TABIIY VA JINSIY TANLANISH NAZARIYASI

284 TABIIY VA JINSIY TANLANISH NAZARIYASI Xoliyeva Charos Chirchiq davlat pedagogika universiteti 1-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17968557 Annotatsiya: Ushbu tezisda Charlz Darvin tomonidan asoslangan tabiiy tanlanish va jinsiy tanlanish nazariyalarining mazmuni, biologik evolyutsiyadagi roli hamda tirik organizmlarning moslashuvi va rivojlanishiga ta’siri tahlil qilinadi. Nazariyalarning ilmiy asoslari va zamonaviy biologiyadagi ahamiyati qisqacha yoritiladi. Kalit so‘zlar: tabiiy tanlash, ijtimoiy tanlash, evolyutsiya nazariyasi, biologik moslashuv, yashash uchun kurash, irsiylik, ijtimoiy muhit, ijtimoiylashuv. Abstract: This thesis analyzes the content of the theories of natural selection and sexual selection, founded by Charles Darwin, their role in biological evolution, and their impact on the adaptation and development of living organisms. The scientific foundations of the theories and their significance in modern biology are briefly discussed. Keywords: natural selection, social selection, theory of evolution, biological adaptation, struggle for existence, heredity, social environment, socialization. KIRISH. Evolyutsion psixologiya tabiiy va ijtimoiy tanlashni yagona jarayonning ikki tomoni sifatida talqin qiladi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, insonning ko‘plab psixologik xususiyatlari - hamkorlikka moyillik, empatiya, raqobat, yetakchilik, altruizm - dastlab tabiiy tanlash orqali shakllangan bo‘lsa, keyinchalik ijtimoiy tanlash orqali mustahkamlangan. Masalan, hamkorlik qiluvchi individlar jamiyatda yuqori mavqega ega bo‘lib, ko‘proq ijtimoiy resurslarga ega bo‘lgan, bu esa ularning yashab qolish imkoniyatlarini oshirgan. Shuningdek, ijtimoiy tanlash madaniy evolyutsiya bilan chambarchas bog‘liq. G‘oyalar, bilimlar, qadriyatlar va ijtimoiy tajribalar jamiyatda “madaniy tanlash” orqali saralanadi. Foydali va moslashuvchan madaniy unsurlar saqlanib qoladi, samarasizlari esa yo‘qolib boradi. Bu jarayon biologik evolyutsiyadan tezroq kechadi va insoniyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Charlz Darvinning (1859) evolyutsion ta’limoti biologik xilma-xillikning asosiy mexanizmlarini tushuntirishga qaratilgan bo‘lib, unda tabiiy tanlanish asosiy omil sifatida ko‘rsatiladi. Darvin tabiiy tanlanishni “hayot uchun kurashda eng moslashuvchan organizmlarning omon qolishi” deb ta’riflaydi. Tabiiy tanlanishning mohiyati: – organizmlarda irsiy o‘zgaruvchanlik mavjud bo‘ladi; – moslashuvchan xususiyatga ega individlar ko‘proq yashab qoladi; – ular ko‘proq avlod qoldiradi; – foydali belgilar avloddan avlodga o‘tadi (Darwin, 1859). Biolog olim A. Vaysmann (1892) irsiyatning ajdodlar tomonidan belgilanadigan xususiyatlar orqali avlodlarga o‘tishini ta’kidlab, darvinizmni genetik jihatdan to‘ldirgan. Jinsiy tanlanish nazariyasi: Darvin ikkinchi muhim mexanizm sifatida jinsiy tanlanishni ajratadi. Unga ko‘ra, ayrim belgi va xususiyatlar organizmning yashashiga emas, balki juft topish imkoniyatiga xizmat qiladi. Masalan: qushlarning yorqin patlari, hayvonlardagi raqobat, urg‘ochilar tomonidan tanlov. 285 Jinsiy tanlanish quyidagi shakllarda namoyon bo‘ladi: – erkaklar o‘rtasidagi raqobat; – urg‘ochilarning tanlov asosida juft tanlashi; – jozibadorlikni oshiruvchi belgilar evolyutsiyasi (Andersson, 1994). Zamonaviy evolyutsion biologiya jinsiy tanlanishning organizmlar xulqi, tashqi ko‘rinishi va juftlashish strategiyalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynashini tasdiqlaydi. XULOSA: Tahlil shuni ko‘rsatadiki, tabiiy va jinsiy tanlanish nazariyalari tirik organizmlarning evolyutsion rivojlanishida hal qiluvchi mexanizmlar hisoblanadi. Moslashuvchanlik, yashash omili va juft tanlovi orqali organizmlarning belgilar tizimi shakllanadi va takomillashadi. Bu nazariyalar zamonaviy genetika, ekologiya va populyatsion biologiya uchun ham asosiy ilmiy tayanch sifatida xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, tabiiy tanlash tirik organizmlarning biologik rivojlanishini ta’minlovchi asosiy mexanizm bo‘lsa, ijtimoiy tanlash inson jamiyatining ijtimoiy, madaniy va psixologik taraqqiyotini belgilovchi yetakchi omildir. Ularning o‘zaro ta’siri insonni nafaqat biologik mavjudot, balki ijtimoiy shaxs sifatida shakllantiradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Darwin, C. (1859). On the Origin of Species. London: John Murray. 2. Weismann, A. (1892). Amphimixis: The essential meaning of sexual reproduction. Oxford University Press. 3. Andersson, M. (1994). Sexual Selection. Princeton University Press. 4. Dawkins, R. (2006). The Selfish Gene. Oxford University Press. 5. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 6. 6.Bahodir o'g'li, O. O. (2024). RAHBAR VA XODIM MUNOSABATLARINING BOSHQARUV JARAYONIDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 110-113. 7. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). Samadova Laylo Alisher qizi 2024. FANLAR TIZIMIDA PEDAGOGIKA FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 103-106. 8. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O’RTA OSIYODA CHO’L MINTAQASINING EKOLOGIK OQIBATLARI. Academic research in educational sciences, (2), 196-200.