bu jarayonlar shu qadar bir-birlari bilan bog‘liqki, birini ikkinchisiz tasavvur qilishning o‘zi qiyin. Masalan, ko‘rib idrok qilib turgan narsangizni fikrlamay ko‘ringchi, uning mohiyatini bilasizmi? 3 - 7 yoshgacha bo‘lgan davr bog‘cha yoshi davri hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasida juda tez sifat o‘zgarishlari bo‘lishini inobatga olgan xolda 3 davrga (3-4yosh) kichik maktabgacha davri, (4 - 5yosh) kichik bog‘cha yoshi, o‘rta maktabgacha davr( o‘rta bog‘cha yoshi) 6 - 7 yosh va katta maktabgacha davr katta bog‘cha yoshlilarga ajratish mumkin. Bola rivojlanish jarayonida odamlarning ilgari o‘tgan avlodlari tomonidan yaratilgan predmet va xodisalar olami bilan alohida maxsus munosabatga kirishadi. Bola insoniyat ko‘lga kiritgan barcha yutuqlarni faol ravishda o‘zlashtirib, egallab boradi. Bunda predmetlar olamini, hamda ular yordamida amalga oshiriladigan xatti-harakatlarni, tilni, odamlar orasidagi munosabatlarni egallab olishi, faoliyat motivlarining rivojlanishi, qobiliyatlarning o‘sib borishi, katta yoshli kishilarning bevosita yordamida amalga oshirilib borilmog‘i kerak Asosan mana shu davrdan boshlab bolaning mustaqil faoliyati kuchaya boshlaydi. 226 Bog‘cha yoshdagi bolalarning ko‘zga tashlanib turuvchi hususiyatlaridan biri ularning serharakatligi va taqlidchanligidir. Bola tabiatinining asosiy qonunini shunday ifodalash mumkin: bola uzluksiz faoliyat ko‘rsatishni talab qiladi, lekin u faoliyat natijasidan emas, balki faoliyatning bir xilligi va bir tomonlamaligidan charchab qoladi. Mana shu so‘zlardan bog‘cha yoshidagi bola tabiatining asosiy qonuni bo‘lmish serharakatliligini ortiqcha cheklab tashlamay, balki maqsadga muvofiq ravishda uyushtirish kerakligi yaqqol ko‘rinib turibdi. Xotiraning rivojlanishi dastlab mexanik bo‘lib, bola ko‘rgan yoki eshitganini mazmunini tushunmasdan yodlab olishi mumkin. Ammo yosh ortishi bilan mazmunli xotira shakllanadi, bola eslab qolish, solishtirish, o‘xshashlikni topish orqali materialni ongli tarzda qayta ishlay boshlaydi. Ertaklar eshitish, she’r yodlash, rasmlar asosida hikoya tuzish bolalarning xotirasini mustahkamlaydi.Tafakkur va nutqning rivojlanishi bola bilish jarayonlari orasida eng muhim o‘rin egallaydi. Bolalarda dastlab ko‘rgazmali-harakat tafakkuri, so‘ngra ko‘rgazmali-obrazli tafakkur shakllanadi. U narsalarni qo‘llash orqali emas, balki tasavvur qilish orqali muammoni hal qilishga o‘rganadi. Nutqning rivojlanishi tafakkur bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bola o‘z fikrini aytish, savollarga javob berish, hikoya tuzish orqali o‘z aqliy faoliyatini boyitadi. Rolli o‘yinlar, badiiy adabiyot bilan tanishtirish, muloqot madaniyati nutqni rivojlantiruvchi asosiy omillardandir. Tasavvur maktabgacha yoshda eng faol rivojlanadigan jarayonlardan biridir. Ertak tinglash, rasm chizish, qurilish o‘yinlari bolada ijodiy tasavvurni kengaytiradi. Tasavvur rivojlanishining ahamiyati shundaki, u keyinchalik o‘quv jarayonida ham, kundalik hayotda ham yangi g‘oyalar yaratishga, ijodiy fikrlashga asos bo‘ladi. XULOSA Umuman olganda, maktabgacha yosh davrida bilish jarayonlarining uzluksiz rivojlanishi uchun tarbiyachi va ota-onalarning birgalikdagi pedagogik yondashuvi muhimdir. Bolaga boy muhit yaratish, qiziqishlarini qo‘llab-quvvatlash, savollariga javob berish, o‘yinli ta’lim metodlaridan foydalanish uning aqliy yetukligini ta’minlaydi. Mazkur davrda shakllangan bilish jarayonlari keyingi maktab ta’limida muvaffaqiyatning kafolati bo‘lib xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Запорожец А. В. Развитие восприятия у дошкольников. - М.: Просвещение, 1986. 2. Elkonin D. B. Psixik rivojlanish va o‘yin faoliyati. - Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 3. Davletshin M. G. Bolalar psixologiyasi. - Toshkent: Fan, 2000. 4. Maktabgacha ta’lim dasturi: Ilk qadam. - Toshkent: 2018. 5. https://cyberleninka.ru/article/n/maktabgacha-tarbiya-yoshidagi-bolalarda-bilishjarayonlarining-rivojlanish-xususiyatlari. 6. ‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 7. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079 8. Fanlar tizimida pedagogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 103 - 106. 9. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O‘rta osiyoda cho‘l mintaqasining ekologik oqibatlari. Academic research in educational sciences, (2), 196 - 200.