MULOQOT HAQIDA TUSHUNCHA

431 MULOQOT HAQIDA TUSHUNCHA Turgʻunqulov Lazizbek Uygʻun oʻgʻli Chirchiq davlat pedagogika universiteti XTA 25.2 kechki [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17980035 Annotatsiya: Mazkur maqolada muloqotning ijtimoiy-psixologik mohiyati, uning struktura va funksional xususiyatlari, shuningdek, verbal va noverbal kommunikatsiya vositalarining insonlararo munosabatlarda tutgan o‘rni chuqur ilmiy tahlil etilgan. Zamonaviy kommunikatsiya texnologiyalarining shaxslararo aloqa jarayoniga ta’siri, muloqotning shaxs rivojlanishidagi o‘rni hamda psixologik mexanizmlari yoritiladi. Kalit so‘zlar: muloqot, kommunikatsiya, interaktsiya, persepsiya, verbal muloqot, noverbal signallar, ijtimoiy psixologiya, texnologik kommunikatsiya. Annotation: This article discusses the socio-psychological essence of communication, including its structure, functional characteristics, and the role of verbal and nonverbal means in interpersonal relations. It also analyzes the impact of modern communication technologies on interpersonal processes, as well as the significance of communication in personality development and social adaptation. Keywords: communication, interaction, perception, verbal communication, nonverbal cues, interpersonal relations, social psychology, digital communication. KIRISH Muloqot - bu insonning boshqa insonlar bilan axborot almashinuvi, o‘zini ifoda etishi, munosabatlar o‘rnatishi va ijtimoiy tajribani uzatish jarayonidir. U shaxsning psixik rivojlanishi, ijtimoiy xulqi va kasbiy salohiyatining shakllanishida asosiy o‘rin tutadi. Zamonaviy psixologiya muloqotni nafaqat axborot almashinuvi, balki murakkab ijtimoiy-psixologik tizim sifatida talqin qiladi. G.M. Andreeva, A.V. Petrovskij, L.S. Vigotskiy kabi olimlar muloqotni shaxsning ijtimoiy mavjudligining eng muhim shakli deb hisoblaydi. Muloqotning klassik ta’riflari uni ikki qatlamda o‘rganadi: kommunikatsiya - axborot almashinuvi interaktsiya - o‘zaro ta’sir; persepsiya - suhbatdoshni idrok etish va tushunish. Shu bilan birga, muloqot shaxsning emotsional holati, motivatsiyasi, qadriyatlari va ijtimoiy rollari bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan dinamik jarayondir. Vigotskiyning madaniy-tarixiy nazariyasiga ko‘ra, muloqot insonning oliy psixik funksiyalarini shakllantiruvchi asosiy vositadir. Muloqot odatda uch asosiy komponentdan iborat: Axborot yetkazish, o‘z fikrini ifodalash, suhbatdosh fikrini tushunish jarayoni. Bunda til, nutq, grammatik strukturalar, semantika va pragmatika asosiy rol o‘ynaydi. Suhbat ishtirokchilari o‘rtasida o‘zaro ta’sir - hamkorlik, bahs, kelishuv, ijtimoiy rollar almashinuvi. Sherikni tushunish, empatiya, psixologik tahlil, stereotiplarni yengish, suhbatdoshni baholash mexanizmlari. Til orqali sodir bo‘ladi: nutq, yozma xabar, mantiqiy bayon, dialogik va monologik shakllar. M.M. Mkrtchyan va E. Hall tadqiqotlariga ko‘ra, muloqotning 60–70% i noverbal signallar orqali uzatiladi. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Kinesika - imo-ishora, harakatlar, Mimika - yuz ifodalari, Proksemika - masofa, fazoviy yaqinlik, Paralingvistika - ohang, temp, intensitet, Haptika - jismoniy tegishuv 432 Noverbal signallar ko‘pincha ongli nazoratdan chetda bo‘lgani uchun ular insonning haqiqiy his-tuyg‘ularini aniqroq ifodalaydi. Raqamli kommunikatsiya (messengerlar, ijtimoiy tarmoqlar, videokonferensiyalar) insonlararo muloqot tabiatini tubdan o‘zgartirdi. Sotsiolog M. Castells “axborot jamiyati” konsepsiyasida virtual muloqotning global tarmoq madaniyatini shakllantirayotganini ta’kidlaydi. Ammo bu jarayon psixologik muammolar - e’tiborning bo‘linishi, empatiyaning pasayishi, ijtimoiy izolyatsiyaning kuchayishi kabi tendensiyalarni ham yuzaga keltirmoqda. Psixologlar fikricha, shaxsning ijtimoiylashuvi aynan muloqot orqali ro‘y beradi. Muloqot quyidagilarga ta’sir etadi: tafakkur va til rivoji; emotsional barqarorlik; ijtimoiy rollarni o‘zlashtirish; kasbiy kompetensiyalar shakllanishi; liderlik va jamoada ishlash sifatlari. Shaxsning ijtimoiy faoliyatida samarali muloqot qobiliyati kompetentlikning eng muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. XULOSA Muloqot shaxsning ijtimoiy mavjudligi, ruhiy rivoji va kasbiy yetukligi uchun fundamental ahamiyatga ega bo‘lgan, ko‘p qatlamli psixologik tizimdir. Uning kommunikativ, interaktiv va perseptiv jihatlari insonlararo munosabatlar sifatini belgilaydi. Zamonaviy texnologiyalar muloqot shaklini o‘zgartirgani bilan, shaxslar orasidagi haqiqiy emotsional aloqaning o‘rnini to‘liq bosa olmaydi. Shuning uchun muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish, turli vaziyatlarda moslashuvchan kommunikativ strategiyalarni qo‘llay bilish har bir insonning ijtimoiy muvaffaqiyati uchun zarurdir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Андреева Г.М. Социальная психология. - Москва: Аспект Пресс, 2016. 2. Петровский А.В., Ярошевский М.Г. Психология: учебник. - Москва: Академия, 2014. 3. Vygotsky, L.S. Mind in Society. Harvard University Press, 1978. 4. Hall, E. The Hidden Dimension. - New York: Anchor Books, 1990. 5. O‘G‘Li, O. O. B. (2024). Vatanparvarlik ruhini talаbalarda rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Central Asian Journal of Academic Research, 2(10-2), 37-41. 6. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). RAHBAR VA XODIM MUNOSABATLARINING BOSHQARUV JARAYONIDAGI PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 110-113. 7. Bahodir o'g'li, O. O. (2024). Samadova Laylo Alisher qizi 2024. FANLAR TIZIMIDA PEDAGOGIKA FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQADORLIGI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 41(1), 103-106. 8. Ozodqulov, O. B. O. G. L. (2020). O’RTA OSIYODA CHO’L MINTAQASINING EKOLOGIK OQIBATLARI. Academic research in educational sciences, (2), 196-200.