SEZGI TIZIMI VA UNING ASOSIY XUSUSIYATLARINI

454 SEZGI TIZIMI VA UNING ASOSIY XUSUSIYATLARINI Allayorova Mashhura Xushnud qizi Chirchiq davlat pedogogika universiteti XTA 25/1 guruh talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17980541 Annotatsiya: Ushbu mavzu insonning sezgi tizimi va uning asosiy xususiyatlarini, shuningdek, sezgi jarayonlarida namoyon bo‘ladigan qonuniyatlarni o‘rganishga bag‘ishlangan. Sezgi xususiyatlari insonning tashqi va ichki muhitdan kelayotgan stimullarga bo‘lgan sezuvchanligi, aniqligi, tezligi va adaptatsiya qobiliyati kabi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi. Sezgi qonuniyatlari esa sezgi jarayonlarining tartibli va takrorlanuvchi xususiyatlarini, jumladan, maksimal sezuvchanlik chegaralari, adaptatsiya va hissiy reaktsiyalarning intensivligi bilan bog‘liq printsiplarni o‘rganadi. Tezisda sezgi tizimining biologik, fiziologik va psixologik asoslari yoritilib, inson faoliyati va atrof-muhit bilan munosabatidagi ahamiyati ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: Sezgi, sezgi xususiyatlari, sezgi qonuniyatlari, sezuvchanlik, adaptatsiya, stimul, hissiy reaktsiya, biologik asoslar, fiziologik asoslar, psixologik asoslar. Annotation: This topic is devoted to the study of the human sensory system and its personal experience, the associations that are manifested in the process of perception. Sensory characteristics clearly take into account the organization and support of a person's sensitivity to stimuli from the internal environment, such as their development, development and adaptation. Sensory laws study the principles related to the systematic and recurring factors of sensory processes, individual, maximum sensitivity limits, adaptation and intensity of emotional reactions. The thesis sheds light on the physiological and psychological foundations of sensory factors, and shows their importance in human activity and interaction with the environment. Key words: Intuition, sensory properties, sensory laws, sensitivity, adaptation, stimulus, emotional reaction, biological foundations, physiological foundations, psychological foundations KIRISH. Sezgi inson faoliyatining eng muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u atrof-muhitdagi turli stimullarga tez va aniq javob berishga imkon yaratadi. Sezgi xususiyatlari – bu inson sezgi tizimining asosiy belgilari bo‘lib, ularga sezuvchanlik darajasi, tezkorlik, adaptatsiya qobiliyati, intensivlikni idrok etish va hissiy reaksiyalarning o‘zgaruvchanligi kiradi. Ushbu xususiyatlar insonning hayotiy faoliyati va muhitga moslashuvini belgilaydi. Sezgi qonuniyatlari esa sezgi jarayonlarining umumiy tartibi va me’yorlarini ifodalaydi. Jumladan, maksimal sezuvchanlik chegaralari, stimullarni doimiy kuzatish orqali adaptatsiya hosil bo‘lishi, sezgi kuchi va intensivligi o‘rtasidagi bog‘liqlik kabi qonuniyatlar mavjud. Ushbu qonuniyatlar insonning biologik, fiziologik va psixologik xususiyatlariga tayangan holda, tashqi muhitni idrok etish va unga moslashish jarayonini tartibga soladi. Sezgi insonning tashqi va ichki muhitdan kelayotgan ma’lumotlarni qabul qilish va ularni idrok etish qobiliyatidir. Sezgi xususiyatlari insonning sezuvchanlik darajasi, stimullarni tezkor va aniq farqlash qobiliyati, adaptatsiya jarayoniga moslashuvi va sezgi intensivligini idrok etish kabi jihatlarni o‘z ichiga oladi. Bu xususiyatlar insonning kundalik faoliyati, qaror qabul qilish va muhitga moslashuvchanligini ta’minlaydi. Sezgi qonuniyatlari esa sezgi jarayonlarining tartibli va takrorlanuvchi xususiyatlarini, sezuvchanlik chegaralari, hissiy reaksiyalar va adaptatsiya jarayonlarining qonuniy bog‘liqligini 455 o‘rganadi. Masalan, stimullar kuchi ortishi bilan sezgi intensivligi ham o‘zgaradi, biroq maksimal chegaraga yetganda sezuvchanlik barqarorlashadi. Shuningdek, doimiy stimullar ta’sirida adaptatsiya yuzaga keladi, bu esa sezgi tizimining moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Sezgi xususiyatlari va qonuniyatlarini o‘rganish biologik, fiziologik va psixologik nuqtai nazardan inson faoliyatini chuqur tushunishga imkon beradi. Bu bilimlar nafaqat shaxsning atrofmuhit bilan samarali munosabatini, balki pedagogika, psixologiya va tibbiyot sohalarida ham amaliy ahamiyatga ega. Shu bilan birga, sezgi qonuniyatlarini hisobga olish insonning ish samaradorligi, xavfsizlik va hayot sifatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Tashqi qoʻzgʻovchilarning oʻziga xos xususiyatlariga qarab, barcha Sezgilar tana Sezgisi (tuyish), koʻrish Sezgisi, eshitish Sezgisi, hid bilish Sezgisi, taʼm bilish Sezgisi va boshqa turlarga boʻlinadi. Sezgi fizik, fiziologik, psixologik jarayonlarda paydo boʻladi. Fizik jarayonda har qanday narsa va hodisalar Sezgi aʼzolariga taʼsir etib, tegishli sezuvchi nervning chekka uchlarini qoʻzgʻaydi. Fiziologik jarayonda qoʻzgʻalish nervning oʻtkazuvchi yoʻli orqali bosh miya poʻstining tegishli markaziy hujayralar tizimiga oʻtadi. Psixologik jarayonda nerv qoʻzgʻalishida bizga taʼsir etgan qoʻzgʻovchining analizi paydo boʻladi va u sintezga aylanadi - Sezgi paydo boʻladi. Sezgi aʼzolari miya katta yarim sharlari faoliyati bilan bogʻliq. Insonda voqelikni bilishda koʻrish Sezgisi yetakchi oʻrinni egallaydi. Sezgilarni qayerda joylashganligiga qarab 3 ga ajratish mumkin: 1) ekstroretseptorlar - bular organizm sirtida boʻladi, ularga koʻrish, eshitish, hid bilish, taʼm bilish, tuyish Sezgilari kiradi; 2) interoretseptorlar - tanamiz ichidagi Sezgilar, bularga ichak, jigar, oʻpkadagi Sezgilar kiradi; 3) propriretseptorlar - muskul, pay, boylamlarda boʻladi. Sezgilarning hammasi oʻziga xos xususiyat va qonuniyatlarga ega. XULOSA: Sezgi inson faoliyati va atrof-muhitni idrok etishning asosiy vositasi bo‘lib, uning xususiyatlari va qonuniyatlari insonning biologik, fiziologik va psixologik jihatlarini chuqur tushunishga imkon beradi. Sezgi xususiyatlari – sezuvchanlik darajasi, stimullarni tez va aniq farqlash, adaptatsiya qobiliyati va sezgi intensivligini idrok etish bilan belgilanadi. Sezgi qonuniyatlari esa sezgi jarayonlarining tartibli, takrorlanuvchi va doimiy xususiyatlarini, maksimal sezuvchanlik chegaralari va adaptatsiya jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu bilimlar insonning atrof-muhit bilan samarali munosabatini, ish samaradorligini va hayot sifatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Sultonov, A. (2018). Inson psixologiyasi: nazariya va amaliyot. Toshkent: Sharq. 2. Karimov, B. (2019). Fiziologiya asoslari. Toshkent: Universitet nashriyoti. 3. Abdullayev, J. (2020). Sezgi tizimi va inson idroki. Toshkent: Fan va texnologiya. 4. Matkarimov, T. (2017). Psixologiya va hissiyotlar. Toshkent: O‘qituvchi. 5. G‘aniyev, M. (2016). Biologiya: inson organlari va tizimlari. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. 6. Atkinson, R., & Hilgard, E. (2015). Introduction to Psychology. New York: Cengage Learning. 7. Goldstein, E. B. (2014). Sensation and Perception. Belmont: Wadsworth.