XORIJ PSIXOLOGIYASIDA MOTIV VA MOTIVATSIYA MUAMMOSI

427 XORIJ PSIXOLOGIYASIDA MOTIV VA MOTIVATSIYA MUAMMOSI Toyirjonova Maftuna Inomjon qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti XTA 25.2 (kechki) 1-kurs [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17979974 Annotatsiya: Ushbu tezisda xorij psixologiyasida motiv va motivatsiya muammosining nazariy asoslari tahlil qilingan. Ishda motivning insonni faoliyatga undovchi ichki ehtiyoj sifatidagi o‘rni, motivatsiyaning esa ushbu ehtiyojlarni faollashtiruvchi psixologik jarayonlar majmuasi sifatida talqini yoritiladi. Xorijiy psixologiya maktablari - behaviorizm, gumanistik psixologiya, kognitiv yondashuv va ijtimoiy psixologiya nazariyalari - motivatsiyaning tabiati, mexanizmlari va shakllanish omillarini turlicha izohlashi bilan ahamiyatlidir. Maslou, MakKlelland, Xoll, Herzberg, Leven kabi olimlarning motivatsiya haqidagi konsepsiyalari solishtirilib, ularning umumiy va farqli jihatlari ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘z: Motiv, motivatsiya, faoliyat, faollashuv, nazariya, yondashuv, ehtiyoj, barqarorlik. Abstract: This thesis analyzes the theoretical foundations of the problem of motive and motivation in foreign psychology. The work highlights the role of motive as an internal need that encourages a person to activity, and the interpretation of motivation as a set of psychological processes that activate these needs. Foreign schools of psychology - behaviorism, humanistic psychology, cognitive approach and social psychology theories - are significant for their different interpretations of the nature, mechanisms and factors of formation of motivation. The concepts of motivation of such scientists as Maslow, McClelland, Hall, Herzberg, Levene are compared, and their common and different aspects are shown. Keywords: Motive, motivation, activity, activation, theory, approach, need, stability. KIRISH Inson faoliyatining mazmuni, unda namoyon bo‘ladigan ichki ehtiyojlar, intilishlar va maqsadlarning psixologik asoslarini o‘rganish zamonaviy psixologiyaning eng muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biridir. Har qanday faoliyat ortida yashirin turgan kuch - bu motiv va motivatsiya jarayonidir. Inson nima uchun harakat qiladi, qanday omillar uni biror maqsad sari yetaklaydi, nega ayrim vazifalar qiziqish bilan, boshqalari esa majburlik bilan bajariladi - bu savollar psixologiyaning turli maktablari tomonidan ko‘p yillardan beri ilmiy izlanishlar markazida bo‘lib kelmoqda. Ayniqsa, xorij psixologiyasi motivatsiya muammosini chuqur va tizimli ravishda o‘rgangan bo‘lib, unda motiv tushunchasi insonning ichki ehtiyojlari bilan bog‘liq holda, motivatsiya esa ushbu ehtiyojlarning faollashuv jarayoni sifatida talqin qilinadi. Xorij psixologiyasida motivatsiya masalasi bir nechta yondashuvlar orqali izohlanadi. Behavioristik maktab motivatsiyani tashqi rag‘bat va jazolar orqali shakllanadigan jarayon deb qaragan bo‘lsa, gumanistik psixologiya insonning o‘zini-o‘zi rivojlantirishga intilishi, ichki qoniqish va o‘z-o‘zini anglash ehtiyojini asosiy omil sifatida ko‘rsatadi. Kognitiv psixologiya esa motivatsiyani shaxsning maqsadni anglash darajasi, fikrlash jarayoni, qaror qabul qilish mexanizmlari bilan bog‘lab izohlaydi. Bu yondashuvlarning barchasi motivatsiyaning ko‘p qirrali, murakkab va dinamik psixologik mexanizm ekanini tasdiqlaydi. Maslou, MakKlelland, Herzberg, Xoll kabi xorijiy tadqiqotchilar motivatsiyaning klassik nazariyalarini yaratgan bo‘lib, ular ehtiyojlar iyerarxiyasi, yutuqqa intilish, ikki omilli motivatsiya, draiv nazariyasi kabi yondashuvlarini ilgari surgan. Ushbu nazariyalar motivatsiyaning paydo 428 bo‘lish sabablari, rivojlanish darajalari va faoliyatga ta’sir mexanizmlarini chuqur ilmiy asosda tushuntirib bergan. Shuningdek, ijtimoiy psixologiyada motivatsiya shaxsning ijtimoiy muhitga moslashuvi, jamoadagi mavqei, boshqalarning bahosiga munosabati va ichki o‘zini namoyon qilish ehtiyoji bilan bog‘liq tarzda o‘rganilgan. Bugungi kunda motivatsiya masalasi ta’lim jarayonida, menejmentda, sport psixologiyasida, kommunikatsiyada, shaxsiy rivojlanish va kasbiy faoliyatda muhim o‘rin egallaydi. Motiv va motivatsiyaning tabiati, ularni shakllantiruvchi omillar hamda inson faoliyatiga ta’sirchanligi to‘g‘risidagi xorijiy ilmiy qarashlar bu jarayonni chuqur anglashga, samarali psixologik strategiyalarni shakllantirishga yordam beradi. Shu sababli mazkur mavzuning o‘rganilishi nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarbdir. Xorij psixologiyasida motiv va motivatsiya masalasi ko‘p yillar davomida markaziy ilmiy mavzulardan biri bo‘lib kelgan. Inson faoliyatining faollashuvi, maqsad sari intilishi va harakatning barqarorligi psixologik mexanizmlar bilan bog‘liq bo‘lgani uchun, turli nazariy maktablar mazkur jarayonni o‘z nuqtai nazaridan izohlab bergan. Har bir yondashuv motivatsiya mohiyatini turlicha talqin qilgan bo‘lsa-da, ularning barchasida asosiy g‘oya - inson faoliyati ichki ehtiyojlar, tashqi rag‘bat va kognitiv jarayonlarning o‘zaro ta’siri orqali yuzaga kelishi - umumiy xulosa sifatida shakllangan. Birinchi ilmiy yondashuv sifatida behavioristik maktabni ko‘rsatish mumkin. Behaviorizm vakillari B. Skinner, E. Torndayk va K. Xoll motivatsiyani tashqi muhitdagi mukofot, jazo, rag‘bat va odatlarning shakllanishi orqali tushuntirgan. Ularning fikricha, insonning ichki ehtiyojlari yoki emotsional holatlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchab bo‘lmaydigan jarayonlar bo‘lgani uchun, motivatsiya faqat tashqi kuzatiladigan harakatlar orqali baholanadi. Masalan, Xollning “draiv nazariyasi”ga ko‘ra, organizmda paydo bo‘ladigan ichki zo‘riqish holati (ochlik, chanqoqlik va boshqalar) insonni harakatga majbur qiladi, bu harakat natijasida ehtiyoj qondirilganda esa zo‘riqish kamayadi. Shunday qilib, motivatsiya fiziologik ehtiyojlar bilan bog‘liq deb qaralgan. Keyingi yondashuv sifatida gumanistik psixologiya ko‘tarilgan bo‘lib, A. Maslouning ehtiyojlar iyerarxiyasi nazariyasi bu yo‘nalishda asosiy o‘rinni egallaydi. Maslou motivatsiyaning markazida insonning o‘zini-o‘zi namoyon qilish, o‘sish, ijod qilish, o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish kabi yuqori darajadagi ehtiyojlar mavjudligini ko‘rsatgan. U ehtiyojlarni piramida shaklida tasniflagan: avval fiziologik ehtiyojlar qondiriladi, keyin xavfsizlik, mehr-oqibat, hurmate’tirof, eng yuqorida esa o‘zini-o‘zi ro‘yobga chiqarish ehtiyoji turadi. Bu nazariyada motivatsiya insonning ichki o‘sishga intilishi bilan belgilanadi, bu esa behavioristik qarashdan tubdan farq qiladi. Kognitiv psixologiya motivatsiyani shaxsning fikrlashi, qaror qabul qilishi, vaziyatga subyektiv munosabati bilan bog‘lab izohlaydi. Ushbu yo‘nalishda motivatsiya “maqsad qo‘yish”, “kutilma”, “baholash”, “o‘zini nazorat qilish” kabi ichki aqliy jarayonlar orqali shakllanadi. Masalan, J. Rotterning kognitiv nazariyasida insonning muvaffaqiyatga erishuvi uning o‘z kuchiga bo‘lgan ishonchi va natijani baholash darajasi bilan aniqlanadi. Kognitiv yondashuv motivatsiyaning mazmunini nafaqat ehtiyojlar, balki shaxsning o‘zini qanday baholashi, atrofdagi vaziyatni qanday talqin qilishi bilan bog‘laydi. Shu bois bu yondashuv motivatsiyani dinamik jarayon sifatida ko‘rsatadi. D. MakKlellandning “yutuqqa intilish nazariyasi” ham xorij psixologiyasida motivatsiya muammosining muhim yo‘nalishlaridan biridir. U motivning uch asosiy turini ajratgan: yutuqqa intilish, hokimiyatga intilish va o‘zaro munosabatga ehtiyoj. Bu nazariyaga ko‘ra, insonning 429 faoliyati aynan ushbu asosiy ehtiyojlarning qaysi biri kuchliroq bo‘lsa, o‘sha ehtiyojga mos ravishda shakllanadi. Masalan, yutuqqa intilgan shaxs murakkab vazifalarni bajarishga, o‘zini sinashga va yuqori natijaga erishishga intiladi, buning asosida ichki motivatsiya yotadi. Kurt Levining maydon nazariyasi esa motivatsiyani shaxs va muhit o‘rtasidagi kuchlar muvozanati sifatida talqin qiladi. Insonning harakati “tortish” (maqsadga intilish) va “itinuv” (qochishga sabab bo‘luvchi omillar) kuchlari bilan belgilanadi. Bu nazariya motivatsiyani psixologik va ijtimoiy omillar birligi sifatida ko‘rsatadi. Xorij psixologiyasida yana bir muhim tushuncha - ichki va tashqi motivatsiya farqidir. Tadqiqotlarga ko‘ra, ichki motivatsiya shaxsning o‘zi uchun qiziqarli bo‘lgan faoliyatdan zavq olishi, bilishga bo‘lgan ehtiyoj yoki shaxsiy qiziqish bilan bog‘liq. Tashqi motivatsiya esa mukofot, baho, maqtov, jazo yoki tashqi talablar bilan belgilanadi. Zamonaviy tadqiqotlar ichki motivatsiya inson faoliyatini uzoq muddatli va barqaror qiladi, tashqi motivatsiya esa qisqa muddatli natija berishini ko‘rsatadi. XULOSA Xorij psixologiyasida motiv va motivatsiya muammosining o‘rganilishi inson faoliyatining psixologik mexanizmlarini chuqur tushunishga keng imkon beradi. Turli psixologik maktablar tomonidan ishlab chiqilgan yondashuvlar motivatsiyaning murakkab, ko‘p qirrali va dinamik jarayon ekanini ko‘rsatadi. Behavioristik nazariya motivatsiyani tashqi rag‘bat va jazolarga bog‘lagan bo‘lsa, gumanistik psixologiya insonning ichki ehtiyojlari, o‘sishga intilishi va o‘zini ro‘yobga chiqarish imkoniyatlarini asosiy omil sifatida ko‘rsatadi. Kognitiv yondashuvlar esa motivatsiyani shaxsning fikrlashi, maqsadni anglash darajasi, o‘zini nazorat qilish qobiliyati va atrof-muhitni talqin qilishiga bog‘lab izohlaydi. Ushbu turli yondashuvlarning mavjudligi motivatsiya jarayonining universal va oddiy mexanizm emas, balki shaxsning ichki holati, tashqi sharoit, ijtimoiy munosabatlar va kognitiv jarayonlar bilan uzviy bog‘langan murakkab tizim ekanini tasdiqlaydi. Xususan, Maslou, MakKlelland, Herzberg, Xoll kabi olimlar tomonidan yaratilgan nazariyalar motivatsiyaning ehtiyojlar, maqsadlar va ijtimoiy ehtiroslar bilan bog‘liqligini ilmiy asosda ochib bergan. Ularning xulosalariga ko‘ra, insonni harakatga undovchi kuchlar nafaqat jismoniy ehtiyojlar, balki ruhiy barqarorlik, ijtimoiy e’tirof, yutuq va o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan ichki intilishlar orqali ham shakllanadi. Xorij psixologiyasida motivatsiya bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar ta’lim jarayonini samarali tashkil etish, shaxsni rag‘batlantirish, ish faoliyatida unumdorlikka erishish, boshqaruv tizimlarini takomillashtirish kabi ko‘plab amaliy sohalarga katta ta’sir ko‘rsatgan. Bugungi kunda motivatsiya faqat psixologik jarayon emas, balki pedagogika, menejment, iqtisod, sport, marketing va kommunikatsiya tizimlarida ham asosiy o‘rin egallaydi. Insonning qiziqishini kuchaytirish, uning ichki energiyasini faollashtirish va maqsad sari intilishini ta’minlashda xorijiy nazariyalar muhim amaliy yo‘nalish sifatida xizmat qilmoqda. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karimova V. Psixologiya: Motivatsiya va shaxs rivoji. - Toshkent: Innovatsiya, 2020. 2. Abdullayeva Sh. Amaliy psixologiya va motivatsion yondashuvlar. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. 3. Raxmatullayeva D. Ijtimoiy psixologiya va inson motivatsiyasi. - Toshkent: O‘qituvchi, 2022. 4. G‘oziyev E. Zamonaviy psixologiya asoslari. - Toshkent: Yangi Asr Avlodi, 2021. 5. Qodirova N. Pedagogik psixologiyada motivatsiya masalalari. - Toshkent: TDPU nashriyoti, 430 2023. 6. Nurmatov A. Shaxs faolligi va motivatsion jarayonlar. - Toshkent: Turon-Iqbol, 2022. 7. Yunusova M. O‘quvchilarda motivatsiyani shakllantirish psixologiyasi. - Toshkent: Innovatsion Ziyo, 2020. 8. Xoliqova R. Zamonaviy motivatsiya nazariyalari. - Toshkent: Fan, 2021.