PEDAGOGIK STRESS VA UNI YECHISH

Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 680 PEDAGOGIK STRESS VA UNI YECHISH Jurayeva Malohat Utkir Qizi Qurbonova Sabina Ziyodulla Qizi Termiz davlat pedagogika instituti talabalari jorayevamalohat23gmail.com Annotatsiya ; Ushbu maqolada stress bilan kurashish usullari va bir qator metodikalari va ahamiyati, pedagogik faoliyatdagi kasbiy stress va uning o‘qituvchi faoliyatiga ta’siri yoritib berilgan. O‘qituvchining kasbiy faoliyatida kasbiy stressni belgilaydigan va o‘qituvchilarning kasbiy faoliyati samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan ko‘plab stress omillari bilan birga kelishi haqida so‘z boradi. Kalitso‘zlar:Stress,charchashalomatlari,xulq-atvor,pedagog,psixologiya. Hozirgi rivojlanish o‘zining eng yuqori darajasiga erishgan bir vaqtda hamma narsa insonlarga qulaylik yaratish va sifatli hayot kechirishga qaratilmoqda.Bu yaxshi chunki,har bir inson yaxshi yashashga haqlidir.Lekin bunday jamiyatda albatta,har bir kasb egasida uchraydigan bir holat borki uni inkor etibbo‘lmaydi.Bu stress.Birgina kasbni misol qilsak bo‘ladi, o‘qituvchilik . Ustoz!Shu birgina so‘z zamirida olam-olam ma’no va hurmat mujassam.O‘qituvchi sofdil, kamtarin, ma’naviy boy, ahloqan pokinsondir. Ularning poyiga guldastalar sochsak,doimo hurmatlarini adoetib,ardoqlasak arziydi.Chunki ustozlar butun kuchlarini,aql-idroklarini,bilim va zehnlarini,qalb-qo‘riyu sehrlarin ishogirdlariga baxshida etgan zahmatkashlardir.Lekin bu kasbni ham o‘ziga yarasha qiyinchiligi va salbiy tomonlari bor.Bulardan biri stress hisoblanadi. Zamonaviy odam doimo stressyoqasida yashaydi.Bunga albatta yomon ekologiya,shahar hayotining qattiq ritmi,tajovuzkor ijtimoiy muhit,siyosiy beqarorlik,moliyaviy inqirozlar va boshqa shu kabi ko‘plab omillar sababbo‘ladi.Stressiz hayot mumkin emas.Stress inson hayotining doimiy hamrohiga aylanishga ulgurdi. Olimlarning fikricha,kichik stresslar muqarrar va zararsizdir,ammo haddan tashqari ko‘p stress inson va guruh uchun katta,dolzarb muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.Shuni ta’kidlash kerakki,stresssiz professional faoliyat yo‘q.O‘qituvchilarningsalomatligi va hayot sifati,boshqa ko‘plab kasbiy sohalarda bo‘lgani kabi,ko‘p jihatdan shsharoitlari,ishni tashkil etilishi,mazmuni va faoliyatning boshqa xususiyatlariga bog‘liq.Biroq,ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,ta’lim Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 681 muhitidagi stress omillari doimo keng tarqalgan bo‘lib ,so‘nggi o‘n yilliklarda ayniqsa keng ko‘lamli bo‘lib qoldi. Zamonaviy o‘qituvchining ishi katta psixoemotsional holatlar bilan bog'liq.Pedagogik ishda yuqori mas’uliyat,motivatsion va shaxsiyi shtirok,yosh maktab o‘quvchilari bilan muloqotda sezilarli hissiy"zo‘riqish",boshlang‘ich ta’limdagi sezilarli o‘zgarishlar davridagi ishning murakkabligi o‘qituvchi faoliyatining stressli xususiyatini belgilaydi. Mutaxassislarning ta’kidlashicha,stresso‘qituvchining doimiy holatidir.O‘qituvchining kasbiy stress alomatlari quyidagilar:-Doimiycharchoqni hisqilish.-Motivatsiya yo‘qligi.-Ko‘ngilsizlik va boshqa salbiy his-tuyg‘ular.-Kognitiv muammolar.-Ishlashning yomonlashuvi.-Uyda va ishdagi shaxslar aro muammolar.- O‘ziga g‘amxo‘rlik yetishmasligi.-O‘z ishidan mamnun bo‘lishning umumiy pasayishi.-Sog‘liqdagi muammolari.Kasbiy stressga eng moyil bo‘lgan kasb bu o‘qituvchilikdir,chunki ularning ishi doimiy stressli vaziyatlar bilan bog‘liq.Stress surunkali holatga kelganda esa bu ko‘p vaqt davometadi va o‘qituvchi boshqa narsalarga e’tibor berishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Stress (inglizcha:stress-“bosim”,“kuchlanish”,“tanglik”)-odam va hayvonlarda kuchli taʼsirotlar natijasida sodir boʻladigan oʻtahayajonlanish,asabiylik holati.Stress-bu gomeostazni buzish bilan tahdidqiluvchi turli ekstremal omillar taʼsirida yuzaga keladigan tananing oʻziga xos boʻlmagan reaktsiyasi va asab va endokrin tizimlar faoliyatida stereotipik. Organizmda har xil taʼsurotlarga nisbatan rivojlanadigan nomaxsus neyrogormonalr reaksiya . .“Stress”terminini kanadalik patolog G.Selye taʼriflab,tibbiyotga kiritgan(1936).Olim stress holatiga olib keluvchi omilni stressorlar deb,ular taʼsirida organizmda roʻy beradigan oʻzgarishlarni moslashish (adaptatsiya) sindromi deb atadi. Fiziologik jihatidan (issiq,sovuq,shikastlanish va boshqalar)va psixik (qoʻrquv,qattiqtovush,oʻta xursandchilik) stressorlar ajratiladi.Organizmda bu omillar taʼsirini yengishga qaratilgan moslashuvchi biokimyoviy va fiziologik oʻzgarishlar rivojlanadi,bu stressorning kuchi,taʼsir etish muddati,odam yoki hayvoning fiziologik sistemasi va ruhiy holatiga bogʻliq.Nerv sistemasi yuqori rivojlangan odam va hayvonlarda,histuygʻu koʻpincha stressor vazifasini oʻtaydi va u fizik stressga zamin tugʻdiradi. Odamda bir xi l kuchdagi stress ham xavfli, ham ijobiy boʻlishi mumkin.Demak ,stresslar nafaqat xavfli balki organizm uchun foydali ham boʻlishi mumkin (eustress),bu holat organizm imkoniyatlarini ishga soladi,salbiy taʼsirotlarga chidamliligini oshiradi (masalan, infeksiyalar, qonyoʻqotish va boshqalar) ,maʼlum bir somatik kasalliklar (masalan ,yarakasalligi ,allergiya ,yurak kasalliklari va boshqalar) Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 682 kechis ini yengillashtiradi yoki bemorning ulardan forig‘ boʻlishiga yordam beradi. Zararli stresslar (distress)organizm rezistentligin pasaytiradi, koʻpgina kasalliklarning kechishin iogʻirlashtiradi. Hans Selyestress natijasida rivojlanadigan kasalliklar stressorning kuchli taʼsir etishi, yoki gormonal tizimning “notoʻgʻri” reaksiya berishiga bogʻliq deb hisoblagan . Chunki ayrim hollarda distres uncha kuchli boʻlmagan stress ortaʼsirida yuzaga keladi.Stressning organizmga ijobiy yoki salbiy taʼsir etishi organizmning ushbu stresga nisbatan reaksiyasiga bogʻliq . Organizmdagi hamma oʻzgarishlarni nazorat qilishda miyadagi katexolaminlar miqdori katta ahamiyatga ega. Stress oqibatlariga qarshi kurashish bo‘yicha an’anaviy ravishda ko‘plab uslublar ishlab chiqilgan bo‘lsa-da ,bu bilan bir qatorda stressni oldini olish, ruhiy barqarorlikni oshirish bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan salmoqli izlanishlar o‘tkazilgan. Stressni oldini olish va barqarorlikni oshirishda asosan kognitiv xulq-atvor terapiyasi nazariyasi va amaliyotiga asoslangan o‘ziga-o‘zi yordam berish yuzasidan qator yondashuvlar ishlab chiqilgan. O‘zingizni stress holatida qilishingiz mumkin bo‘lgan ba’zi oddiy narsalarga quyidagilar kiradi:-O‘zingizni hisqilayotgan narsalar haqida kimdir bilan suhbatlashish-O‘zingiz yaxshi ko‘radigan va sizga g’amxo‘rlik qiladigan odamlar bilan aloqa o‘rnatish-Qiziqarli narsa qilish-Jismoniy faol bo‘lishYetarli darajada uxlashga harakat qilmoqda-Sog’lom,muvozanatli dietagaega bo‘lishToza havoga chiqish-Boshqalarga yordam berish Sizlarga ishpaytida foydalansa bo‘ladigan stress bilan kurashishning quyidagi tabiiy usullarini taklif qilamiz: •Kulgu,tabassum; •Yaxshi va yoqimli narsalar haqida o‘ylash; •Turli jismoniy harakatlar:cho‘zilish,kerishish kabi; •Derazadan ko‘rinib turgan peyzajni kuzatish; •Quyosh nurlarida “cho‘milish” ;•Yugurish bilanshug‘ullaning; •Muvaffaqiyatlar kundaligi tutib, harqanday kichik yutuqlaringizni unga yozib boring, vaqti-vaqti bilan uni varaqlab o‘qing; •Kayfiyatingizni va hayotga bo‘lgan qiziqishingizni oshiruvchi shaxsiy musiqa va kino-filmlaringizni jamlab qo‘yib ,kerak bo‘lganda o‘sha zahoti tinglab, tamosho qiling; Toza havodan to‘yib nafas olish; Kimgadir boshqalarga maqtov ,komplimentlaraytish. Mazkur ro‘yxatni olib, tez-tez ko‘zingiz tushadigan joyga ilib qo‘yish va uni yodga olib turish tavsiya etiladi. O‘tkir stressdan chiqish uchuna maliymashqlar, suv bilan yuz va qo‘llaringizni yuving. Tanadagi tarang mushaklarni bo‘shashtirish uchun qo‘llaringizni, oyoqlaringizni silkiting. Qo‘llaringizni mushtqilib bor kuchingiz bilan Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 683 siqing va 10soniya shunday ushlang.Keyin bo‘shashtiring. Xuddi shu mashqni yelka ,oyoq,qorningiz bilan qiling. Qorningiz bilan chuqur nafas oling va keyin asta-sekin havoni chiqaring. Asabiy zo‘riqishni jismoniy harakatga o‘tkazing–yuguring, yuring, qo‘llaringizni harakatlantiring. Tanani imkoniyat qadar massaj qiling Yuzingiz,bo‘yningiz va boshingizni yengil uqalang. Qandaydir narsaga, obyektga e’tiboringizni ko‘chiring, qarating.Diqqatingizni uni o‘rganishga,qandaydir sifatlarini topishga qarating. Stressli holatingizni qog‘ozda chizing,keyin uni yirtib tashlang. Ko‘zlaringizni yuming. Hayolingizda o‘zingiz uchun yaxshi,qulay,tinch,chiroyli joy ni tasavvur qiling.Bu holatda birnecha daqiqa bo‘ling. O‘zingiz uchun ijobiy bo‘lgan vaziyat yoki odam haqida o‘ylang.Tabassum qiling va bir necha muddat shu holatda bo‘ling. 12.Imkoniyatingiz bo‘lsa, shoshmasdan piyoda yuring.Stress vaqtida o‘z-o‘zini boshqarishning vaziyatli usullari. Sekin nafasigizni qandaydir kiyim (ko‘ylak ,kostyum va hkz) shaklida hayolan tasavvur qilishingiz va yechib tashlashingiz mumkin Dush,vanna qabul qilib, suv sizni tozalayotganin ihisqiling Faol mashg‘ulotlar,sport bilan shug‘ullaning. Muhim yig‘ilishlar, uchrashuvlar attestatsiyadan oldi noshqozoningizni o‘ta och ham qoldirmang, o‘ta to‘ydirib ham qo‘ymang. Hayajonlanish davrida siz o‘zingizni o‘ta to‘lqinlangan ummon, dengiz deb tasavvur qiling, (shamol yoki boshqa biror tabiiyelement) va hayolingizda bu ummonni ,dengizni (elementni) tinchlantiring. Nafas olish mashqlari. Tana holatingizni o‘zgartiring (agar o‘tirgan bo‘lsangiz-turing,yuring va hkz). Ertalab uyg‘onganingizdan so‘ng va kechqurun uyqudan oldin 15daqiqa istagan ijobiy narsani tasavvur qiling. Foydalanilganadabiyotlar: 1.Багнетова,Е.А.Образжизниипрофессиональныефакторырисказдоровьюпедаго га[Текст]/Е.А.Багнетова.–Сургут:РИОСурГПУ,2017.–100с 2.ЩербатыхЮ.В.Психологиястрессаиметодыкоррекции.СПб.,2012.2.СельеГ.Ст рессбездистресса.Москва,1979. 3.QurbonovSh.Stressnima?Ilmiyommabopqo‘llanma.Toshkent,1982.