RUHIY FAOLIYATIDA XOTIRA VA ULARNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

448 RUHIY FAOLIYATIDA XOTIRA VA ULARNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI Abdurazaqova Dilrabo Chirchiq davlat pedagogika universiteti XTA 25/1 guruh talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17980451 Annotatsiya: Insonning ruhiy faoliyatida xotira alohida o‘rin tutadi. U inson tafakkuri, idroki, nutqi, hissiyoti va xulq-atvori bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan murakkab psixik jarayondir. Xotira orqali inson o‘z hayoti davomida orttirgan tajriba, bilim, taassurot va ko‘nikmalarni eslab qoladi, saqlaydi hamda zarurat tug‘ilganda qayta tiklay oladi. Shu ma’noda xotira insonning ongli hayotini tashkil etuvchi muhim mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Kalit so‘zlar: ruhiy faoliyat, tajriba, muloqot, operativ xotira, diqqat, nevrofiziologik, I. Pavlov, keksalik,temperament. Abstract. Memory occupies a special place in human mental activity. It is a complex psychic process that is inextricably linked with human thinking, perception, speech, emotions and behavior. Through memory, a person remembers, stores and, if necessary, restores the experience, knowledge, impressions and skills acquired during his life. In this sense, memory is manifested as an important mechanism that organizes the conscious life of a person. Keywords: mental activity, experience, communication, working memory, attention, neurophysiological, I. Pavlov, old age, temperament. KIRISH. Xotira - bu inson ongida axborotni qabul qilish, saqlash, eslab qolish va qayta tiklash jarayonidir. Psixologiyada xotira - bilish jarayonlarining eng muhim turlaridan biri bo‘lib, u tajriba va bilimlarning jamlanib borishini ta’minlaydi. Xotiraning asosiy funksiyalari: - Axborotni qabul qilish – ko‘rish, eshitish, sezish orqali ma’lumotlarni qabul qilish. - Saqlash – ma’lumotning ongda yoki ongsiz ravishda ma’lum vaqt davomida qolishi. - Eslash (qayta tiklash) – kerak bo‘lgan vaqtda oldin olingan axborotni esga tushirish. - Unutish – keraksiz yoki qaytarilmagan ma’lumotlarning yo‘qolib borishi. Psixologiyada xotira o‘tgan tajribaning aks ettirilishi, ya’ni eslab qolish, saqlash, qayta eslash va unutish jarayonlari sifatida izohlanadi. U bilish faoliyatining barcha bosqichlarida ishtirok etadi va insonning individual tajribasini shakllantiradi. Xotira insonning o‘qish, mehnat, ijod, muloqot, hatto kundalik hayotdagi muvaffaqiyatini ham belgilaydi. Shu sababli u biologik jarayon bilan bir qatorda ijtimoiy-psixologik hodisa sifatida ham e’tirof etiladi. Xotiraning turlari turlicha mezonlarga ko‘ra tasniflanadi. Faoliyat turlariga ko‘ra, harakat, emotsional, obrazli va so‘z-mantiqiy xotira farqlanadi. Harakat xotirasi insonning jismoniy harakatlarni, ya’ni yozish, yurish yoki sport mashqlarini eslab qolish qobiliyatini bildiradi. Emotsional xotira his-tuyg‘ular, kechinmalar, quvonch yoki qayg‘u kabi holatlarni qayta eslashni anglatadi. Obrazli xotira predmet va hodisalarning tashqi belgilarini, rang, shakl, tovush kabi tasviriy elementlarni saqlaydi. So‘z-mantiqiy xotira esa tushunchalar, fikrlar, g‘oyalar, so‘zlar orqali ifodalanadigan axborotni eslab qolish va qayta tiklashga asoslanadi. Xotira vaqt davomiyligiga qarab ham farqlanadi: qisqa muddatli, uzoq muddatli va operativ xotira shakllari mavjud. Qisqa muddatli xotira ma’lumotni bir necha soniya yoki daqiqa davomida saqlaydi, uzoq muddatli xotira esa yillar davomida ham yo‘qolmaydi. Operativ xotira esa muayyan faoliyat jarayonida kerakli bo‘lgan ma’lumotni vaqtincha saqlab turadi va keyinchalik tabiiy 449 ravishda unutiladi. Xotira ixtiyoriy va ixtiyorsiz shakllarda kechadi. Ixtiyorsiz xotira insonning ongli sa’y-harakatisiz, ya’ni o‘z-o‘zidan eslab qolish jarayonida namoyon bo‘ladi. Ixtiyoriy xotira esa maqsadli ravishda eslab qolish, takrorlash va qayta tiklashga yo‘naltiriladi. Bu turdagi xotira diqqat, motivatsiya va hissiy holat bilan bevosita bog‘liq. Xotiraning psixologik xususiyatlari insonning individual tipologik xususiyatlariga, temperamentiga, faoliyat sohasiga va hayotiy tajribasiga qarab namoyon bo‘ladi. Ayrim insonlarda tasviriy xotira kuchli bo‘lsa, boshqalarda mantiqiy yoki emotsional xotira ustunlik qiladi. Xotira jarayoni diqqatning barqarorligi, hissiy muvozanat, motivatsiya va fikrlash faolligi bilan chambarchas bog‘liq. Shuningdek, xotira jarayonida unutish tabiiy hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Unutish ortiqcha, keraksiz axborotni ajratib tashlab, ong faoliyatini yengillashtiradi. Shu bilan birga, takrorlash va mashq qilish orqali xotirani mustahkamlash mumkin. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xotira insonning faoliyat jarayonida shakllanadi va rivojlanadi. Muntazam mashqlar, o‘rganilgan ma’lumotni mantiqan bog‘lash, assotsiatsiyalar yaratish, vizual va eshitish tasvirlaridan foydalanish xotirani mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, sog‘lom turmush tarzi, yetarli uyqu va hissiy muvozanat ham xotiraning samarali ishlashiga yordam beradi. Xotira inson ruhiyatining asosiy komponentlaridan biri sifatida shaxsning individual tajribasini shakllantirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. U insonning tafakkurini boyitadi, bilim va ko‘nikmalarni mustahkamlaydi hamda yangi axborotni o‘zlashtirish uchun zarur poydevorni yaratadi. Psixologiyada xotira nafaqat o‘tmish tajribasini aks ettiruvchi, balki kelajak faoliyatni rejalashtirishga yordam beruvchi tizim sifatida ham qaraladi. Zamonaviy psixologiyada xotira faqat individual jarayon sifatida emas, balki ijtimoiy hodisa sifatida ham o‘rganiladi. Shaxsning ijtimoiy muhitda egallagan bilimlari, madaniy qadriyatlar, nutq orqali o‘zlashtirilgan ma’lumotlar ham xotiraning tarkibiy qismiga aylanadi. Shu nuqtai nazardan, Vygotskiy inson xotirasini “madaniy vositalar orqali rivojlanadigan ijtimoiy hodisa” sifatida izohlagan. Xotiraning nevrofiziologik asosi ham katta ahamiyatga ega. Asab tizimining faoliyati, miya po‘stlog‘ining plastiklik darajasi, nerv hujayralaridagi aloqalar soni va kuchi xotiraning sifatiga bevosita ta’sir qiladi. I.P. Pavlovning reflektor nazariyasi va A.R. Luriya tomonidan ishlab chiqilgan neyropsixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xotira jarayonlari miya faoliyatining murakkab tarmoqli tizimida kechadi. Uzoq muddatli xotira yangi nerv aloqalarini hosil qiladi, qisqa muddatli xotira esa ularni vaqtincha faollashtirib turadi. XULOSA. Ta’lim jarayonida xotira bilan ishlashning turli metodlari mavjud. Ularning eng samaralilari orasida mantiqiy bog‘lanishlar yaratish, assotsiatsiyalar tizimini shakllantirish, ma’lumotlarni qismlarga bo‘lib o‘rganish, vizual va eshitish kanallarini uyg‘unlashtirish usullari mavjud. Shuningdek, talabalarda diqqatni jamlashni o‘rgatish, o‘qilgan matnni mustaqil qayta hikoya qilish, sxemalar va jadvaldan foydalanish ham xotira jarayonini faollashtiradi. Xotiraning rivojlanishida yosh davrlariga xos farqlar ham muhimdir. Bolalik davrida obrazli xotira ustunlik qilsa, o‘smirlik va yoshlik davrida mantiqiy xotira faol rivojlanadi. Keksalikda esa xotira sekinlashishi kuzatiladi, biroq bu tabiiy holat bo‘lib, aqliy mashqlar va faol fikrlash orqali uni barqaror ushlab turish mumkin. 450 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Zinchenko P. I. Pamyat i deyatelnost. – Moskva: Nauka, 1981. 2. Luriya A. R. Ocherki po psikhologii pamyati. – Moskva: MGU, 1973. 3. Vygotskiy L. S. Myshlenie i rech. – Moskva: Pedagogika, 1982. 4. Nemov R. S. Psikhologiya. – Moskva: Vlados, 2003. 5. Karimova V. M., G‘oziev E. G‘. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2016.