PEDAGOGLARNING FORMATIVE ASSESSMENT BAHOLASH KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING METODOLOGIK ASOSLARI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 168 DOI: https://10.5281/zenodo.17981506 PEDAGOGLARNING FORMATIVE ASSESSMENT BAHOLASH KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING METODOLOGIK ASOSLARI Agaliyeva X.N. Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika Universiteti huzuridagi Pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va ularning Malakasini oshirish tarmoq Markazi “Ta’lim texnologiyalari” kafedrasi PhD v.b.dotsenti ANNOTATSIYA Maqolada pedagoglarning baholash kompetensiyasini rivojlantirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda 240 nafar oliy ta’lim muassasalari o‘qituvchilari ishtirok etgan. Empirik ma’lumotlar baholashning to‘rtta asosiy komponenti: diagnostik, formativ, refleksiv va pedagogik hamkorlik bo‘yicha tahlil qilindi. Natijalar pedagoglarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyalarini rivojlantirishning metodologik asoslarini ishlab chiqishga imkon berdi. Kalit so‘zlar: shakllantiruvchi baholash, kasbiy kompetensiya, pedagogik diagnostika, formativ feedback, refleksiv amaliyot, o‘qituvchi tayyorlash, xalqaro tashkilot, tadqiqotlar, meta-tahlil, metodologiya. Zamonaviy ta’lim tizimida baholashning yangi paradigmasi – shakllantiruvchi baholash (formative assessment) amaliyotga joriy etilmoqda. UNESCO va OECD kabi xalqaro tashkilotlarning ta’kidlashicha, shakllantiruvchi baholash talabalarning o‘quv natijalarini yaxshilashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ammo ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasi yetarli darajada rivojlanmagan. Hattie va Timperley o‘zlarining meta-tahlilida samarali feedbackning ta’lim samaradorligiga ta’sirini aniqlagan, biroq o‘qituvchilarning bu yo‘nalishdagi tayyorgarligi past ekanligini ko‘rsatgan. O‘zbekiston ta’lim tizimida ham shakllantiruvchi baholashga o‘tish jarayoni kuzatilmoqda. Lekin pedagoglarning bu sohada kompetensiyalarini rivojlantirishning ilmiy asoslangan metodologiyasi yaratilmagan. Shu munosabat bilan tadqiqotning asosiy maqsadi pedagoglarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasini takomillashtirishning metodologik asoslarini ishlab chiqishdir. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 169 Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: pedagoglarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasining tarkibiy komponentlarini aniqlash, pedagoglarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasi darajasini diagnostika qilish hamda kompetensiyani takomillashtirishning metodologik asoslarini ishlab chiqish. Tadqiqot 2024-yil sentyabr-dekabr oylarida O‘zbekistonning 6 ta oliy ta’lim muassasasida o‘tkazildi. Aralash tadqiqot metodologiyasi qo‘llanildi: miqdoriy ma’lumotlar so‘rovnoma orqali, sifat ma’lumotlari esa chuqur intervyu va kuzatish usullari bilan to‘plandi. Tadqiqotda jami 240 nafar oliy ta’lim muassasalari o‘qituvchilari ishtirok etdi. Ishtirokchilarning 132 nafari (55,0%) erkak, 108 nafari (45,0%) ayol pedagoglardan iborat edi. Pedagogik ish staji bo‘yicha taqsimot quyidagicha: 5 yilgacha tajribaga ega bo‘lganlar 72 nafar (30,0%), 5-15 yil orasida tajribaga egalari 98 nafar (40,8%), 15 yildan ortiq tajribali pedagoglar esa 70 nafar (29,2%) ni tashkil etdi. Ishtirokchilarning demografik xususiyatlari 1-jadvalda batafsil keltirilgan. 1-jadval Tadqiqot ishtirokchilarining demografik xususiyatlari Ko‘rsatkich Turkum Soni Foiz (%) Jins Erkak 132 55,0 Ayol 108 45,0 Ish staji 5 yilgacha 72 30,0 5-15 yil 98 40,8 15 yildan ortiq 70 29,2 Shakllantiruvchi baholash kompetensiyasini o‘lchash uchun maxsus so‘rovnoma ishlab chiqildi. So‘rovnoma to‘rtta shkalani o‘z ichiga oldi: diagnostik komponent (talabalarning o‘quv ehtiyojlarini aniqlash), formativ feedback komponenti (samarali qayta aloqa berish), refleksiv komponent (baholash jarayonini tahlil qilish) va hamkorlik komponenti (talabalarni baholashga jalb qilish). Har bir shkala 8 ta punktdan iborat bo‘lib, Likert shkalasida (1-5 ball) baholandi. So‘rovnomaning ishonchlilik koeffitsienti (Cronbach’s α) 0,89 ni tashkil etdi, bu vositaning yuqori darajadagi ichki muvofiqligini ko‘rsatadi. 240 nafar pedagog o‘rtasida o‘tkazilgan diagnostika shakllantiruvchi baholash kompetensiyasining turli darajalarini aniqladi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, boshlang‘ich darajada (1,0-2,5 ball) 38 nafar pedagog (15,8%), o‘rta darajada (2,6-3,5 ball) 126 nafar pedagog (52,5%) va yuqori darajada (3,6-5,0 ball) 76 nafar pedagog (31,7%) bo‘ldi. Bu ma’lumotlar pedagoglarning 68,3% i boshlang‘ich va o‘rta darajada, faqat 31,7% i INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 170 yuqori darajada shakllantiruvchi baholash kompetensiyasiga ega ekanligini ko‘rsatadi. Batafsil natijalar 2-jadvalda keltirilgan. 2-jadval Pedagoglarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasi darajalari Daraja Soni (n) Foiz (%) Boshlang‘ich (1,0-2,5 ball) 38 15,8 O‘rta (2,6-3,5 ball) 126 52,5 Yuqori (3,6-5,0 ball) 76 31,7 Jami 240 100,0 Shakllantiruvchi baholash kompetensiyasining to‘rtta komponenti alohida tahlil qilindi. Diagnostik komponent bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich 3,42 ball (SD=0,86), formativ feedback komponenti bo‘yicha 2,98 ball (SD=0,92), refleksiv komponent bo‘yicha 2,76 ball (SD=0,88) va hamkorlik komponenti bo‘yicha 3,18 ball (SD=0,94) ni tashkil etdi. Umumiy ko‘rsatkich 3,09 ball (SD=0,78) bo‘ldi. Komponentlar bo‘yicha batafsil tahlil 3-jadvalda keltirilgan. 3-jadval Kompetensiya komponentlari bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichlar Komponent O‘rtacha ball (M) Standart chetlanish (SD) 1. Diagnostik komponent 3,42 0,86 2. Formativ feedback komponenti 2,98 0,92 3. Refleksiv komponent 2,76 0,88 4. Hamkorlik komponenti 3,18 0,94 Umumiy ko‘rsatkich 3,09 0,78 Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, eng past ko‘rsatkich refleksiv komponent bo‘yicha, eng yuqori esa diagnostik komponent bo‘yicha qayd etildi. Bu pedagoglar talabalarning o‘quv ehtiyojlarini aniqlashda nisbatan yaxshi natijalar ko‘rsatsalar ham, o‘z baholash amaliyotini tahlil qilish va takomillashtirish bo‘yicha qiyinchilik sezishlarini bildiradi. ANOVA tahlili pedagogik ish staji va shakllantiruvchi baholash kompetensiyasi o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli bog‘liqlik mavjudligini aniqladi (F=12,43, p<0,001). 15 yildan ortiq tajribaga ega pedagoglar (M=3,56) 5 yilgacha tajribali o‘qituvchilarga (M=2,68) nisbatan sezilarli yuqori natijalar ko‘rsatdilar. Biroq, tajribali pedagoglar orasida ham shakllantiruvchi baholashning zamonaviy INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 171 yondashuvlari, jumladan raqamli vositalardan foydalanish va hamkorlikdagi baholash bo‘yicha bilim va ko‘nikmalar etarli emas edi. Tadqiqot natijalari pedagoglarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasini takomillashtirishning metodologik asoslarini ishlab chiqish zarurligini tasdiqlaydi. Ishlab chiqilgan metodologik asos besh asosiy tamoyilga asoslanadi. Birinchidan, tizimlilik tamoyili shakllantiruvchi baholash kompetensiyasini alohida ko‘nikma emas, balki o‘zaro bog‘liq komponentlardan iborat murakkab tizim sifatida qaraydi. Shuning uchun pedagoglarni tayyorlash dasturlari barcha to‘rtta komponentni o‘z ichiga olishi kerak: diagnostika, formativ feedback, refleksiya va hamkorlik. Ikkinchidan, amaliyotga yo‘nalganlik tamoyili nazariy bilimlarning pedagogik amaliyot bilan chambarchas bog‘langanligini ta’kidlaydi. Wiliam va Thompson ta’kidlaganidek, shakllantiruvchi baholashni o‘rganishda eng samarali yondashuv o‘qituvchilarning o‘z darslarida amaliy tajriba to‘plashlari va ushbu tajribani tahlil qilishlaridir. Uchinchidan, refleksiv rivojlanish tamoyili tadqiqot natijalariga ko‘ra eng past rivojlangan komponent bo‘lgan refleksiv komponentni kuchaytirish zaruratini ko‘rsatadi. Schön ning refleksiv amaliyot nazariyasiga asoslanib, pedagoglar o‘z baholash faoliyatini muntazam tahlil qilish va qayta ko‘rib chiqish ko‘nikmalariga ega bo‘lishlari kerak. To‘rtinchidan, hamkorlik va o‘zaro o‘rganish tamoyili pedagoglarning professional o‘rganish jamiyatlari doirasida bir-biridan o‘rganishlarining muhimligini ta’kidlaydi. DuFour va Eaker ta’kidlaganidek, hamkorlikdagi o‘rganish kasbiy rivojlanishning eng samarali shaklidir. Beshinchidan, raqamli kompetensiyalarni integratsiyalash tamoyili zamonaviy ta’limda shakllantiruvchi baholashning ko‘pincha raqamli vositalar orqali amalga oshirilishini e’tiborga oladi. Pedagoglar Learning Management Systems, formativ baholash platformalari va boshqa raqamli vositalardan foydalanishni o‘rganishlari zarur. Ishlab chiqilgan metodologik asoslar bir qator amaliy tadbirlarni talab qiladi. Birinchi navbatda, oliy ta’lim muassasalarida kasbiy rivojlantirish dasturlarini qayta ko‘rib chiqish va pedagoglar uchun shakllantiruvchi baholash bo‘yicha maxsus treninglar hamda seminarlar tashkil etish zarur. Dasturlar kamida 72 soatlik nazariyamaliy mashg‘ulotlarni o‘z ichiga olishi tavsiya etiladi. Ikkinchidan, mentorlik tizimini joriy etish orqali tajribali pedagoglarni yangi o‘qituvchilarga mentor sifatida tayinlash muhimdir. Mentorlar o‘z tajribalarini ulashib, yosh o‘qituvchilarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasini rivojlantirishga yordam beradilar. Uchinchidan, pedagoglarning o‘z faoliyatini tahlil qilishlari uchun refleksiv amaliyot uchun sharoit yaratish, ya’ni refleksiv daftarlar yuritish, video-tahlil o‘tkazish, hamkasblar bilan fikr almashish kabi usullarni qo‘llash tavsiya etiladi. To‘rtinchidan, oliy ta’lim muassasalarida shakllantiruvchi baholash uchun zamonaviy raqamli platformalarni joriy etish va pedagoglarni bu vositalardan INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 10 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | December, 2025 172 foydalanishga o‘rgatish zarur. Beshinchidan, pedagoglarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasini muntazam monitoring qilish va kerakli qo‘llabquvvatlashni ta’minlash muhim ahamiyatga ega. Yiliga kamida ikki marta diagnostika o‘tkazish tavsiya etiladi. Bu tadbirlar majmuasi pedagoglarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasini samarali rivojlantirishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, tadqiqot pedagoglarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasi to‘rtta asosiy komponentdan iborat ekanligini aniqladi: diagnostik, formativ feedback, refleksiv va hamkorlik komponentlari. 240 nafar pedagog o‘rtasida o‘tkazilgan diagnostika natijalariga ko‘ra, kompetensiyaning umumiy darajasi o‘rta (M=3,09) bo‘lib, bu takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Eng past ko‘rsatkich refleksiv komponent bo‘yicha (M=2,76), eng yuqori esa diagnostik komponent bo‘yicha (M=3,42) qayd etildi. Pedagogik ish staji va shakllantiruvchi baholash kompetensiyasi o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli bog‘liqlik mavjudligi aniqlandi. Ishlab chiqilgan metodologik asoslar besh tamoyilga asoslanadi: tizimlilik, amaliyotga yo‘nalganlik, refleksiv rivojlanish, hamkorlik va raqamli kompetensiyalarni integratsiyalash. Bu tamoyillar pedagoglarning shakllantiruvchi baholash kompetensiyasini samarali rivojlantirishga imkon beradi. Amaliy jihatdan, kasbiy rivojlantirish dasturlarini qayta ko‘rib chiqish, mentorlik tizimini joriy etish, refleksiv amaliyot uchun sharoit yaratish, raqamli vositalarni joriy etish va doimiy monitoring tizimini tashkil etish tavsiya etiladi. Kelgusi tadqiqotlar pedagoglarni tayyorlashning konkret modellari va dasturlarini ishlab chiqish, shuningdek, takomillashtirish chora-tadbirlarining samaradorligini baholashga qaratilishi lozim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Black, P., & Wiliam, D. (2009). Developing the theory of formative assessment. Educational Assessment, Evaluation and Accountability, 21(1), 5-31. 2. OECD (2013). Synergies for Better Learning: An International Perspective on Evaluation and Assessment. OECD Reviews of Evaluation and Assessment in Education, OECD Publishing. 3. Hattie, J., & Timperley, H. (2007). The power of feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81-112. 4. Wiliam, D., & Thompson, M. (2007). Integrating assessment with instruction: What will it take to make it work? In C. A. Dwyer (Ed.), The future of assessment: Shaping teaching and learning (pp. 53-82). Mahwah, NJ: Erlbaum. 5. Schön, D. A. (1983). The reflective practitioner: How professionals think in action. New York: Basic Books. 6. DuFour, R., & Eaker, R. (1998). Professional learning communities at work: Best practices for enhancing student achievement. Bloomington, IN: Solution Tree Press.