EMOTSIONAL HOLATLAR VA ULARNING TURLARI

260 EMOTSIONAL HOLATLAR VA ULARNING TURLARI Omonboyeva Gulasal Bektoshboy qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti turizm fakulteti ingliz tili yo’nalishi talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17968405 Annotatsiya: Ushbu ish emotsional holatlar, ularning turlari, namoyon bo‘lish shakllari va inson hayotidagi ahamiyati haqida ma’lumot beradi. Emotsiyalar shaxsning ichki kechinmalari, atrof-muhitga munosabati hamda xulq-atvoriga ta’sir etuvchi muhim omil sifatida izohlanadi. Annotatsiyada asosiy emotsional jarayonlar - quvonch, qayg‘u, qo‘rquv, g‘azab, hayrat va boshqa holatlar psixologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Shuningdek, emotsional holatlarning kundalik hayot, ta’lim jarayoni va shaxslararo munosabatlarda tutgan o‘rni ham yoritiladi. Kalit so‘zlar: Emotsiya, hissiyot, empatiya, motivatsiya, psixologik holat, emotsional zikr, emotsional nazorat, emotsional intellekt, ichki kechinma, ruhiy jarayonlar Annotation: This work explores emotional states, their types, manifestations, and their importance in human life. Emotions are described as inner experiences that shape a person’s attitude toward the environment and influence behavior. The annotation analyzes key emotional processes - joy, sadness, fear, anger, surprise, and others from a psychological perspective. It also highlights the role of emotional states in daily life, the educational process, and interpersonal relationships. Keywords: Emotion, feeling, empathy, motivation, psychological state, emotional memory, emotional control, emotional intelligence, inner experience, mental processes KIRISH: Emotsional holatlar insonning ichki kechinmalari, ruhiy jarayonlari va tashqi muhitga bo‘lgan munosabatining eng muhim ko‘rinishlaridan biridir. Ular insonning xulq-atvori, qaror qabul qilishi, o‘zini tutishi va ijtimoiy hayotdagi faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, emotsiyalarni o‘rganish zamonaviy psixologiya, pedagogika va neurologiya fanlarida ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Emotsional holatlarning turli shakllari – quvonch, g‘am, qo‘rquv, hayrat, g‘azab, tashvish kabi kechinmalar insonning kundalik hayotida doimo namoyon bo‘lib, uning ruhiy barqarorligi va psixologik salomatligini belgilab beradi.Hozirgi davrda emotsional holatlarni chuqur o‘rganish, ularni boshqarish va to‘g‘ri yo‘naltirish ko‘nikmalarini shakllantirish jamiyat taraqqiyoti uchun ham alohida ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, yosh avlodning emotsional savodxonligini oshirish, stressga bardoshlilikni rivojlantirish va sog‘lom psixologik muhit yaratish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri sanaladi. Shu nuqtai nazardan, ushbu tezisda emotsional holatlarning mohiyati, turlari va ularning inson hayotidagi o‘rni ilmiy asosda tahlil qilinadi.Inson ruhiy hayotining murakkab va ko‘p qirrali jarayonlari orasida emotsional holatlar alohida o‘rin tutadi. Emotsiyalar shaxsning atrof-muhitga bo‘lgan munosabatini ifodalovchi, ichki kechinmalar orqali namoyon bo‘ladigan psixologik jarayonlar hisoblanadi. Ular insonning fikrlashi, xatti-harakati, ijtimoiy moslashuvi va kundalik qarorlar qabul qilish jarayoniga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, emotsional holatlarni chuqur o‘rganish nafaqat psixologiya fanining, balki ta’lim, tibbiyot, sotsiologiya va pedagogika kabi boshqa fanlarning ham asosiy vazifalaridan biriga aylangan.Zamonaviy ilmiy manbalarda emotsiyonallik shaxsning ichki dunyosini boshqarishda muhim regulator sifatida qaraladi. Masalan, quvonch, g‘azab, qo‘rquv, tashvish, umid, hayrat kabi emotsiyalar odamning fiziologik holati, motivatsiyasi va o‘zini 261 tutishiga bevosita ta’sir etadi. Shuningdek, emotsional holatlar stressga chidamlilik, muloqot madaniyati, o‘z-o‘zini boshqarish, muammolarni hal qilish qobiliyati kabi ko‘nikmalar bilan chambarchas bog‘liqdir.Bugungi globallashuv davrida insonlar duch kelayotgan axborot oqimi, ijtimoiy bosim, hayotiy o‘zgarishlar va shaxslararo munosabatlardagi murakkablik emotsional barqarorlikning ahamiyatini yanada oshirib borayotgani kuzatilmoqda. Shu tufayli, yoshlar va kattalarda emotsional savodxonlikni rivojlantirish, turli hissiy holatlarni to‘g‘ri anglash va boshqarish metodlarini o‘rgatish jamiyat oldida turgan muhim vazifalardan biriga aylangan. Ilmiy metodlari: 1. Kuzatish metodi (Observatsiya) Insonlarning kundalik hayotdagi, ta’lim jarayonidagi va turli vaziyatlardagi emotsional reaksiyalari bevosita kuzatildi. Maqsad: emotsiyalarning tabiiy sharoitda qanday namoyon bo‘lishini aniqlash. 2. Suhbat va intervyu (Interview) Turli yoshdagi respondentlar bilan suhbat o‘tkazilib, ularning emotsional tajribalari, stress vaziyatlariga munosabati, kayfiyat o‘zgarishlari o‘rganildi. Maqsad: emotsional holatlarning subyektiv his etilishi va izohlash usullarini aniqlash. 3. So‘rovnoma (Anketa) metodi Maxsus tuzilgan 20 ta savoldan iborat anketa orqali talabalar va o‘quvchilarning emotsional holatlari baholandi. Maqsad: emotsional barqarorlik, tashvish darajasi, ijobiy va salbiy emotsiyalar chastotasini o‘lchash. 4. Psixodiagnostik testlar Spielberg-Teylorning Tashvish darajasi testi Plutchikning Emotsional holatlar testi EQ (Emotional Quotient) – Emotsional intellekt testi Maqsad: emotsional holatlarni miqdoriy ko‘rsatkichlar orqali aniqlash. 5. Eksperiment metodi Talabalarga stressli va neytral vaziyatlar berilib, emotsional reaksiyalarining o‘zgarishi kuzatildi. Maqsad: tashqi omillar emotsiyaga qanday ta’sir qilishini o‘rganish. 6. Taqqoslash va tahlil metodi Olingan natijalar yosh, jins, temperament turlariga ko‘ra solishtirildi. Maqsad: qaysi omillar emotsional holatga ko‘proq ta’sir qilishini aniqlash. XULOSA. Emotsional holatlar insonning ruhiy dunyosi, xulqi va kundalik faoliyatini boshqaruvchi asosiy omillardan biridir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ijobiy emotsiyalar motivatsiya, kreativlik va muloqot samaradorligini oshiradi, salbiy emotsiyalar esa diqqat va xotira faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Emotsional intellekti yuqori bo‘lgan shaxslar stressni yengilroq boshqaradi, vaziyatlarni to‘g‘ri baholaydi va boshqalar bilan sog‘lom munosabat o‘rnata oladi.Umuman olganda, emotsional holatlarni anglash, nazorat qilish va boshqarish ko‘nikmalarining rivojlanishi shaxsning psixologik barqarorligi, ta’lim samaradorligi va insonlar bilan o‘zaro munosabatlar sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi. Shu bois, emotsiyalar ustidan ongli nazorat – har bir inson uchun muhim hayotiy kompetensiyadir. 262 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karimova V. Psixologiya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. 2. Umurzoqov X., Abdullaeva Q. Umumiy psixologiya. – Toshkent: Fan, 2020. 3. Jo‘rayev R. Pedagogik-psixologik asoslar. – Toshkent: Universitet, 2018. 4. To‘xtasinov O. Hissiy jarayonlar psixologiyasi. – Toshkent: Innovatsiya, 2021. 5. Xudayberdiyev A. Shaxs psixologiyasi. – Toshkent: Istiqlol, 2020. 6. Matniyozova D. Psixologik holatlar va ularning turlari. – Buxoro, 2022. 7. Hamidov B. Psixik jarayonlar rivojlanishi. – Samarqand, 2019. 8. Xolmatova G. Hissiy barqarorlik va stress boshqaruvi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. 9. Qo‘ldosheva M. Bolalar emotsional rivoji. – Toshkent, 2020.