ELEKTROMOBILLAR DVIGATELLARINING TUZULISHI, ISHLASH PRINSIPI VA AFZALLIKLARI

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 157 DOI: https://10.5281/zenodo.17980667 ELEKTROMOBILLAR DVIGATELLARINING TUZULISHI, ISHLASH PRINSIPI VA AFZALLIKLARI Norinboyev Alisher Erkinovich Olmaliq kon-metallurgiya texnikumi Maxsus fan o‘qituvchisi Abdisattorov Zoirxo‘ja Nazirxo‘jayevich Olmaliq kon-metallurgiya texnikumi Ishlab chiqarish ta’lim ustasi ANNOTATSIYA Ushbu ilmiy maqolada elektromobillar dvigatellarining konstruktiv tuzilishi, ularning elektromagnit jarayonlarga asoslangan ishlash prinsipi hamda ichki yonuv dvigatellariga nisbatan ustunliklari tahliliy yondashuv asosida yoritiladi. Tadqiqotda elektrodvigatel turlarining energetik samaradorligi, boshqaruv tizimlari, regenerativ tormozlanish mexanizmlari va transportning ekologik barqarorligini ta’minlashdagi ahamiyati ilmiy nuqtai nazardan asoslab beriladi. Shuningdek, elektromobil texnologiyasining rivojlanish istiqbollari, mavjud cheklovlar va innovatsion yechimlar haqida ham xulosa chiqariladi. Maqola elektromobillar dvigatellarining fizik asoslari, texnik imkoniyatlari va iqtisodiy samaradorligini chuqur o‘rgangan holda, ularning zamonaviy avtomobilsozlikdagi o‘rnini yoritishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: Elektromobil, elektrodvigatel, elektr energiyasi, elektromagnit induksiya, invertor, litiy-ion batareya, energiya samaradorligi, regenerativ tormozlanish, ekologik transport, avtomobilsozlik, sinxron dvigatel, induksion dvigatel, reluktans dvigatel, texnik xizmat, innovatsion texnologiya. Zamonaviy transport tizimining barqaror rivojlanishi ekologik xavfsizlik, energiya tejamkorligi va innovatsion texnologiyalardan foydalanish bilan chambarchas bog‘liq. Shu bois elektromobillarni ishlab chiqish va ulardan foydalanishni kengaytirish global avtomobil sanoatining asosiy strategik yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Elektr energiyasida ishlovchi transport vositalarining markaziy elementi elektrodvigatel bo‘lib, uning konstruktiv tuzilishi, energetik samaradorligi va boshqaruv mexanizmlari elektromobilning umumiy funksional ko‘rsatkichlarini belgilab beradi. Ushbu maqolada elektromobillar dvigatellarining tuzilishi, ularning Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 158 elektromagnit asosda ishlash jarayoni hamda an’anaviy ichki yonuv dvigatellariga nisbatan ustunliklari ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Elektromobil energiya tizimi bir necha asosiy funksional komponentlardan tashkil topgan bo‘lib, ulardan har biri energetik oqimning to‘g‘ri tashkil etilishi va avtomobilning harakat barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Elektromobilning birlamchi energiya manbai sifatida odatda litiy-ion texnologiyasiga asoslangan yuqori quvvatli akkumulyator batareyalari qo‘llaniladi. Bu batareyalar yuqori energiya zichligi, zaryadni uzoq muddat saqlash xususiyati va qayta zaryadlanish imkoniyati bilan ajralib turadi. Batareya boshqaruv tizimi batareyani haddan tashqari zaryadlanish, qizib ketish yoki ortiqcha tok o‘tishi kabi holatlardan himoya qiladi hamda uning optimal ishlash diapazonini ta’minlaydi. Batareyada saqlangan o‘zgarmas tok invertor orqali o‘zgaruvchan tokka aylantiriladi. Invertor elektromobilning boshqaruv markazi sifatida dvigatelning aylanish chastotasini, momentini va samaradorligini real vaqt rejimida tartibga soladi. Elektrodvigatellar o‘zining konstruktiv xususiyatlariga ko‘ra bir necha turlarga bo‘linadi. Zamonaviy elektromobillarda eng ko‘p uchraydigan dvigatel turi doimiy magnitli sinxron dvigatel bo‘lib, unda rotorga o‘rnatilgan kuchli magnitlar elektromagnit maydon bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Bu turdagi dvigatelning samaradorligi yuqori, energiya yo‘qotilishi esa minimal darajada bo‘ladi. Induksion dvigatellar esa rotor konstruksiyasining soddaligi va tejamkorligi bilan ajralib turadi. Reluktans dvigatellari esa magnit o‘tkazuvchanlik farqi asosida ishlaydi va so‘nggi yillarda ular samaradorlik hamda ishlab chiqarish qiymatining pastligi sababli keng qo‘llanila boshlagan. Elektrodvigatellarning ishlash prinsipi elektromagnit induksiya hodisasiga tayangan bo‘lib, Faradey qonuni va aylanuvchi magnit maydon nazariyasiga asoslanadi. Stator faza o‘ramlaridan o‘tuvchi o‘zgaruvchan tok natijasida hosil bo‘lgan aylanuvchi magnit maydon rotorni magnit kuchlari ta’sirida aylantiradi. Rotorning aylanish chastotasi invertor tomonidan boshqariladi va natijada elektromobilning tezlanishi, maksimal tezligi va moment taqsimoti aniqlanadi. Elektromobillarga xos bo‘lgan regenerativ tormozlanish jarayoni tormozlash vaqtida dvigatelni generator rejimida ishlashga o‘tkazadi. Bu jarayonda kinetik energiya elektr energiyasiga aylantirilib, qayta batareyaga uzatiladi. Natijada energiya samaradorligi ortadi va tormoz tizimining eskirishi kamayadi. Elektromobil dvigatellarining afzalliklarini ilmiy jihatdan baholaganda bir nechta asosiy ko‘rsatkichlar alohida ajralib turadi. Birinchidan, energiya samaradorligi an’anaviy ichki yonuv dvigatellariga nisbatan bir necha baravar yuqori bo‘lib, elektrodvigatelning foydali ish koeffitsienti 90–96 foiz diapazonida bo‘ladi. Ichki yonuv dvigatellarida bu ko‘rsatkich 25–35 foizdan oshmaydi. Bu farq issiqlik Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 16 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 159 yo‘qotilishining elektromobillarda minimal darajada ekanligini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, elektrodvigatelning ekologik tozaligi transportning global ekologik yukini kamaytiradi. Elektromobillar atmosferaga zararli gazlar chiqarishni to‘liq bartaraf etadi, bu esa shahar muhitining sifatini yaxshilaydi va transportning iqlim o‘zgarishiga ta’sirini sezilarli darajada kamaytiradi. Uchinchidan, texnik xizmat ko‘rsatish talablari soddalashgan. Elektrodvigatellar kam harakatlanuvchi detallarni o‘z ichiga oladi, yog‘lash tizimiga ehtiyoj sezilmaydi va filtrlash jarayonlari mavjud bo‘lmaydi. Bu esa ekspluatatsiya xarajatlarini pasaytiradi va dvigatelning xizmat muddatini uzaytiradi. Shuningdek, elektromobillarning dinamik ko‘rsatkichlari ham yuqori bo‘lib, elektrodvigatelning nol aylanish chastotasidayoq maksimal moment hosil qilishi avtomobilning tezkor tezlanishiga imkon yaratadi. Energiya sarfining iqtisodiy jihatdan tejamkorligi ham ushbu texnologiyaning afzalliklaridan biridir. Tezkor boshqaruv tizimlari, elektron xavfsizlik modullari va bir pog‘onali transmissiya elektromobilni boshqarishni soddalashtiradi va uning ekspluatatsion ishonchliligini oshiradi. Yuqoridagi tahlillar elektromobillar dvigatellarining texnologik ustunliklari nafaqat ekologik, balki iqtisodiy va energetik barqarorlik nuqtai nazaridan ham dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Kelgusida yuqori energiya zichligiga ega akkumulyatorlar, tezkor quvvatlash tizimlari va ilg‘or elektromagnit dvigatel texnologiyalari ushbu yo‘nalishning yanada rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Shu bilan birga, global ilmiytadqiqot ishlari elektromobillarni yanada samarali va arzon qilishga qaratilgan bo‘lib, bu transport tizimining kelajagini tubdan o‘zgartirish imkoniyatiga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Karimov A., Jo‘rayev B. Elektromobillar va ularning energetik tizimlari. – Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti, 2021. 2. Xolmatov N. Elektr mashinalarining nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Texnika universiteti nashriyoti, 2019. 3. Raximov D., Qodirov S. Avtomobilsozlikda innovatsion texnologiyalar: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Innovatsiya, 2020. 4. Abdug‘aniyev M. Elektromagnit maydonlar fizikasi va texnik qo‘llanilishi. – Toshkent: Universitet, 2018. 5. Jahon avtomobil sanoati va elektromobil bozori bo‘yicha tahliliy hisobot. – O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi, 2022.