SHAXSNI EVOLYUTSION JIHATDAN RIVOJLANISHI

288 SHAXSNI EVOLYUTSION JIHATDAN RIVOJLANISHI Yangiboyeva Barchinoy Bekturdi qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti xorijiy til va adabiyot: Ingliz tili talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17971378 Annotatsiya: mazkur ilmiy ishda shaxsning evolyutsion jihatdan rivojlanishi masalasi keng qamrovda, ko‘p omilli tizim sifatida o‘rganilgan. Insonning biologik taraqqiyoti, psixik rivojlanish bosqichlari, madaniy-tarixiy jarayonlarning shaxs shakllanishiga ta’siri, ijtimoiy omillarning rolini aniqlash bo‘yicha ilmiy qarashlar tahlil qilingan. O‘zbek psixologiya maktabi olimlari - X.Yo‘ldoshev, G‘.B.Shoumarov, R.Mamatqulov, A.Qurbonov, N.Raxmonqulovlarning konsepsiyalari asosida shaxs evolyutsiyasining milliy talqini kengaytirib berilgan. Tadqiqot natijalari shaxs rivojlanishi biologik asos, psixik jarayonlar va ijtimoiy-madaniy tajribaning integratsiyasi natijasi ekanini ko‘rsatadi. Kalit so‘z: kalit soʻzlar: shaxs, evolyutsiya, psixik rivojlanish, ontogenez, filogenez, madaniy tajriba, ijtimoiylashuv, psixologik omillar, antropogenez. Abstract: in this scientific work, the issue of the evolutionary development of the individual is studied in a comprehensive manner, as a multifactorial system. The scientific views on the biological development of a person, the stages of mental development, the influence of cultural and historical processes on the formation of the individual, and the role of social factors are analyzed. Based on the concepts of scientists of the Uzbek school of psychology - Kh.Yuldoshev, G.B.Shoumarov, R.Mamatkulov, A.Kurbonov, N.Rakhmonkulov, the national interpretation of the evolution of the individual is expanded. The results of the study show that the development of the individual is the result of the integration of the biological basis, mental processes and sociocultural experience. Keywords: keywords: individual, evolution, mental development, ontogenesis, phylogenesis, cultural experience, socialization, psychological factors, anthropogenesis. KIRSHI. Shaxsning evolyutsion jihatdan rivojlanishini o‘rganish nafaqat psixologiya va antropologiyaning, balki zamonaviy ta’lim, sotsiologiya, neyrobiologiya va falsafaning ham markaziy muammolaridan biridir. Chunki inson degan tushuncha - bu faqat biologik mavjudot emas, balki o‘z madaniyatini yaratuvchi, jamiyatda faol ishtirok etuvchi, psixik dunyosiga ega murakkab tizimdir. Shu bois shaxsning qanday shakllanishi, qanday omillar ta’sirida taraqqiy etishi masalasi har doim ilmiy izlanishlarning markazida bo‘lib kelgan. Evolyutsion yondashuvga ko‘ra, insonning mavjud psixik xususiyatlari birdaniga shakllanmagan, balki ming yilliklar davomida biologik moslashuv natijasida paydo bo‘lgan. Bu jarayon antropogenezning turli bosqichlarida aniq ko‘rinadi: dastlab oddiy reflekslarga asoslangan xatti-harakatlar keyinchalik murakkab idrok, xotira, tafakkur, emotsional boshqaruv va ijtimoiy ongga aylangan. Shaxsning zamonaviy ko‘rinishi esa ana shu uzoq davom etgan jarayonlarning yakuniy bosqichidir. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab evolyutsion psixologiya yo‘nalishi shakllanib, inson xulq-atvorining zamirida qadimdan meros bo‘lib qolgan biologik mexanizmlar yotishini ilmiy asoslab berdi. Masalan, raqobat, hamkorlik, ota-ona g‘amxo‘rligi, guruhga mansublik, ijtimoiy maqom uchun intilish kabi xususiyatlar evolyutsion jarayonlarda shakllangan bo‘lib, ular bugungi 289 shaxs psixologiyasida ham faol namoyon bo‘ladi. O‘zbek psixologiya maktabida esa shaxs masalasiga madaniy-tarixiy yondashuv alohida e’tibor qaratadi. X.Yo‘ldoshev, G‘.Shoumarov, R.Mamatqulov kabi olimlar shaxsning rivojlanishida ijtimoiy tajriba, oila, ta’lim muhitining o‘rni, milliy qadriyatlar va ma’naviy merosning ahamiyatini chuqur yoritgan. Ularning fikricha, shaxsning shakllanishi biologik yetilish bilan boshlangan bo‘lsa-da, uning mazmuni jamiyat tomonidan belgilangan ijtimoiy rollar, axloqiy me’yorlar, madaniy qadriyatlar orqali boyib boradi. Bundan tashqari, hozirgi globallashuv va raqamli texnologiyalar davrida shaxs evolyutsiyasini o‘rganish yanada dolzarb tus olgan. Chunki axborot oqimining keskin ortishi, ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri, sun’iy intellekt bilan o‘zaro muloqot, virtual muloqot shakllarining kengayishi shaxsning zamonaviy taraqqiyotiga yangi omillar sifatida kirib kelmoqda. Bu esa evolyutsion yondashuvni yanada yangi bosqichda qayta ko‘rib chiqishni taqozo etmoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda, shaxs evolyutsiyasining ilmiy talqini faqat o‘tmishni o‘rganish bilan cheklanmaydi, balki hozirgi zamon jarayonlari va kelajak rivojlanish tendensiyalarini ham tahlil qilishni talab qiladi. Shaxs rivojlanishining integrativ modeli aynan biologik asoslar, psixologik jarayonlar va ijtimoiy-madaniy omillarni bir butun tizim sifatida ko‘rib chiqishni ko‘zda tutadi. Tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi: 1. Tarixiy-tahliliy metod - shaxs evolyutsiyasi haqidagi tarixiy manbalar, antropologik tadqiqotlar, o‘zbek psixolog olimlarining ishlari tahlil qilindi. 2. Qiyosiy metod - turli psixologik maktablar (psixoanaliz, biheviorizm, gumanistik psixologiya, madaniy-tarixiy yondashuv) qarashlari solishtirildi. 3. Struktur-funksional metod - shaxs rivojlanishining tarkibiy qismlari: biologik, psixologik va sotsial omillar tizimli tahlil qilindi. 4. Kontent-tahlil - ilmiy maqolalar, o‘zbek olimlarining monografiyalari, zamonaviy tadqiqotlar matnlari tahlil qilindi. 5. Integrativ yondashuv - evolyutsion, kognitiv, neyropsixologik va sotsial nazariyalar birgalikda ko‘rildi. Shaxsning evolyutsion rivojlanishi bo‘yicha olingan ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, insonning biologik, psixologik va ijtimoiy taraqqiyot jarayoni bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan murakkab tizimni tashkil etadi. Tadqiqot natijalari Ch. Darvinning evolyutsion g‘oyalari, Vigotskiyning madaniy-tarixiy konsepsiyasi, Eriksonning psixososial rivojlanish bosqichlari hamda o‘zbek psixologiya maktabi olimlarining ilmiy qarashlari o‘rtasidagi umumiylik va farqlarni ko‘rsatib berdi. Avvalo, biologik evolyutsiyaning shaxs shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynashi muhim ilmiy haqiqatdir. Antropogenez bosqichlari davomida miya hajmining kengayishi, neyron aloqalarning murakkablashuvi, nutq tizimining rivojlanishi - bularning barchasi shaxsning psixik xususiyatlari uchun asos yaratgan. Bu jarayon psixologik funksiyalar evolyutsion ildizga ega ekanini tasdiqlaydi. Shu jihatdan, zamonaviy neyropsixologiya va genetika fanlarining xulosalari Darvin nazariyasini yanada mustahkamlab beradi. Shaxsning psixologik rivojlanishiga doir nazariyalar, xususan, Vigotskiy, Piajye, Erikson va Freydning qarashlari shuni ko‘rsatadiki, shaxsning shakllanish jarayoni biologik belgilanish bilan cheklanmaydi. Insonning aqliy, emotsional va ijtimoiy funksiyalari ma’lum ijtimoiy-madaniy sharoitda rivojlanadi. Vigotskiy fikricha, yuqori psixik funksiyalar jamiyat tomonidan taqdim etilgan vositalar - nutq, belgilar, ramziy tizimlar yordamida shakllanadi. Shaxsning rivojlanishini o‘rganishda bu g‘oya markaziy o‘rin tutadi. 290 Tadqiqot davomida shaxs evolyutsiyasining ijtimoiy omillari ham chuqur tahlil qilindi. Oila, ta’lim muassasalari, madaniy an’analar va ijtimoiy tajriba shaxs taraqqiyotiga bevosita ta’sir qiladi. O‘zbek psixolog olimlarining fikrlariga ko‘ra (Yo‘ldoshev, Shoumarov, Mamatqulov), shaxsning ma’naviy-axloqiy shakllanishida milliy qadriyatlar, etnik madaniyat va ijtimoiy institutlarning ahamiyati nihoyatda katta. Bu qarashlar o‘zbek jamiyati kontekstida shaxs evolyutsiyasining o‘ziga xos modellari mavjudligini tasdiqlaydi. Zamonaviy raqamli rivojlanish sharoitida shaxs evolyutsiyasi yangi yo‘nalishga ega bo‘lmoqda. Axborot texnologiyalari, internet, sun’iy intellekt va virtual muloqot vositalari insonning idrok, e’tibor, tafakkur va kommunikatsiya uslublarini o‘zgartirmoqda. Bu o‘zgarishlar psixologik rivojlanishning yangi shakllarini vujudga keltirayotgani uchun evolyutsion psixologiyaning dolzarbligi yanada ortmoqda. Jumladan, raqamli muhitning bolalar va o‘smirlar shaxsiga ta’siri psixologiya fanining eng faol tadqiqot yo‘nalishiga aylangan. Muhokama jarayonida shaxs evolyutsiyasining integrativ modelini yaratish zarurligi aniqlandi. Chunki birgina biologik yoki psixologik omil bilan shaxs rivojlanishini to‘liq tushuntirib bo‘lmaydi. Shaxsning shakllanishi — bu genetik predispozitsiyalar, neyropsixologik mexanizmlar, faoliyat, ta’lim, muloqot, madaniy tajriba va ijtimoiy omillarning birbutun tizimda o‘zaro ta’sirida ro‘y beradigan jarayondir. Shu jihatdan, shaxsning evolyutsion rivojlanishiga oid tadqiqotlar insonning kelajakda qanday o‘zgarishi, jamiyat rivojiga qanday moslashishi, uning psixik salohiyati va ijtimoiy faolligining qanday shakllanishi kabi masalalarni chuqur o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tezis doirasidagi tahlillar ushbu murakkab jarayonni yanada yaxlit tushunishga xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Yo‘ldoshev X. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. Toshkent, 2010. 2. Shoumarov G‘. Umumiy psixologiya. Toshkent, 2019. 3. Mamatqulov R. Yosh davrlari psixologiyasi. Toshkent, 2017. 4. Qurbonov A. Psixologiya asoslari. Toshkent, 2020. 5. Raxmonqulov N. Shaxs psixologiyasi. Toshkent, 2016. 6. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 2000–2005. 7. Darwin Ch. The Descent of Man. 8. Vygotsky L.S. Mind in Society. 9. Erikson E. Childhood and Society. 10. Piaget J. Genetic Epistemology.