TUZLAR GIDROLIZINI O'QITISHDA TAJRIBAVIY VA INTERFAOL METODLARNING SAMARADORLIGI

GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 18 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 225 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17983481 TUZLAR GIDROLIZINI O‘QITISHDA TAJRIBAVIY VA INTERFAOL METODLARNING SAMARADORLIGI Qabuljanova Inobat Janibek qizi 1-kurs kimyo yo‘nalishi talabasi E-mail: [email protected] Askarova Maral Raxmetovna kimyo o‘qitish metodikasi kafedrasi o‘qituvchisi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti, Nukus shahri, Qoraqalpog‘iston Respublikasi E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Maqolada oliy ta’limda tuzlar gidrolizini o‘qitishda tajribaviy va interfaol metodlarning samaradorligi ko‘rib chiqilgan. 80 daqiqalik laboratoriya mashg‘uloti modeli orqali talabalar kation va anion gidrolizini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganadi. Universal indikator yordamida pH o‘zgarishi vizual tarzda kuzatiladi, bu esa ilmiy tafakkur va laboratoriya ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, tajribaviy va interfaol metodlar darsni qiziqarli va samarali qiladi hamda nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtiradi. Kalit so‘zlar: tuzlar gidrolizi, laboratoriya mashg‘uloti, tajribaviy ta’lim, interfaol metod, pH, universal indikator, kimyo ta’limi metodikasi. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 18 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 226 Ключевые слова: гидролиз солей, лабораторное занятие, экспериментальное обучение, интерактивный метод, pH, универсальный индикатор, методика обучения химии. Keywords: hydrolysis of salts, laboratory work, experimental training, interactive method, pH, universal indicator, chemistry teaching methodology. Kirish Oliy ta’limda kimyo fanini o‘qitishda nazariy bilimlarni amaliy laboratoriya mashg‘ulotlari bilan uyg‘unlashtirish pedagogik jihatdan muhim vazifalardan biridir. Tuzlar gidrolizi mavzusi ion almashinish, kislota-asos muvozanati va pH tushunchalari bilan bog‘liq bo‘lib, uni faqat nazariy bayon orqali o‘rgatish yetarli samaraga olib kelmaydi. Shu sababli tajribaviy va interfaol metodlar talabalar uchun ilmiy tafakkur va laboratoriya ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Tuzlar gidrolizining nazariy asoslari Tuzlar gidrolizi — tuz tarkibidagi ionlarning suv molekulalari bilan o‘zaro ta’sirlashuvi natijasida eritma muhitining kislotali, ishqoriy yoki neytral bo‘lishi. Tuzlar quyidagi guruhlarga ajratiladi: • Kuchli kislota + kuchli asos → gidroliz sodir bo‘lmaydi (NaCl). • Kuchli kislota + kuchsiz asos → kation bo‘yicha gidroliz (Al₂(SO₄)₃, ZnSO₄). • Kuchsiz kislota + kuchli asos → anion bo‘yicha gidroliz (Na₂CO₃, Na₃PO₄). Tadqiqotning maqsadi va vazifalari Maqsad: Tuzlar gidrolizi mavzusini oliy ta’lim talabalari uchun tajribaviy va interfaol metodlar yordamida o‘qitish samaradorligini oshirish. Vazifalar: • Laboratoriya tajribalarini dars jarayoniga integratsiyalash; • Universal indikator yordamida pH o‘zgarishini aniqlash; • Talabalarda ilmiy kuzatuv va tahlil ko‘nikmalarini shakllantirish; • Nazariy va amaliy bilimlarni uyg‘unlashtirish; • Talabalarni mustaqil ishlashga va ilmiy xulosa chiqarishga yo‘naltirish. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 18 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 227 Tadqiqot metodlari • Tahlil va sintez • Tajribaviy-laboratoriya metodi • Kuzatish va taqqoslash • Pedagogik eksperiment • Interfaol metodlar (muammoli savollar, guruh ishlari, prezentatsiyalar) 80 daqiqalik laboratoriya mashg‘uloti I. Tashkiliy qism (5 daqiqa) – Davomat, xavfsizlik qoidalari II. Nazariy tayyorgarlik (10 daqiqa) – Tuzlar gidrolizi nazariyasi, kation va anion gidroliz mexanizmi III. Muammoli savol va diskussiya (10 daqiqa) – “Nima sababdan barcha tuz eritmalari neytral muhit hosil qilmaydi?” IV. Laboratoriya tajribasi (30 daqiqa) – Tuz eritmalarini tayyorlash, pH o‘lchash, natijalarni jadvalga yozish V. Natijalarni tahlil qilish va taqqoslash (15 daqiqa) – Nazariy ma’lumot bilan solishtirish, gidroliz tenglamalarini yozish VI. Mustahkamlash va xulosa (10 daqiqa) – Natijalarni taqdim qilish, ilmiy xulosa chiqarish, uyga vazifa Natijalar va muhokama Tuz Indikator rangi Muhit Gidroliz turi NaCl Yashil Neytral Gidrolizlanmaydi Na₂CO₃ Ko‘k Ishqoriy Anion bo‘yicha Al₂(SO₄)₃ Sariq-qizil Kislotali Kation bo‘yicha ZnSO₄ Sariq Kislotali Kation bo‘yicha Na₃PO₄ Koyu ko‘k Ishqoriy Anion bo‘yicha Ilmiy yangilik • Tuzlar gidrolizini o‘qitishda tajribaviy–interfaol metod ishlab chiqildi; GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 18 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 228 • Universal indikator yordamida gidroliz jarayonini vizual kuzatish usuli takomillashtirildi; • 80 daqiqalik laboratoriya mashg‘uloti modeli talabalar laboratoriya ko‘nikmalarini va ilmiy tafakkurini rivojlantirishga qaratilgan. Amaliy ahamiyat • Talabalarda tajribaviy ko‘nikmalar, mustaqil fikrlash va ilmiy xulosa chiqarish malakalari rivojlantiriladi; • Dars ishlanmasi oliy ta’lim muassasalarida laboratoriya mashg‘ulotlarini tashkil etish uchun qo‘llanma sifatida ishlatiladi; • Interfaol metodlar darsni qiziqarli va samarali qiladi, nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtiradi. Xulosa Tuzlar gidrolizi mavzusini 80 daqiqalik tajribaviy va interfaol laboratoriya mashg‘uloti yordamida o‘qitish samarali ekanligi tasdiqlandi. Laboratoriya tajribalari orqali talabalar nazariy bilimlarni amaliy ko‘nikmalar bilan mustahkamlash imkoniga ega bo‘ladi. Kation va anion gidrolizining vizual kuzatilishi darsni interfaol va qiziqarli qiladi. Rezyume Ushbu maqolada tuzlar gidrolizini oliy ta’limda o‘qitishda tajribaviy va interfaol metodlardan foydalanish samaradorligi ko‘rib chiqilgan. 80 daqiqalik laboratoriya mashg‘uloti modeli orqali talabalar kation va anion gidrolizini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganadi. Universal indikator yordamida pH o‘zgarishi vizual tarzda kuzatiladi, bu esa ilmiy tafakkur va laboratoriya ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, tajribaviy va interfaol metodlar darsni qiziqarli va samarali qiladi hamda nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtiradi.