QARILIK DAVRIDA EMOTSIONAL RIVOJLANISH VA YETAKCHI FAOLIYATNING PSIXOLOGIK ASOSLARI

250 QARILIK DAVRIDA EMOTSIONAL RIVOJLANISH VA YETAKCHI FAOLIYATNING PSIXOLOGIK ASOSLARI Muxutdinova Marjona Chirchiq davlat pedagogika universiteti 1-kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17968339 Annotatsiya: Ushbu maqolada inson hayotining kechki ontogenez bosqichidagi psixologik o‘zgarishlar tadqiq etiladi. Muallif qarilik davridagi emotsional barqarorlik, hayotiy tajribani qayta ishlash va bu davrga xos bo‘lgan yetakchi faoliyat turlarining shaxs yaxlitligini saqlashdagi o‘rnini tahlil qiladi. Kalit so‘zlar: Gerontopsixologiya, emotsional intellekt, yetakchi faoliyat, hayot mazmuni, donishmandlik, ijtimoiy moslashuv, Chirchiq davlat pedagogika universiteti. Annotation: This article examines psychological changes occurring in the late ontogenetic stage of human life. The author analyzes emotional stability in old age, the reinterpretation of life experience, and the role of leading types of activity characteristic of this period in maintaining the integrity of personality. Keywords: Gerontopsychology, emotional intelligence, leading activity, meaning of life, wisdom, social adaptation, Chirchik State Pedagogical University. KIRISH Zamonaviy psixologiya va gerontologiyaning dolzarb muammolaridan biri - bu insonning keksayish jarayonini nafaqat biologik tanazzul, balki shaxsiy o‘sishning manyo bosqichi sifatida o‘rganishdir. Qarilik - bu insonning o‘z hayot yo‘lini umumlashtiradigan, yutuq va yo‘qotishlarni tahlil qiladigan davrdir. Mazkur maqolada Chirchiq davlat pedagogika universiteti talabasi sifatida ushbu davrning emotsional va faoliyat xususiyatlarini yoritishni maqsad qildik. Qarilik davrida yetakchi faoliyat: Shaxsiy tajribani umumlashtirish Har bir yosh davrida bo‘lgani kabi, qarilikda ham shaxs rivojlanishini belgilovchi yetakchi faoliyat mavjud. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, keksa kishi uchun asosiy faoliyat hayotiy tajribani uzatish va ma’naviy meros qoldirish hisoblanadi. Mehnat faoliyatining yakunlanishi insonni yangi ijtimoiy maqom qidirishga majbur qiladi. Bu davrda yetakchi faoliyat sifatida ijtimoiy foydali muloqot, xususan, maslahatchilik va oiladagi ustozlik rollari birinchi o‘ringa chiqadi. Shu bilan birga, inson o‘z xotiralari ustida ishlay boshlaydi. Bu shunchaki o‘tmishni eslash emas, balki hayot mazmunini topishga qaratilgan faol kognitiv jarayondir. Emotsional rivojlanish va “Ego” integratsiyasi Psixolog Erik Erikson nazariyasiga ko‘ra, qarilikning asosiy psixologik inqirozi yaxlitlik va umidsizlik o‘rtasidagi kurashdan iborat. Emotsional yaxlitlikka erishgan inson o‘z hayotini boricha qabul qiladi, natijada emotsional barqarorlik, ichki xotirjamlik va donishmandlik hissi shakllanadi. Keksa insonlar ijobiy emotsiyalarni saqlab qolishga va salbiy qo‘zg‘atuvchilardan qochishga moyil bo‘ladilar. Aksincha, agar inson o‘z hayotini muvaffaqiyatsiz deb hisoblasa, emotsional tushkunlik, o‘limdan qo‘rqish, agressiya va atrofdagilardan norozilik kabi holatlar ustunlik qilishi mumkin. 251 Emotsional sohadagi o‘zgarishlarga ta’sir etuvchi omillar Keksayish davridagi emotsional holatga bir qancha tashqi va ichki omillar ta’sir ko‘rsatadi. Jismoniy imkoniyatlarning cheklanishi va sog‘liq holati emotsional fonga bevosita bog‘liqdir. Shuningdek, yaqinlar yo‘qotilishi va ijtimoiy aloqalarning kamayishi natijasida yuzaga keladigan yolg‘izlik muammosi emotsional vakuumni keltirib chiqarishi mumkin. Biroq intellektual faolligini saqlab qolgan va kognitiv zaxirasi boy kishilarda emotsional tushkunlik darajasi ancha past bo‘lishi ilmiy isbotlangan. XULOSA Qarilik - bu passiv kutish davri emas, balki shaxsning ma’naviy yuksalish bosqichidir. Inson o‘zini jamiyat uchun foydali deb his qilar ekan, uning emotsional dunyosi barqaror va mazmunli bo‘lib qolaveradi. Pedagogika va psixologiya sohasidagi mutaxassislar uchun keksalar bilan ishlashda ularning yetakchi faoliyatini to‘g‘ri yo‘naltirish, ularni ijtimoiy hayotga jalb qilish muhim ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Erikson E. G. “Childhood and Society”. 2. G‘oziyev E. “Ontogenez psixologiyasi”. 3. V.V. Boltenko. “Psixologicheskie osobennosti lyudey vstarosti”. 4. G‘oziyev E. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘qituvchi, 2010.2. Nishonova Z. Yosh davrlari psixologiyasi. - Toshkent: Fan, 2018. 5. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - Москва: Питер, 2014. 6. Анцыферова Л.И. Психология старости и старения. - Москва: Наука, 2006.5. 7. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 8. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079 9. Fanlar tizimida pedagogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 103 - 106. 10. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O‘rta osiyoda cho‘l mintaqasining ekologik oqibatlari. Academic research in educational sciences, (2), 196 - 200.