KASBIY YO'NALISH VA KASB TANLASH MUAMMOSI

263 KASBIY YO‘NALISH VA KASB TANLASH MUAMMOSI Pulatov Yashnarbek Chirchiq davlat pedagogika uunversiteti Xorijiy til va adabiyoti 1-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17968422 Annotatsiya: Kasbiy yo‘nalish va kasb tanlash masalasi bugungi kunda yoshlarning kelajakdagi muvaffaqiyati, mehnat bozoridagi raqobatbardoshligi hamda shaxsiy o‘sishini belgilovchi eng muhim omillardan biridir. Mavzuning dolzarbligi shundaki, ko‘plab o‘quvchilar kasb tanlash jarayonida yetarli ma’lumot va psixologik tayyorgarlikka ega emas, bu esa noto‘g‘ri tanlov va kelajakda qoniqmaslikka olib keladi. Tadqiqotning maqsadi - o‘quvchilarda ongli ravishda kasb tanlash kompetensiyasini shakllantirish, bu jarayonga ta’sir qiluvchi omillarni tahlil qilishdir. Ushbu muammoning yechimi sifatida psixologik diagnostika, kasbiy maslahat va kasblar bilan amaliy tanishtirish ishlari samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘z: kasb, kelajak, yo‘nalish, vazifa, maqsad, anglanganlik, holat, muammo, rivojlanish, raqobat, tahlil. Abstract: The issue of professional orientation and choice of profession is one of the most important factors determining the future success of young people today, their competitiveness in the labor market and personal growth. The relevance of the topic is that many students do not have sufficient information and psychological preparation in the process of choosing a profession, which leads to an incorrect choice and dissatisfaction in the future. The purpose of the study is to form the competence of students to consciously choose a profession, to analyze the factors influencing this process. Psychological diagnostics, professional counseling and practical familiarization with professions serve as effective tools for solving this problem. Keywords: profession, future, orientation, task, goal, awareness, situation, problem, development, competition, analysis. KIRISH Kasbiy yo‘nalish va kasb tanlash jarayoni o‘quvchining shaxsiy rivojlanishi, o‘zini anglash va kelajak rejalari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan murakkab psixologik-pedagogik hodisadir. Ushbu jarayonning maqsadi yoshlarni o‘zining qobiliyatlari, qiziqishlari, shaxsiy xususiyatlari va mehnat bozoridagi talablar asosida ongli, asoslangan kasb tanlashga yo‘naltirishdir. Kasb tanlashga oid nazariy qarashlarda bo‘lajak mutaxassisning “o‘zlikni anglash bosqichi” alohida ahamiyatga ega bo‘lib, shaxsning kasbiy qarori uning o‘z imkoniyatlari, hayotiy maqsadlari va qadriyatlar tizimiga mos bo‘lsa, kasbiy rivojlanish barqaror bo‘ladi. Kasbiy shakllanishni o‘rgangan psixolog olimlar, jumladan, Xopkov, Klimov va Markova, kasbiy tanlovni shaxsning ruhiy rivojlanish bosqichlari bilan bog‘lab, kasb tanlashning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan o‘z-o‘zini baholash va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatiga bog‘liqligini ta’kidlaydi. Tadqiqot jarayonida o‘quvchilarning kasb tanlashga tayyorgarligini aniqlash uchun kuzatish, psixologik suhbat, kasbiy moyillik testi, “Ideal kasb modeli” usuli hamda kasbiy qiziqishlarni diagnostika qilish mashqlari qo‘llanildi. O‘tkazilgan amaliy ishlar natijasida ko‘pchilik o‘quvchilar kasb tanlashda tashqi omillarga, ya’ni oilaviy kutishlar, do‘stlar ta’siri yoki kasb nufuzi haqidagi tasavvurlarga ko‘proq tayanishi aniqlandi. Diagnostika shuni ko‘rsatdiki, o‘quvchilarning yarmidan ko‘pi o‘z kuchli va zaif tomonlari haqida yetarli, tizimli tasavvurga ega emas, bu esa o‘ziga mos kasbni aniqlashda qiyinchiliklar tug‘diradi. 264 Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kasbiy yo‘nalish tizimida amaliy tajribaga asoslangan yondashuv yetishmaydi. O‘quvchilar ko‘pincha kasblarning faqat tashqi ko‘rinishlarini bilib, real vazifalari, mas’uliyati yoki mehnat sharoitlari haqida tasavvurga ega emaslar. Shu bois o‘quvchilarga kasblarni faqat nazariy emas, balki amaliy tarzda - kasb egalari bilan uchrashuvlar, amaliyot kunlari, real ish sharoitlarida kuzatish, multimediya resurslari orqali tanishtirish kabi faol metodlar orqali namoyish etish zarur. Kasbiy yo‘nalishda o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuv asosiy o‘rinni egallashi lozim. Bu yondashuvda o‘qituvchi va psixologning vazifasi o‘quvchiga tayyor kasbni tanlash emas, balki uning qiziqish, qobiliyat va hayotiy qarashlar bilan mos tus oladigan yo‘nalishni topishida ko‘maklashishdan iboratdir. Umuman olganda, kasb tanlash muammosining ildizi ko‘pincha ma’lumot yetishmasligi, o‘zini anglashning pastligi va kasblarni yuzaki bilish bilan bog‘liq. Shuning uchun ta’lim jarayonida kasbiy yo‘naltirishni erta boshlash, muntazam diagnostika o‘tkazish, o‘quvchini mustaqil tanlovga undovchi vaziyatlar yaratish hamda kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan o‘quv faoliyatlarini tashkil etish katta ahamiyat kasb etadi. O‘quvchilarning kasbiy yo‘nalish jarayonini chuqur o‘rganish, kasb tanlashga ta’sir qiluvchi ichki va tashqi omillarni aniqlash hamda ular uchun samarali psixologik-pedagogik ko‘mak mexanizmlarini ishlab chiqishdan iborat. Kasbiy yo‘naltirish haqidagi nazariy qarashlarda Ginzberg, Super, Xolland kabi olimlarning ishlari katta ahamiyatga ega. Xususan, Xollandning shaxs - kasb mosligi haqidagi nazariyasi kasb tanlash jarayonining asosiy psixologik mexanizmlarini ochib beradi; Superning “kasbiy o‘zlik konsepsiyasi” esa kasb tanlash shaxsning butun hayoti davomida shakllanishini ta’kidlaydi. O‘zbek olimlari - Yo‘ldoshev (2018), To‘rayev (2021) ham kasbiy tanlovda motivatsiya, oilaviy ta’sir va shaxsning qiziqishlari yetakchi omil ekanini qayd etadilar. Tadqiqotda amaliy usullar sifatida so‘rovnoma, kasbiy qiziqishlarni aniqlovchi testlar (Xolland testi, “Kasbiy moyillik” diagnostikasi), suhbat va kuzatish metodlari qo‘llanildi. 60 nafar 9-sinf o‘quvchilari orasida o‘tkazilgan so‘rovnomada ularning 47 foizi kasb tanlashda qiynalayotganini, 35 foizi ota-ona bosimi ostida turganini, 18 foizi esa kasblar haqida yetarli ma’lumotga ega emasligini bildirdi. Diagnostika natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarning aksariyati shaxs xususiyatlari bilan mos kelmaydigan kasblarni tanlashga moyillik bildirgan, bu esa ongli tanlov yetarli shakllanmaganini ko‘rsatadi.Tahlil va muhokama shuni ko‘rsatdiki, kasbiy yo‘nalish bo‘yicha ta’lim jarayonida amaliy tanishtirishlar, uchrashuvlar, qiziqishlar diagnostikasi, kasblar haqidagi kengroq ma’lumotlar yetishmasligi asosiy muammo bo‘lib qolmoqda. Xolland va Super nazariyalariga tayangan holda aytish mumkinki, kasbiy tanlov faqat qiziqish yoki iste’dod bilan belgilanmaydi; shaxsning temperament xususiyatlari, ijtimoiy muhit, motivatsiya va kelajak tasavvurining yetukligi ham muhim omil hisoblanadi. O‘quvchilar bilan psixologik suhbatlar shuni ko‘rsatadiki, ongli kasb tanlash uchun ular avvalo o‘z shaxsiy sifatlarini tanishi, kasblarning mazmuni bilan yaqindan tanishishi va real mehnat bozoridagi talablarni bilishi zarur. Shu bois tadqiqot natijalari kasbiy yo‘naltirish jarayoniga kompleks yondashuvni joriy etish muhimligini asoslab berdi. XULOSA Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning kasb tanlash jarayonida uchraydigan asosiy muammolar - o‘z qobiliyatlarini yetarli darajada anglamaslik, kasblar haqidagi ma’lumotlarning yuzaki bo‘lishi va tashqi ta’sirlarga haddan tashqari beriluvchanlikdir. O‘tkazilgan diagnostikalar yoshlarning ko‘pchiligi kasb tanlashda tasodifiy yoki ota-ona bosimi ostida qaror qabul qilishini, bu esa kelajakda kasbiy moslashuvning qiyinlashishiga olib kelishi 265 mumkinligini ko‘rsatdi. Shu sababli kasbiy yo‘nalish jarayonini erta boshlash, muntazam ravishda kasbiy qiziqishlarni aniqlash, o‘quvchilarni amaliy kasb faoliyati bilan tanishtirish va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni kuchaytirish muhim tavsiya sifatida ilgari suriladi. Ilmiy yangilik sifatida tadqiqot kasbiy yo‘nalish jarayonida o‘quvchilarning shaxsiy xususiyatlari bilan mehnat bozoridagi real talablar o‘rtasidagi moslikni aniqlash vositalarini takomillashtirish zarurligini asoslab berdi. Ushbu natijalar maktab amaliyotida kasbiy yo‘naltirish tizimini qayta ko‘rib chiqish va yanada integratsiyalashgan yondashuvlarni joriy etish ehtiyojini ko‘rsatmoqda. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Holland, J. L. (1997). Making vocational choices: A theory of vocational personalities and work environments (3rd ed.). Psychological Assessment Resources. 2. Super, D. E. (1990). A life-span, life-space approach to career development. In D. Brown & L. Brooks (Eds.), Career choice and development (2nd ed., pp. 197–261). Jossey-Bass. 3. Savickas, M. L. (2013). Career construction theory and practice. In R. W. Lent & S. D. Brown (Eds.), Career development and counseling: Putting theory and research to work (pp. 147–183). Wiley. 4. Yo‘ldoshev, Q. (2018). Kasbiy yo‘nalishning psixologik asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 5. To‘rayev, A. (2021). Yoshlarning kasb tanlash motivatsiyasi va uning shakllanish omillari. Samarqand: SamDU nashriyoti.