PSIXOLOGIYA FANINING RIVOJLANISH TARIXI

439 PSIXOLOGIYA FANINING RIVOJLANISH TARIXI Raufova Gulsevar Hayitjon qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 1 - kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17980280 Annotatsiya: Psixologiya fanining rivojlanish tarixi inson ruhiy jarayonlarini o‘rganishga qaratilgan qadimgi falsafiy qarashlardan boshlangan. Fan sifatida shakllanishi XIX asrda tajriba metodlarining rivoji bilan izohlanadi. Keyinchalik psixoanaliz, biheviorizm va kognitiv psixologiya kabi yo‘nalishlar psixikaning turli tomonlarini yoritdi. Zamonaviy texnologiyalar psixologik tadqiqotlarni yanada aniq va ilmiy qilishga yordam berdi. Ushbu mavzu psixologiyaning tarixiy bosqichlarini tahlil qilish va uning hozirgi holatini tushuntiradi. Kalit so‘zlar: Psixologiya, rivojlanish tarixi, tajriba, psixoanaliz, biheviorizm, kognitiv yondashuv, metodlar, fan. Annotation: The history of psychology began with ancient philosophical ideas about human behavior and mental processes. It developed as an independent science in the nineteenth century with the emergence of experimental methods. Later, psychoanalysis, behaviorism, and cognitive psychology introduced new approaches to understanding the mind. Modern technologies strengthened scientific research and expanded psychological applications. This topic discusses the historical stages and present development of psychology. Keywords: Psychology, history, experimental methods, psychoanalysis, behaviorism, cognition, scientific development. KIRISH Psixologiya inson ruhiy faoliyati, xulqi va shaxs rivojlanishini o‘rganadigan fan sifatida qadim zamonlardan boshlab shakllanib kelgan. Dastlab ruh haqidagi qarashlar falsafa, tibbiyot va diniy taʼlimotlar tarkibida talqin qilingan. Jamiyat taraqqiyoti, ilm - fan rivojlanishi hamda tajriba metodlarining paydo bo‘lishi psixologiyaning mustaqil fan sifatida ajralib chiqishiga olib keldi. Tarixiy jarayon davomida bu fan turli maktablar, yondashuvlar va ilmiy izlanishlar orqali boyib bordi. Shuning uchun psixologiya tarixini o‘rganish uning mohiyatini, metodlarini va hozirgi zamondagi ahamiyatini to‘liq anglash imkonini beradi. Psixologiya fanining ildizlari qadimgi Sharq, Yunoniston va Rim madaniyatlarida shakllangan bo‘lib, bu davrda inson ruhiyati ko‘proq falsafiy va diniy nuqtai nazardan talqin qilingan. Qadimgi Misr shifokorlari miyaning xatti-harakat boshqaruvidagi ahamiyatini qayd etgan, Yunon faylasufi Gippokrat esa temperamentni tana suyuqliklari muvozanati bilan bog‘lagan. Aristotel “Ruh haqida” asarida psixikani organizmning tabiiy funksiyasi sifatida izohlab, keyinchalik paydo bo‘ladigan ilmiy yondashuvlarga poydevor yaratdi. O‘rta asrlar davrida inson psixikasi asosan diniy qarashlar asosida talqin qilindi, ammo Ibn Sino kabi allomalar psixik jarayonlar fiziologik omillar bilan bog‘liq ekanini ta’kidlab, kuzatish va tajribaga asoslangan fikrlarni ilgari surdi. U xotira, idrok, tasavvur kabi hodisalarni alohida tahlil qilgan. Uyg‘onish davri va Yangi davrda Dekart, Lokk, Spinoza, Leybnits singari falsafachilar ong, idrok, tafakkur va bilish 440 jarayonlarining tabiati haqida ilmiy qarashlarni rivojlantirdilar. Ularning asarlarida psixologik jarayonlarning mexanizmlari haqida dastlabki nazariy tasvirlar paydo bo‘ldi. XIX asr psixologiyaning mustaqil ilmiy fan sifatida ajralib chiqish davri bo‘ldi. 1879 - yilda V. Vundt Leyptsigda birinchi psixologik laboratoriyani tashkil etib, eksperimental metodlarning asoschisi sifatida tarixga kirdi. Uning strukturalizm yondashuvi psixikani eng kichik elementlarga ajratib o‘rganishga harakat qildi. Bu davrda E. Titchener, G. Ebbingxaus, V. Jeyms kabi olimlar idrok, xotira, diqqat va ong jarayonlarini ilmiy tajribalar orqali o‘rgandilar. Gestalt psixologiya vakillari (Koffka, Kohler, Vertgeymer) psixik hodisalarni “butunlik” tamoyili asosida talqin qilib, idrokning tizimli tabiatini ilmiy asoslab berdi. XX asr psixologiyada yo‘nalishlar turli-tumanlashgan davr bo‘ldi. Z. Freyd boshlab bergan psixoanaliz inson xulqini ongsiz jarayonlar bilan izohlab, ruhiy muammolarni tahlil qilishda yangi davrni boshlab berdi. J. Uotson va B. Skinner asos solgan biheviorizm esa psixologiyani faqat kuzatiladigan xatti-harakatlarni o‘rganuvchi fan sifatida talqin qildi; bu yondashuv ta’lim, tarbiya va odat shakllanishi sohalariga katta ta’sir ko‘rsatdi. Gumanistik psixologiya (A. Maslou, K. Rojers) insonning erkinligi, o‘zini rivojlantirish qobiliyati va shaxsiy o‘sishni markazga qo‘ydi. Kognitiv inqilobdan so‘ng (1950 - 1960 yillar) psixologiya ong, xotira, idrok, tafakkur, til, qaror qabul qilish kabi jarayonlarni kompyuter modeli orqali o‘rganishni yo‘lga qo‘ydi. U. Nayserning ishlari kognitiv psixologiyani mustahkamlab, inson ongining faol axborot qayta ishlash tizimi ekanini ilmiy jihatdan asoslab berdi. XIX asr oxirida F. Galton tomonidan psixometriya yo‘nalishi shakllantirildi. U insonning individual farqlarini o‘lchashga doir birinchi testlarni yaratgan olimlardan biridir.1905 - yilda A. Bine va T. Simon tomonidan dastlabki intellekt testi ishlab chiqildi. Bu test keyinchalik IQ (intellekt koeffitsiyenti) tushunchasining paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi.J. Piajening rivojlanish psixologiyasi bo‘yicha tadqiqotlari bolalarning tafakkuri yoshga qarab bosqichma-bosqich rivojlanishini ilmiy asoslab berdi.Ijtimoiy psixologiyada S. Milgramning bo‘ysunish bo‘yicha tajribalari va F. Zimbardoning Stanford qamoqxona tajribasi inson xulqiga ijtimoiy muhitning kuchli ta’siri borligini ko‘rsatib berdi.Hozirgi davr psixologiyasida sun’iy intellekt, neyron tarmoqlar va katta ma’lumotlar tahlili asosida kognitiv modellar yaratilmoqda. Bu modellar inson qaror qabul qilish jarayonini kompyuter orqali simulyatsiya qilish imkonini bermoqda. Zamonaviy davr psixologiyasi ko‘p tarmoqli ilmiy sohalardan iborat bo‘lib, neyropsixologiya, ijtimoiy psixologiya, klinik psixologiya, pedagogik psixologiya, shaxs psixologiyasi, rivojlanish psixologiyasi kabi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Neyrotexnologiyalar, magnit-rezonans tomografiya (MRI), elektroensefalografiya (EEG) kabi qurilmalar yordamida ilmiy tadqiqotlar yanada aniqlashdi va miya faoliyati bilan psixik jarayonlar o‘rtasidagi bog‘liqlik chuqur tadqiq qilina boshlandi. Ijtimoiy psixologiyada guruhlar o‘zaro ta’siri, muloqot, ijtimoiy norma va stereotiplarning shakllanishi bo‘yicha keng ko‘lamli tajribalar olib borilmoqda. Ta’lim psixologiyasi esa o‘quvchilarning bilish jarayonlari, motivatsiyasi va o‘quv faoliyati samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy asoslangan metodlarni taklif qilmoqda. Bugungi kunda psixologiya biologiya, informatika, tibbiyot, pedagogika, antropologiya, sotsiologiya va iqtisodiyot bilan yaqin integratsiyada rivojlanmoqda. Sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili, neyrotarmoqlar psixik jarayonlarni o‘rganishda qo‘llanilmoqda. Psixologiya amaliyot sohasida ham keng qo‘llanib, inson resurslarini boshqarish, sog‘liqni saqlash, klinik amaliyot, sport, marketing, ta’lim va oilaviy maslahatlarda muhim ahamiyat kasb etmoqda. 441 XULOSA Psixologiya fanining rivojlanish tarixi turli davrlarda shakllangan nazariyalar va ilmiy izlanishlar bilan boy tarixiy jarayondir. Uning shakllanishi qadimgi falsafiy qarashlardan boshlab zamonaviy ilmiy metodologiyaga qadar davom etgan. Bugungi kunda psixologiya inson xulqini chuqur o‘rganishda, taʼlim, tibbiyot va jamiyat hayotida muhim ahamiyat kasb etadi. Tarixni bilish psixologiyaning ilmiy asoslarini, metodlarini va amaliyotini to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. Shu bois, psixologiya evolyutsiyasi kelajakdagi ilmiy izlanishlar uchun mustahkam zamin yaratadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Atkinson R.L., Hilgard E.R. Introduction to Psychology. New York: Harcourt Brace, 2014. 2. Zimbardo P., Gerrig R. Psychology and Life. Pearson Education, 2010. 3. Nayser U. Kognitiv psixologiya asoslari. London: Cambridge Press, 2009. 4. Vundt V. Principles of Physiological Psychology. Leipzig, 1890. 5. Google Scholar’dagi psixologiya tarixi bo‘yicha ilmiy maqolalar. 6. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079