XALQARO MOLIYA BOZORIDA KREDIT RISKINI BAHOLASHNING ZAMONAVIY USULLARI VA RISKLARNI BOSHQARISH TIZIMINING RIVOJLANISH TENDENSIYALARI

2025 №5 2025 №6№11№12 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 2025-yil, dekabr. Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. Abdukarimova Dinara Rustamxanovna, bank-moliya akademiyasi professori, DSc., professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Abdukarimova Dinara Rustamkhanovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA TIJORAT BANKLARI LIKVIDLILIK XAVFINI BOSHQARISHI ..................................................................................................................................................................................44 Baxromov Nodirjon Muxammadamin o‘g‘li TURIZM XIZMATLAR BOZORI ISTE’MOLCHILARINI SEGMENTLASH USULI ASOSIDA DIVERSIFIKATSIYA KONSEPSIYASINI ISHLAB CHIQISH ............................................................................................... 48 Maxmudova Aziza Pirmamatovna “INNOVATSION AGROTEXNOLOGIYALAR VA “YASHIL IQTISODIYOT” TAMOYILLARI ASOSIDA G‘ALLA YETISHTIRISH BARQARORLIGINI BAHOLASH .................................................................................................53 Turayeva Gulizahro АНАЛИЗ ЦЕНОБРАЗОВАНИЯ НА ЗЕРНОВЫЕ ПРОДУКТЫ ПО ДАННЫМ МАРКЕТИНГОВЫМ ИСЛЕДОВАНИЯМ (НА ПРИМЕРЕ НАМАНГАНСКОЙ ОБЛАСТИ) .......................................................................... 57 Баҳриддинов Жаҳонгирбек Равшанжон ўғли KICHIK BIZNES RIVOJINI TA’MINLASHDA BOZOR INFRATUZILMALARINING AHAMIYATI ......................... 62 Gʻaniyev Botir Baxtiyorovich, Zakirova Gulnora Mirzaliyevna KICHIK SANOAT ZONALARI FAOLIYATINI SAMARALI BOSHQARISH METODOLOGIYASI VA YO‘LLARI .....................................................................................................................................................................................67 Shodmonqulov Kamoliddin Murodillaevich INNOVASION FAOLIYAT XARAJATLARINING BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH ..................................................................................................................................................................73 Mustafoyev Akbar Mustafo o‘g‘li MAHSULOT DIVERSIFIKATSIYASI VA LOGISTIKA XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH ASOSIDA EKSPORT POTENSIALINI OSHIRISH YO‘LLARI .................................................................................................................78 Maxkamov Ibrayim, Jo‘raboyeva Shohida Kamoliddin qizi REKLAMA SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA RAQAMLI MARKETING STRATEGIYALARI ROLI ................. 83 Abduxalilova Laylo Toʻxtasinovna, Raxmonqulova Shahrizoda SIRKULYAR IQTISODIYOTDA YOPIQ SIKL NAZARIYASINING ROLI .......................................................................... 87 Sodikov Zokir Rustamovich YASHIL TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHDA MOLIYAVIY RAG‘BATLAR VA ULARNING NATIJALARI ......................................................................................................................................................................................92 Axmadjonova Gulmira Xabibulla qizi MAMLAKAT IQTISODIYOTI RIVOJLANISHIDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING ROLI ........................................................................................................................................................97 G‘aniyev Baydulla Toshmurodovich АНАЛИЗ ПОДХОДОВ ЦЕНТРАЛЬНЫХ БАНКОВ К РЕГУЛИРОВАНИЮ ИННОВАЦИОННЫХ БАНКОВСКИХ ПРОДУКТОВ: СРАВНЕНИЕ УЗБЕКИСТАНА И МЕЖДУНАРОДНОЙ ПРАКТИКИ .........101 Даулетиярова Шахло СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ РЫНКА ЦЕННЫХ БУМАГ УЗБЕКИСТАНА ............................................................................................................................................................................ 109 Кадирова Хадича Тураевна XORIJ MAMLAKATLARINING IQTISODIYOTNI UGLERODSIZLASHTIRISH STRATEGIYALARI: O‘ZBEKISTON UCHUN TAKLIFLAR ......................................................................................................................................115 D.X. Pulatov, F.E.Shamsiyev O‘ZBEKISTONDA ISLOM MOLIYASI: MUAMMOLAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI .................................125 Sattorov Ixtiyor Ochilovich, Karimov Shohruh Yo‘ldoshali o‘g‘li HISOB SIYOSATI TARKIBIY TUZILISHI MASALALARI .................................................................................................133 Botirova Raximaxon Abdujabbarovna QURILISHDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING MOLIYAVIY TAHLILI .............................. 136 Musayeva Shoira Azimovna MUNDARIJA https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. KICHIK SANOAT ZONALARINI RIVOJLANTIRISH ORQALI AHOLI TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH ........................................................................................................................................................................................144 Axmedov Oybek Turgunpulatovich O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORI PORTFELI TAHLILI ...............................................................................................149 Madraximov Ilxom Kamilovich FOYDA SOLIG‘INING O‘ZIGA XOS MUAMMOLI JIHATLARI ........................................................................................154 Zaripov Xusan Baxodirovich AGRAR SEKTORNI INNOVATSION MODERNIZATSIYA QILISHDA INVESTITSIYA OQIMLARINI BOSHQARISH MODELLARINI TAKOMILLASHTIRISH ................................................................................................. 159 Xamrayev Quvvat Iskandarovich OLIY TA’LIM XIZMATLARI BOZORIDA MARKETING TADQIQODLARINI TAKOMILLASHTIRISH .............163 Jalilov Jamshid G‘anijonovich, Safarov Zavqiddin Zokir o‘g‘li MINTAQA SANOAT TARMOG‘I RIVOJLANISHINING IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI ....................................168 Xayitboev Abror Quvondiqovich РОЛЬ СМЕШАННОГО ФИНАНСИРОВАНИЯ (BLENDED FINANCE) В ПОВЫШЕНИИ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТИ КОММУНАЛЬНЫХ УСЛУГ: УРОКИ РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАН ....................................................................................................................................................174 Гулмаматова Дурдона Шерали кизи KORXONALARDA STRATEGIK BOSHQARUV ...................................................................................................................180 Musayeva Dilnoza Dilshatovna BANK TIZIMIDA MARKETING AHAMIYATI VA BANK MARKETINGI ....................................................................184 Usubjonov Zaxriddin Vasliddin o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN XORJIY KREDIT MABLAG‘LARINI JALB KILISH HUQUQIY JIHATLARI .................................................................................................. 189 Qulliyev Anvar Zayniddinovich TIJORAT BANKLARINI TRANSFORMATSIYALASH SHAROITIDA CHAKANA XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI ....................................................................................................................................................194 Alimov Umid O‘ktambayevich MAHSULOTLARNING RAQAMLI PASPORTI TIZIMINI JORIY ETISH OMILLARI VA TO‘SIQLARI .............. 200 Avloqulova Sadoqat Sobirjon qizi KORXONALARDA FOYDA VA ZARARLARNI TAHLIL QILISHDA INNOVATSION METODLAR AHAMIYATI ....................................................................................................................................................................................207 Ernazarov Ortiq Eshnazarovich, Farog‘at Xo‘jabekova ВЛИЯНИЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА НА ЭКОНОМИЧЕСКОЕ БЛАГОСОСТОЯНИЕ, А ТАКЖЕ НОВЫЕ МЕХАНИЗМЫ ПОВЫШЕНИЯ ДОХОДОВ НАСЕЛЕНИЯ .....................................................212 Останов Эгамберди RAQAMLI TRANSFORMATSIYA VA INNOVASION TEXNOLOGIYALARNI INTEGRATSIYALASH: MOHIYATI VA RIVOJLANISH IMKONIYATLARI ...............................................................................................................218 Xakimova Xulkar Xamidovna QORAQALPOG‘ISTON VA XORAZM OZIQ-ОVQAT SANОATINING IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI HAMDA UNI YANADA RIVОJLANTIRISH YO‘LLARI ...................................................................................................... 224 Tleuov Niyetulla Raxmanovich OILAVIY KORXONALARNING IQTISODIY TIZIMDAGI O‘RNI ....................................................................................230 Shadiyeva Gulnora Mardiyevna, Rustamova Zarina Rustamovna SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA O‘ZBEKISTON OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA MARKETING FAOLIYATINI MODELLASHTIRISH VA BOSHQARISH MEXANIZMLARI ...............................................................234 Sadikov Shoxrux Shuxratovich XIZMAT KO‘RSATISH SOHASI KORXONALARINING RAQOBATBARDOSHLIKNI OSHIRISHDA RAQAMLI XIZMATLARNING AHAMIYATI ......................................................................................................................... 238 Asenbaeva Aydaygul Edenbaevna BARQARORLIK VA YASHIL MENEJMENT: ILMIY-NAZARIY YONDASHUVLAR VA AMALIY AHAMIYATI ....................................................................................................................................................................................242 Djalilova Dilbar Abdikarim qizi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. HUDUDLARNING IQTISODIY SALOHIYATINI INNAVATSION-INVESTITSION BOSHQARISH STRATEGIYASI VA MEXANIZMI (XORAZM VILOYATI MISOLIDA) ..........................................................................247 Maqsudova Malohatxon Maqsudovna, Yaxshimuratov Maqsadbek Narimon o‘g‘li O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT BUDJETINI 2026-YILGI SOLIQ SIYOSATINING TAHLILI VA XALQARO SOLISHTIRMA YONDASHUVI ....................................................................................................................251 Abdullayev Zafarbek Safibullayevich O‘ZBEKISTON MINTAQALARIDA AYOLLAR TADBIRKORLIGINI RIVOJLANTIRISH OMILLARI256 Mamataliyeva Dilnoza Raxmonovna TRANSFORMATSIYALASHUV SHAROITIDA INVESTITSIYALAR SHAKLLANISHI VA ULARNI SAMARALI BOSHQARISH YO‘NALISHLARI ......................................................................................................................259 To‘rayev Jasurali To‘rayevich O‘ZBEKISTONDA SAVDO TASHKILOTLARINING FAOLIYATI VA RIVOJLANISH HOLATI .............................. 264 B. Sulaymonov NAMANGAN VILOYATIDA “YASHIL IQTISODIYOT” MODELIGA O‘TISH JARAYONIDA KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINING IQTISODIY FAOLLIGI ......................................................................................................270 Xonto‘rayev Obbosxon Kamolxon o‘g‘li OʻZBEKISTONDA “YASHIL” IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR YOʻNALISHLARI ..........274 Xoshimov Pazliddin Zuxurovich KICHIK BIZNES ORQALI ISH O‘RINLARINI YARATISH STRATEGIYALARI: NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA .......................................................................................................................................................................................278 Ergasheva Nigora Abdigapparovna MAMLAKATIMIZDA QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘INING IJTIMOIY-IQTISODIY AHAMIYATI ....................283 Quryozov Sardorbek Sharifboevich РАЗРАБОТКА И ПРИОРИТИЗАЦИЯ КЛЮЧЕВЫХ ИНДИКАТОРОВ ЭФФЕКТИВНОСТИ ДЛЯ ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНОЙ ПАНЕЛИ МОНИТОРИНГА ДЕЯТЕЛЬНОСТИ БОЛЬНИЦ: ЭКСПЕРТНАЯ ОЦЕНКА СО СТОРОНЫ РУКОВОДИТЕЛЕЙ МЕДУЧРЕЖДЕНИЙ ........................................290 Шухратов Мамуржон Шухрат угли MAHALLIY DAVLAT HOKIMIYAT ORGANLARINI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA BOSHQARISHGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR ..................................................................................................................297 Nurmurodov Zafarjon Nurmurod o‘g‘li BANK TIZIMINING BARQAROR MOLIYAVIY RIVOJLANISHINI TA’MINLASH VOSITALARI .........................303 Sadikov Iskandar Gayratovich ЗЕЛЕНОЕ ФИНАНСИРОВАНИЕ В ЗЕЛЕНОЙ ЭКОНОМИКЕ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА ...............................308 Халиков С. Х. HUDUDIY IQTISODIY RIVOJLANISHDA KICHIK BIZNESNI ROLI VA SAMARADORLIGINI OSHIRISH CHORALARI .............................................................................................................................................................313 Ergashev Jamshid Jamoliddinovich ИСТОРИЧЕСКИЙ ПРОЦЕСС СТАНОВЛЕНИЯ ФАРМАЦЕВТИЧЕСКОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ ............ 317 Мажидова Фарангиз Фуркатзода O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDAGI TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH .............................................................................................................................................321 Isakov Oybеk Jamoliddinovich NORASMIY KOOPERATSIYA MUNOSABATLARINING FERMER XO‘JALIKLARI YETISHTIRGAN MAHSULOT MIQDORIGA TA’SIRINI BAHOLASH............................................................................................................325 Ismoilov Azamat O‘ZBEKISTON TIJORAT BANKLARIDA FOIZ RISKINI BOSHQARISH AMALIYOTI ........................................... 332 Seitnazarov Daniyar Baxadirovich RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA SUT VA SUT MAHSULOTLARINI QAYTA ISHLOVCHI KORXONALAR FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH....................................................................................................341 Normuradov Nurbek Sunatilloevich “AYOL RAHBARLAR: RAHBARLIK SALOHIYATI VA ISH JOYIDA TENGLIK” FRANSIYA DAVLATI TAJRIBASI ASOSIDA ...................................................................................................................................................................346 Abduraxmonova Feruzabonu https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. QISHLOQ XO‘JALIGIDAGI KLASTERLARNING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH...................................................................................................................................................................352 Dildora Yuldasheva TIJORAT BANKLARINING DEPOZIT BAZASINING YETARLILIGINI TAʼMINLASH YOʻLLARI ...................... 359 I.J. Isakov OLIY TA’LIM SIFATINI OSHIRISH VA IQTISODIY DIAGNOSTIKA O‘TKAZISHNING XORIJ TAJRIBASI ..... 363 Xo‘jaxonov Ma’rufxon Xamidxonovich, Axmedov Oybek Turg‘unpulatovich INKLYUZIV TA’LIMNI MOLIYAVIY QO‘LLAB-QUVVATLASHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI YECHISH YO‘LLARI .....................................................................................................................................................................369 Egamberdiyeva Dilorom Botir qizi, Pulatova Moxira Baxtiyorovna “KREATIV IQTISODIYOT” HAMDA “TURIZM” TUSHUNCHALARINING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI .......................................................................................................................................................................................374 Abdurasulov Shovqiddin Erkin o‘g‘li THE STRATEGIC ROLE OF THE INDUSTRIAL SECTOR IN THE NATIONAL ECONOMY AND DEVELOPMENT FACTORS .......................................................................................................................................................380 Rakhimov Bakhromjon Ibroximovich INVESTITSIYALARNI MOLIYALASHTIRISH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING ASOSIY YOʻNALISHLARI ...........................................................................................................................................................386 Ismailov Dilshod Anvarjonovich GLOBAL INCOME INEQUALITY IN 2024: CAUSES, PATTERNS, AND CONSEQUENCES ................................393 Ilxomjonov Jaxongir Alisher o‘g‘li ТОРГОВЫЕ ОТНОШЕНИЯ В СВОБОДНО ЭКОНОМИЧЕСКИХ ЗОНАХ: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ .................................................................................................................................................................................401 Шарифхoджаев Шавкат Окилович, Ачилова Ширин Шавкат кизи O‘ZBEKISTON KON-METALLURGIYA SANOATI: RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA HOZIRGI HOLATI ............................................................................................................................................................................................ 407 Ergashov Botirjon Ergashovich PENSIYA JAMGʻARMASIDA DAVLAT BUDJETI TRANSFERTLARI ULUSHI HAMDA UNING XORIJ TAJRIBASI ....................................................................................................................................................................................... 415 Sherjonov Doniyor Saparbayevich O‘ZBEKISTON SANOAT KORXONALARINI QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORIDAN FOYDALANIB MOLIYALASHTIRISHNING HOZIRGI HOLATI VA MUAMMOLARI ...........................................................................419 Igitov Jurabek Kuzibekovich QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘I BO‘YICHA FIRIBGARLIKLAR: MEXANIZMLARI, SABABLARI VA ULARNI OLDINI OLISH YO‘LLARI..................................................................................................................................425 Eshkarayev Bobir Chariyevich TOG‘ VA TOG‘OLDI HUDUDLARIDA QISHLOQ XO‘JALIGINI DIVERSIFIKATSIYA QILISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI VA IQTISODIY SAMARADORLIGI ..................................................................................431 Abdulxayeva Gulshan Maxmudovna TURIZM SOHASINING IJTIMOIY-IQTISODIY MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI (SAMARQAND VILOYATI MISOLIDA)..................................................................................................................................435 Xalimov Shaxboz Xalimovich SANOATDA IQTISODIY MOLIYAVIY HISSOBOTLAR XALQARO STANDARTLARINI RAQOBATBARDOSH KORPORATIV STRATEGIYALARNI SHAKLLANTIRISHDA QO‘LLASH ........................442 Turaboev Ibroxim Ismoil o‘g‘li ФОНДИРОВАНИЕ И СТРАХОВАНИЕ В СИСТЕМЕ УПРАВЛЕНИЯ ФИНАНСОВЫМИ РИСКАМИ АПК: СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ И МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ ..................................................................................447 Дурманов Акмал Шаймарданович PAXTA-TO‘QIMACHILIK KLASTERLARI RIVOJLANISHINING STATISTIK KO‘RSATKICHLARI TAHLILI ........................................................................................................................................................................................... 456 Atajanova Guli Maxsudbekovna JAHON MOLIYAVIY BOZORLARI BARQARORLIGIGA GLOBAL IQTISODIY INQIROZLAR VA GEOSIYOSIY OMILLARNING TA’SIRI HAMDA ULARNI BOSHQARISH STRATEGIYALARI .....................462 Abdurazakova Nargiza Rixsibayevna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. QISHLOQ XO‘JALIGIDA RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISH VA OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI ISHLAB CHIQARISHDA BOSHQARUV QARORLARINING IQTISODIY TAHLILI .........467 Mamadiyarov Dilshad Uralovich PAXTA TOZALASH KORXONALARINING TARKIBIY BOʻLINMALARIDA MOLIYAVIY BOSHQARUV TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI ......................................................................................................................474 Murodov Orif Jumayevich, Gʻulomov Xaydarbek Ilyos oʻgʻli BARQAROR KELAJAK SARI: MAMLAKATDA EKOLOGIK XAVFSIZLIKNI MUSTAHKAMLASH ....................482 Abdullaev Shavkatjon Maxmudillaevich ZAMONAVIY IQTISODIY SHAROITLARDA KORXONALARNING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TA’MINLASH .................................................................................................................................................................................. 487 Abdulakimova Moxina Farxod qizi UMUMIY OVQATLANISH SHAHOBCHALARINING FAOLIYATI SAMARADORLIGINI TAHLIL QILISH ..............................................................................................................................................................................................493 Amiriddinova Muslima Zayniddin qizi XIZMAT KO‘RSATISH SOHASIDA MIJOZLAR EHTIYOJINI O‘RGANISH VA XIZMAT SIFATINI OSHIRISHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI .......................................................................................................498 Babayeva Lola Ibragimovna MINTAQADA TARIXIY VA MADANIY TURIZMNI RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLARINI KENGAYTIRISHDA DAVLAT HAMDA XUSUSIY SHERIKCHILIK TIZIMIDAN FOYDALANISH ......................504 Xusanov Chari Kadirovich PROSPECTS FOR IMPROVING INFRASTRUCTURE FOR SMALL BUSINESS AND ENTREPRENEURSHIP IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN.....................................................................................509 Botirova Xulkar Olimjonovna THE IMPACT OF AGRICULTURAL CLUSTERS ON FOOD SECURITY AND MACROECONOMIC STABILITY ...................................................................................................................................................................................... 514 Sherkulov Shohruh Erkin ugli OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA ISSIQXONA IQTISODIYOTINI O‘RNI VA NAZARIY–METODOLOGIK ASOSLAR ........................................................................................................................... 520 Otavullaev Sukhrob Sa’dullo o‘g‘li IJTIMOIY AHAMIYATI YUQORI LOYIHALARNI DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIGI ASOSIDA BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH ............................................................................................................................524 Taspanova Ayzada Kenjebayevna KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA RAQOBAT STRATEGIYALARINI TAKOMILLASHTIRISH ....................... 529 Sharopova Nafosat Radjabovna, Jamolova Aziza TIKUV-TRIKOTAJ KORXONALARIDA ISTE’MOLCHILARNING XULQ-ATVORINI O‘RGANISHNI TAKOMILLASHTIRISH ...............................................................................................................................................................537 Sultonova Zulxumor, Bobojonov Baxrombek Ro‘zimovich INTERNATIONAL TRADE BETWEEN INTEGRATION AND ISOLATION: INNOVATION AND UNCERTAINTY IN A FRAGMENTING GLOBAL ECONOMY ..............................................................................542 Zakhidov Azizbek Rustamovich QORAQALPOGʻISTON RESPUBLIKASI QO‘NG‘IROT TUMANIDA SIGIRLAR BOSH SONINING PROGNOZ KO‘RSATKICHLARI ...............................................................................................................................................548 Sabit Gabbarov TO‘QIMACHILIK MAHSULOTLARI EKSPORTINI OSHIRISHDA YASHIL MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ..............................................................................................................................552 Ergashxodjayeva Shaxnoza Djasurovna, Xo‘janova Husnora O‘ZBEKISTONDA IQTISODIY O‘SISH SIFAT OMILLARINING TA’SIRINI BAHOLASH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH ..................................................................................................................558 Bustonov Mansurjon Mardonakulovich ОБЩАЯ КОНЦЕПЦИЯ СТАБИЛЬНОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ ФИНАНСОВЫХ РЕСУРСОВ .......................567 Зайналов Джахонгир Расулович ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ РЫНКОВ КАПИТАЛОВ ................................................................................................571 Хотамкулова Мадина Санжар кизи, Зайналов Джахонгир Расулович IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 983 2025-yil, dekabr. № 12-son. ogohlantirish (early-warning) signallarini rivojlantirish imkoniyatlarini ham yoritadi [4]. Cont, shuningdek, MonteKarlo va agentga asoslangan simulyatsiyalarni tizimli xavfni baholashda samarali vosita sifatida e’tirof etadi. Mahalliy olimlardan PhD M.L. Iskandarovning ilmiy maqolasida tijorat banklarida kredit riskini baholash va boshqarishning zamonaviy usullari tahlil qilinadi. U Basel III talablari, stress-testlash amaliyoti, kredit skoring tizimlari, shuningdek sun’iy intellekt va Big Data texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlarini muhokama qiladi. Iskandarov tadqiqotida kredit risklarining banklarning moliyaviy barqarorligi va rentabelligiga bevosita ta’siri asoslab berilib, ularni samarali boshqarish strategik ahamiyatga ega ekanligi ta’kidlanadi [5]. Shuningdek, kredit riskini boshqarish tizimini takomillashtirish uchun amaliy yechimlar va ilg‘or texnologiyalarni joriy etish zarurligi ko‘rsatib o‘tiladi. Professor Z.T. Mamadiyarovning ilmiy maqolasida tijorat banklarida kredit riskini baholashda PD, LGD va EAD kabi parametrlarning statistik bahosi bankning umumiy risk profilini aniqlashda markaziy rol o‘ynashi qayd etiladi. U kredit riskini boshqarish tizimini shakllantirishda stress-test metodlarini amaliyotga joriy etish, ichki reyting modellaridan hamda raqamli texnologiyalardan foydalanishni zarur deb hisoblaydi. Shuningdek, banklar kredit portfeli barqarorligini ta’minlash uchun kredit riskini monitoring qilishni real vaqt rejimiga o‘tkazish, makroiqtisodiy omillarni tahlil qilish va kredit siyosati strategiyalarini integratsiyalash muhim ekanini ta’kidlaydi [6]. TADQIQOT METODOLOGIYASI Mazkur maqolada kredit riskini baholashning nazariy asoslari, xalqaro tajribasi va O‘zbekiston bank tizimi sharoitida qo‘llanilish xususiyatlarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, tadqiqot metodologiyasi zamonaviy ilmiy yondashuvlar, tizimli tahlil usullari va empirik ma’lumotlar bazasi asosida shakllantirilgan. TAHLIL VA NATIJALAR Tadqiqotning ushbu bosqichida Asaka bank kredit portfelining hajmi, tarkibi va sifat ko‘rsatkichlari chuqur iqtisodiy-statistik yondashuvlar asosida tahlil qilindi. Olingan natijalar kredit portfelidagi o‘zgarishlar nafaqat bank kredit siyosatining samaradorligini, balki umumiy makroiqtisodiy muhit barqarorligini ham aks ettirishini ko‘rsatdi. Asaka bank kredit portfeli so‘nggi yillarda barqaror o‘sish tendensiyasiga ega bo‘lib, portfelning umumiy hajmi yilma-yil o‘rtacha 12-15 foiz atrofida kengayib borgan. Kredit qo‘yilmalari tarkibini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bankning kreditlash strategiyasi asosan korporativ segmentga yo‘naltirilgan bo‘lib, umumiy portfelning 70-75 foizi yuridik shaxslarga berilgan kreditlardan iborat. Buning asosiy sababi bankning tarixan yirik investitsion loyihalarni moliyalashtirishga ixtisoslashgani, shuningdek, iqtisodiyotning sanoat, transport va energetika kabi strategik sohalarini kreditlash orqali qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan davlat siyosati bilan uzviy bog‘liqligidir. Korporativ kredit portfeli tarkibida quyidagi kredit turlari ustunlik qiladi:  investitsion loyihalarni moliyalashtirishga yo‘naltirilgan kreditlar;  eksport-import operatsiyalarini qo‘llab-quvvatlovchi kreditlar;  korxonalar aylanma mablag‘larini to‘ldirishga mo‘ljallangan qisqa va o‘rta muddatli kreditlar. Mazkur kreditlarning iqtisodiyot rivoji uchun ijobiy ta’siriga qaramay, ularning yuqori ulushi kredit riskining konsentratsiyasini kuchaytirishi mumkin. Xalqaro reyting agentliklari (Moody’s, Fitch) ham O‘zbekiston bank tizimi uchun kreditlarning yirik korporativ mijozlar hissasida jamlanishini asosiy zaif jihatlardan biri sifatida qayd etib kelmoqda. Kredit portfelining tarmoqlar bo‘yicha diversifikatsiyasi o‘rtacha darajada bo‘lib, ayrim yillarda sanoat va qurilish sektorlarining ulushi 40 foizdan oshgan. Ushbu sohalarning yuqori kapital sig‘imiga ega ekani va iqtisodiy sikllarga sezgirligi kredit riskining barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Aksincha, xizmat ko‘rsatish sohasi hamda iste’mol kreditlari ulushining pastligi portfelning umumiy diversifikatsiya darajasini cheklab qo‘ymoqda. Tahlil natijalari kredit portfelining miqdoriy o‘sishi doimo sifat ko‘rsatkichlarining yaxshilanishi bilan uyg‘un kechmasligini ko‘rsatdi. Kredit portfelining yillik o‘sish sur’atlari bilan muddati o‘tgan kreditlar (NPL) dinamikasi o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjud bo‘lib, kredit hajmining jadal kengayishi kredit sifati pasayish xavfini kuchaytiradi. Ushbu holat 2020-2023 yillar oralig‘ida ayniqsa yaqqol namoyon bo‘lgan. O‘tkazilgan tahlillarga ko‘ra, kredit portfelining jadal kengayishi quyidagi risklarning kuchayishiga olib kelishi mumkin:  qarzdorlarning moliyaviy holatini baholash jarayonida yuqori sifatli ekspertizaga bo‘lgan ehtiyojning keskin ortishi;  kreditlash sur’atlari tezlashganda kredit riskining dastlabki bosqichlarda aniqlanmay qolish ehtimolining oshishi; IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 984 2025-yil, dekabr. № 12-son.  yirik kreditlarning ayrim sektorlar yoki alohida korxonalarda jamlanishi natijasida risk konsentratsiyasining kuchayishi. Shu jihatdan, Asaka bank kredit portfeli bo‘yicha amalga oshirilgan tahlillar kredit siyosatining strategik jihatdan to‘g‘ri yo‘naltirilgan bo‘lishiga qaramay, uning risk-sezgirligini oshirish, diversifikatsiya darajasini yaxshilash hamda monitoring mexanizmlarini yanada kuchaytirish zarurligini ko‘rsatdi (1-jadval). 1-jadval. Asaka bankning kredit portfeli ko‘rsatkichlari va ularning MDH va rivojlangan bozorlar bilan solishtirilishi1 Ko‘rsatkich Asaka bank (O‘zbekiston) MDH o‘rtacha Rivojlangan bozorlar (EU/ USA) Izoh Korporativ kreditlar ulushi (%) 72 65-80 50-60 Asaka bank portfeli korporativga yo‘naltirilgan Iste’mol kreditlari ulushi (%) 18 10-25 30-40 Rivojlangan bozorlarda iste’mol segmenti yuqori diversifikatsiya beradi Investitsion loyihalar ulushi (%) 40 35-50 25-30 Asaka bankda strategik loyihalar katta ulushni tashkil qiladi NPL darajasi (%) 5,0 5-8 1-3 Asaka bank MDH o‘rtacha ko‘rsatkichlariga mos, rivojlangan bozorlar bilan solishtirganda yuqori Diversifikatsiya indeksi* 0,65 0,6-0,7 0,8-0,85 Bankning portfel diversifikatsiyasi xalqaro standartga nisbatan past *Diversifikatsiya indeksi – portfel tarkibidagi kredit turlarining nisbiy balansini ifodalaydi (1 ga yaqin bo‘lsa diversifikatsiya yuqori). 1-jadval ma’lumotlaridan ko‘rinishicha, Asaka bank kredit portfeli asosan korporativ mijozlarga yo‘naltirilgan bo‘lib, yirik investitsion loyihalarni moliyalashtirish va strategik tarmoqlarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Mazkur holat milliy iqtisodiyotning rivojlanish siyosati bilan uyg‘un bo‘lsa-da, xalqaro tajriba bilan solishtirilganda portfel diversifikatsiyasi yetarli darajada emas. Rivojlangan moliya bozorlarida banklar korporativ va iste’mol kreditlari o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash orqali portfel riskini kamaytirishga erishayotgan bo‘lsa, Asaka bankda iste’mol kreditlari ulushining pastligi portfelning konsentratsiya riskini oshirmoqda. Shu jihatdan, kredit portfeli diversifikatsiyasini kengaytirish milliy bank tizimi barqarorligini mustahkamlash uchun zaruriy choradir. Empirik natijalar Asaka bankda muddati o‘tgan kreditlar (NPL) darajasi 4,5-5,2 foiz oralig‘ida tebranishini ko‘rsatdi. Ushbu ko‘rsatkich MDH mamlakatlari o‘rtacha darajasiga mos bo‘lsa-da, rivojlangan moliya bozorlariga nisbatan yuqoriroq hisoblanadi. NPL dinamikasining makroiqtisodiy omillarga sezgirligi aniqlanib, inflyatsiya darajasi oshgan, foiz stavkalari ko‘tarilgan va korxonalar rentabelligi pasaygan davrlarda problemali kreditlar ulushi ortgani kuzatildi. Bu holat kredit riskini boshqarishda kredit portfelining iqtisodiy sikllarga moslashuvchanligini kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi. Logit va probit regressiya modellarining natijalari kredit riskining asosiy determinantlari sifatida qarzdorning moliyaviy barqarorligi, likvidlik ko‘rsatkichlari, qarz yuklamasi darajasi, garov ta’minoti sifati hamda kredit tarixini aniqladi. Olingan natijalar xalqaro ilmiy adabiyotlar bilan uyg‘un bo‘lib, PD-LGD-EAD tizimi asosida kredit riskini prognozlash imkonini beradi. Bankning mavjud ichki monitoring tizimi bilan solishtirilganda, avtomatlashtirilgan risk tahlili mexanizmlarining samaradorligini oshirish zarurati yaqqol namoyon bo‘ladi. Asaka bankning kredit riskini boshqarish tizimi qisman Basel III talablariga mos keladi: riskka sezgir aktivlar qiymati hisoblanadi, kapital yetarliligi doimiy monitoring qilinadi hamda stress-testlash amaliyoti yo‘lga qo‘yilgan. Shu bilan birga, PD, LGD va EAD komponentlarini real vaqt rejimida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari orqali hisoblash darajasi rivojlangan banklar amaliyotidan hali ortda qolmoqda. Raqamli transformatsiya jarayonlarini jadallashtirish, Big Data va sun’iy intellekt elementlarini joriy etish kredit riskini kamaytirish, qaror qabul qilish sifatini oshirish hamda bank faoliyatini xalqaro standartlarga yanada moslashtirish imkonini beradi. 1 Asaka bankining rasmiy veb-sayti ma’lumotlari hamda muallif tadqiqotlari natijasida tayyorlandi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 985 2025-yil, dekabr. № 12-son. 1-rasm. NPL dinamikasi va xalqaro solishtirish (2020-2023-yillar kesimida)2 Empirik tahlillar Asaka bankda muddati o‘tgan kreditlar (NPL) darajasi 2020-2023 yillar davomida 4,5-5,2 foiz oralig‘ida tebranganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, rivojlangan moliya bozorlarida (Yevropa Ittifoqi va AQSh) banklar uchun NPL darajasi nisbatan barqaror bo‘lib, 1-3 foiz oralig‘ida saqlanib kelmoqda. Natijalar yillar kesimida quyidagicha tavsiflanadi: 2020-2023-yillar davomida Asaka bankda NPL darajasi 4,5-5,2 foiz oralig‘ida shakllangan bo‘lsa, rivojlangan bozorlarda ushbu ko‘rsatkich 1-3 foiz doirasida barqaror bo‘lgan. Shuningdek, Asaka bankning NPL darajasi MDH mamlakatlari bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichlarga mos keladi, biroq rivojlangan bozorlar bilan solishtirganda nisbatan yuqori hisoblanadi. Mazkur tafovut kredit portfelining makroiqtisodiy shoklar va iqtisodiy sikllarga sezgirligini aks ettiradi hamda kredit riskini boshqarishda portfelni yanada moslashuvchan va barqaror qilish zarurligini ta’kidlaydi. 2-rasm. Kredit portfeli tarkibining tarmoq bo‘yicha ulushi (2023-yil ma’lumoti)3 2-rasmda Asaka bankning 2023-yil uchun kredit portfeli tarkibining tarmoq bo‘yicha ulushi ko‘rsatilgan. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, korporativ kreditlar portfelning asosiy qismini tashkil etadi. Iste’mol kreditlari nisbatan kichik ulushga ega bo‘lsada, diversifikatsiya nuqtai nazaridan muhimdir. Shu bilan birga, investitsion loyihalarga ajratilgan kreditlar strategik ahamiyatga ega bo‘lib, bankning uzoq muddatli rivojlanish rejalariga mos keladi. XULOSA VA TAKLIFLAR Xalqaro moliya bozorida kredit riskini baholashning zamonaviy usullari va vositalari banklar uchun moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, kredit skoring modellari, stress-testlar, kutilayotgan zarar (Expected Loss – EL) va kutilmagan zarar (Unexpected Loss – UL) kabi ilg‘or metodlar kredit riskini aniqlash, prognozlash va minimallashtirish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytiradi. Ushbu usullar qarzdorlarning moliyaviy barqarorligini baholash, kredit portfeli sifatini monitoring qilish hamda kapitalni optimallashtirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Shuningdek, raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt (AI) va Big Data tahlillari kredit riskini boshqarishda yangi imkoniyatlarni yuzaga keltirmoqda. Real vaqt rejimida kredit skoringi va kredit portfelini monitoring qilish tizimlari yordamida banklar risklarni erta aniqlash va ularning oldini olish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Shu bilan birga, global moliya bozorlarining integratsiyalashuvi, transchegaraviy kapital oqimlarining kengayishi hamda yangi moliyaviy instrumentlarning joriy etilishi risklarning o‘zaro bog‘liqligini kuchaytirib, kredit riskini boshqarish tizimini yanada murakkablashtirmoqda. Xalqaro tendensiyalar shuni ko‘rsatadiki, kredit riskini boshqarish tizimi doimiy ravishda evolyutsiyaga uchramoqda: risk monitoringi, stress-testlash, kapital yetarliligi va kredit portfelini diversifikatsiyalash mexanizmlari takomillashib bormoqda. Shu sababli banklar nafaqat milliy, balki xalqaro standartlarga moslashgan, integratsiyalashgan va raqamlashtirilgan risk boshqaruv tizimlarini shakllantirishga majburdir. 2 Asaka bankining rasmiy veb-sayti ma’lumotlari hamda muallif tadqiqotlari natijasida tayyorlandi. 3 Asaka bankining rasmiy veb-sayti ma’lumotlari hamda muallif tadqiqotlari natijasida tayyorlandi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 986 2025-yil, dekabr. № 12-son. Tadqiqot natijalari asosida quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi: 1. Integratsiyalashgan risk boshqaruv tizimlarini rivojlantirish – banklar kredit riskini baholash va monitoring qilish jarayonida mikro va makroiqtisodiy omillarni uyg‘unlashtirgan kompleks tizimlarni joriy etishi lozim. 2. Raqamli texnologiyalarni keng qo‘llash – Big Data va sun’iy intellekt texnologiyalari asosida real vaqt rejimida kredit skoringini amalga oshirish, PD-LGD-EAD modellarini hisoblash va stress-testlash mexanizmlarini takomillashtirish tavsiya etiladi. 3. Xalqaro standartlarga moslashuvchanlikni oshirish – Basel III va boshqa xalqaro moliyaviy talablarga muvofiq kredit riskini boshqarish tizimlarini rivojlantirish, kapital yetarliligi va riskka sezgir aktivlarni baholash mexanizmlarini takomillashtirish zarur. 4. Kredit portfelini diversifikatsiyalash va risk konsentratsiyasini kamaytirish – korporativ va iste’mol kreditlari o‘rtasidagi muvozanatni yaxshilash hamda turli tarmoqlarga kredit yo‘naltirish orqali risklarning haddan tashqari jamlanishini cheklash maqsadga muvofiq. 5. Ilmiy yondashuv va xalqaro tajribani integratsiyalash – milliy banklar kredit riskini baholashda xalqaro amaliyotni chuqur o‘rganib, uni milliy iqtisodiy sharoitga moslashtirish orqali moliyaviy barqarorlikni oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Umuman olganda, zamonaviy kredit riskini baholash usullari va vositalarini, shuningdek raqamli texnologiyalarni bank amaliyotiga joriy etish kredit portfelini barqaror va xavfsiz boshqarishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Shu bilan birga, xalqaro moliyaviy standartlarga moslashuvchanlikni kuchaytirish va kredit portfeli diversifikatsiyasini oshirish banklarga risklarni minimallashtirish hamda moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Duffie D. (2023). Fragmentation risks to the dollar-dominated international financial order. Keynote speech presented at the Asian Bureau of Finance and Economic Research (ABFER). 2. Lando D. (2005). Credit risk modeling: Theory and applications. Princeton University Press. 3. Merton R. C. (2007). Applying modern risk management to equity and credit analysis. CFA Institute Conference Proceedings Quarterly, 1, 18-28. 4. Cont R. (2007). Volatility clustering in financial markets: Empirical facts and agent-based models. In T. Lux, S. Reitz, & R. Samanidou (Eds.), Long memory in economics (pp. 289-309). Springer. 5. Iskandarov M.L. (2023). The process of monitoring loans allocated by banks to industrial enterprises and ways to improve it. Gwalior Management Academy Journal, 5, 1-10. 6. Mamadiyarov Z.T., & Karimov, K. I. (2024). Tijorat banklarida kredit riski va uni boshqarish usullari. Iqtisodiyot va moliya. Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 12 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027