DIQQAT. PSIXIK JARAYON

451 DIQQAT. PSIXIK JARAYON Allamurotova Nozima Anvar qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakulteti xorijiy til va adabiyot (ingliz tili) yoʻnalishi 1-kurs talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17980497 Annotatsiya: Maqolada diqqat psixik jarayoni, uning asosiy xususiyatlari va faoliyat jarayonidagi qonuniyatlari ilmiy-nazariy nuqtai nazardan yoritilgan. Diqqatning yo‘nalganligi, barqarorligi, bo‘linishi, ko‘chishi, hajmi va jamlanishi kabi xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, diqqatning selektivlik, cheklanganlik, sustlashuv, emotsional va tashqi omillar ta’sirida qanday ishlashi ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar. Diqqat, psixik jarayon, xulq-atvor, yo‘nalganlik, barqarorlik, bo‘linish, hajm, selektivlik, qonuniyat, kognitiv jarayon. Abstract. The article explores attention as a psychological process, its main characteristics, and regularities in activity. Key features of attention, such as focus, stability, division, shift, capacity, and concentration, are analyzed. The impact of selectivity, limitations, fatigue, emotional and external factors on attention functioning is also examined. Keywords: attention, psychological process, behavior, focus, stability, division, capacity, selectivity, regularities, cognitive process. KIRISH Diqqat insonning psixik faoliyatida markaziy o‘rin egallovchi jarayon bo‘lib, idrok, xotira, tafakkur va nutq kabi barcha aqliy faoliyatlarning samarali kechishi aynan diqqatning rivojlanganligiga bog‘liq. Insonning muayyan ob’ektga ongli ravishda yo‘nalishi, faoliyat davomida shu ob’ektni tanlab olishi va uni ma’lum vaqt saqlab turishi diqqatning mohiyatini tashkil etadi. Bugungi tezkor axborot oqimi sharoitida diqqatning boshqarilishi, uning barqarorligi va bo‘linishi yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Diqqat jarayonining asosiy xususiyatlari va ular asosida amal qiluvchi psixologik qonuniyatlarni o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham ahamiyatlidir. Mazkur mavzuning tahlili o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish, mehnat faoliyatini to‘g‘ri tashkil etish va insonning kognitiv salohiyatini rivojlantirishda katta yordam beradi. Diqqat inson faoliyatining barcha sohalari uchun zarur bo‘lgan muhim psixik jarayondir. Uning yo‘nalganlik, barqarorlik, bo‘linish, ko‘chish, hajm va jamlanish kabi xususiyatlari insonning ma’lumotni qabul qilishi, uni qayta ishlashi va samarali faoliyat olib borishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Diqqatning selektivlik, cheklanganlik, sustlashuv, emotsional ta’sir va tashqi omillar bilan bog‘liq qonuniyatlari diqqatning qanday sharoitlarda kuchayishi yoki pasayishini tushunishga yordam beradi. Mazkur qonuniyatlarni bilish o‘qituvchilar, psixologlar, rahbarlar, sportchilar hamda kundalik faoliyat bilan shug‘ullanuvchi har bir inson uchun amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, diqqatni boshqarish, tartibga solish va rivojlantirish strategiyalarini to‘g‘ri tanlash imkonini yaratadi. Diqqat – psixik jarayonlarning eng muhimlaridan biri bo‘lib, inson faoliyatini ongli ravishda boshqarish, muayyan ob'ektga yo‘naltirish va uni ma’lum vaqt davomida saqlab turish qobiliyatini ifodalaydi. Har qanday aqliy, mehnat, o‘quv yoki ijodiy faoliyat samaradorligi diqqatning rivojlanganlik darajasi bilan bevosita bog‘liqdir. Diqqatning mohiyatini, uning xususiyatlari va 452 qonuniyatlarini o‘rganish insonning idrok, xotira, tafakkur va xulq-atvorini tushunishda juda muhim hisoblanadi. Psixologiya fanida diqqatning quyidagi asosiy xususiyatlari ajratib ko‘rsatiladi: Diqqatning yo‘nalganligi – insonning ongini ma’lum ob’ektga qaratish qobiliyatidir. Bu sifat tashqi stimullarga yoki ichki ehtiyoj va motivlarga ko‘ra namoyon bo‘ladi. Diqqatning barqarorligi – barqarorlik diqqatni muayyan vaqt davomida bir ob'ekt ustida saqlay olish qobiliyatidir. U: • faoliyat murakkabligi, • shaxsning qiziqishi, • charchoq darajasi bilan bog‘liq bo‘ladi. Diqqatning ko‘lami – bir vaqtning o‘zida necha ob’ektni idrok qilish va nazorat qilish mumkinligini bildiradi. Tadqiqotlarga ko‘ra, o‘rtacha diqqat hajmi 5-7 ta elementni tashkil etadi. Diqqatning bo‘linishi – bir vaqtning o‘zida ikki yoki undan ortiq faoliyatni bajara olish qobiliyati. Bu ko‘proq mashq qilish orqali shakllanadi. Masalan, haydovchu mashina boshqarayotib yo‘l sharoitini ham kuzatadi, ham suhbat qurishi mumkin. Diqqatning ko‘chishi - diqqatning bir ob'ektdan boshqasiga tez o‘tish qobiliyati. Har qanday murakkab faoliyatda diqqatni to‘g‘ri vaqtida ko‘chira olish katta ahamiyatga ega. Diqqatning jamlanishi - diqqatni butun kuch bilan bitta ob’ektga qaratish. Bu ko‘proq intensiv aqliy faoliyat jarayonida namoyon bo‘ladi. Diqqatning qonuniyatlari. Diqqatning xususiyatlari ma’lum psixologik qonuniyatlar asosida shakllanadi va faoliyat jarayonida o‘zaro bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Diqqatning selektivligi qonuniyati. Inson barcha axborotni bir vaqtning o‘zida idrok eta olmaydi, shuning uchun psixika eng muhim bo‘lgan signallarni tanlab oladi. Bu selektivlik diqqatning bosh xususiyati bo‘lib, axborot oqimini tartibga soladi. Diqqatning cheklanganligi qonuniyati. Diqqat resurslari cheklangan: bir vaqtda ko‘p obyektga diqqat ajratishning imkoni yo‘q. Shuning uchun diqqat hajmi (5–7 element) bilan bog‘liq qonuniyat doimo amal qiladi. Barqaror diqqat uzoq davom etmaydi - muayyan vaqt o‘tgach, diqqat susayadi, charchoq, zerikish va chalg‘ish kuchayadi. O‘rtacha 20–30 daqiqa davomida maksimal diqqat saqlanadi. Diqqat faoliyat turiga moslashadi. Mashq qilingan faoliyatda diqqatning bo‘linishi, barqarorligi va ko‘chishi yaxshilanadi. Shuningdek, qiziqish kuchli bo‘lganda diqqat yuqori darajada bo‘ladi. Emotsiyalar - diqqatning tabiiy stimulyatoridir. Kuchli qiziqish yoki xavf mavjud bo‘lganda diqqat keskin faollashadi; zerikish esa diqqatning pasayishiga olib keladi. XULOSA Diqqat insonning ongli faoliyatida markaziy o‘rin egallovchi psixik jarayondir. Uning yo‘nalganlik, barqarorlik, bo‘linish, ko‘chish, hajm va jamlanish kabi xususiyatlari insonning o‘quv, mehnat va kundalik faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Diqqat qonuniyatlarini bilish o‘qituvchi, psixolog, menejer, sportchi hamda oddiy insonning ham samarali faoliyat yuritishiga yordam beradi. 453 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziyev E. “Umumiy psixologiya”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002. 2. Xaydarov F.I., Xalilova N.I. “Umumiy psixologiya”. – Toshkent: Metodist, 2023. 3. Fayziyeva U., Jumayev N. “Psixologiya asoslari”. – Buxoro: BDU nashriyoti, 2021.