ZAMONAVIY SHAROITDA TADBIRKORLIK FAOLIYATI RISKLARINING O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

2025 №5 2025 №6№11№12 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 2025-yil, dekabr. Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. Abdukarimova Dinara Rustamxanovna, bank-moliya akademiyasi professori, DSc., professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Abdukarimova Dinara Rustamkhanovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA TIJORAT BANKLARI LIKVIDLILIK XAVFINI BOSHQARISHI ..................................................................................................................................................................................44 Baxromov Nodirjon Muxammadamin o‘g‘li TURIZM XIZMATLAR BOZORI ISTE’MOLCHILARINI SEGMENTLASH USULI ASOSIDA DIVERSIFIKATSIYA KONSEPSIYASINI ISHLAB CHIQISH ............................................................................................... 48 Maxmudova Aziza Pirmamatovna “INNOVATSION AGROTEXNOLOGIYALAR VA “YASHIL IQTISODIYOT” TAMOYILLARI ASOSIDA G‘ALLA YETISHTIRISH BARQARORLIGINI BAHOLASH .................................................................................................53 Turayeva Gulizahro АНАЛИЗ ЦЕНОБРАЗОВАНИЯ НА ЗЕРНОВЫЕ ПРОДУКТЫ ПО ДАННЫМ МАРКЕТИНГОВЫМ ИСЛЕДОВАНИЯМ (НА ПРИМЕРЕ НАМАНГАНСКОЙ ОБЛАСТИ) .......................................................................... 57 Баҳриддинов Жаҳонгирбек Равшанжон ўғли KICHIK BIZNES RIVOJINI TA’MINLASHDA BOZOR INFRATUZILMALARINING AHAMIYATI ......................... 62 Gʻaniyev Botir Baxtiyorovich, Zakirova Gulnora Mirzaliyevna KICHIK SANOAT ZONALARI FAOLIYATINI SAMARALI BOSHQARISH METODOLOGIYASI VA YO‘LLARI .....................................................................................................................................................................................67 Shodmonqulov Kamoliddin Murodillaevich INNOVASION FAOLIYAT XARAJATLARINING BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH ..................................................................................................................................................................73 Mustafoyev Akbar Mustafo o‘g‘li MAHSULOT DIVERSIFIKATSIYASI VA LOGISTIKA XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH ASOSIDA EKSPORT POTENSIALINI OSHIRISH YO‘LLARI .................................................................................................................78 Maxkamov Ibrayim, Jo‘raboyeva Shohida Kamoliddin qizi REKLAMA SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA RAQAMLI MARKETING STRATEGIYALARI ROLI ................. 83 Abduxalilova Laylo Toʻxtasinovna, Raxmonqulova Shahrizoda SIRKULYAR IQTISODIYOTDA YOPIQ SIKL NAZARIYASINING ROLI .......................................................................... 87 Sodikov Zokir Rustamovich YASHIL TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHDA MOLIYAVIY RAG‘BATLAR VA ULARNING NATIJALARI ......................................................................................................................................................................................92 Axmadjonova Gulmira Xabibulla qizi MAMLAKAT IQTISODIYOTI RIVOJLANISHIDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING ROLI ........................................................................................................................................................97 G‘aniyev Baydulla Toshmurodovich АНАЛИЗ ПОДХОДОВ ЦЕНТРАЛЬНЫХ БАНКОВ К РЕГУЛИРОВАНИЮ ИННОВАЦИОННЫХ БАНКОВСКИХ ПРОДУКТОВ: СРАВНЕНИЕ УЗБЕКИСТАНА И МЕЖДУНАРОДНОЙ ПРАКТИКИ .........101 Даулетиярова Шахло СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ РЫНКА ЦЕННЫХ БУМАГ УЗБЕКИСТАНА ............................................................................................................................................................................ 109 Кадирова Хадича Тураевна XORIJ MAMLAKATLARINING IQTISODIYOTNI UGLERODSIZLASHTIRISH STRATEGIYALARI: O‘ZBEKISTON UCHUN TAKLIFLAR ......................................................................................................................................115 D.X. Pulatov, F.E.Shamsiyev O‘ZBEKISTONDA ISLOM MOLIYASI: MUAMMOLAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI .................................125 Sattorov Ixtiyor Ochilovich, Karimov Shohruh Yo‘ldoshali o‘g‘li HISOB SIYOSATI TARKIBIY TUZILISHI MASALALARI .................................................................................................133 Botirova Raximaxon Abdujabbarovna QURILISHDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING MOLIYAVIY TAHLILI .............................. 136 Musayeva Shoira Azimovna MUNDARIJA https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. KICHIK SANOAT ZONALARINI RIVOJLANTIRISH ORQALI AHOLI TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH ........................................................................................................................................................................................144 Axmedov Oybek Turgunpulatovich O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORI PORTFELI TAHLILI ...............................................................................................149 Madraximov Ilxom Kamilovich FOYDA SOLIG‘INING O‘ZIGA XOS MUAMMOLI JIHATLARI ........................................................................................154 Zaripov Xusan Baxodirovich AGRAR SEKTORNI INNOVATSION MODERNIZATSIYA QILISHDA INVESTITSIYA OQIMLARINI BOSHQARISH MODELLARINI TAKOMILLASHTIRISH ................................................................................................. 159 Xamrayev Quvvat Iskandarovich OLIY TA’LIM XIZMATLARI BOZORIDA MARKETING TADQIQODLARINI TAKOMILLASHTIRISH .............163 Jalilov Jamshid G‘anijonovich, Safarov Zavqiddin Zokir o‘g‘li MINTAQA SANOAT TARMOG‘I RIVOJLANISHINING IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI ....................................168 Xayitboev Abror Quvondiqovich РОЛЬ СМЕШАННОГО ФИНАНСИРОВАНИЯ (BLENDED FINANCE) В ПОВЫШЕНИИ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТИ КОММУНАЛЬНЫХ УСЛУГ: УРОКИ РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАН ....................................................................................................................................................174 Гулмаматова Дурдона Шерали кизи KORXONALARDA STRATEGIK BOSHQARUV ...................................................................................................................180 Musayeva Dilnoza Dilshatovna BANK TIZIMIDA MARKETING AHAMIYATI VA BANK MARKETINGI ....................................................................184 Usubjonov Zaxriddin Vasliddin o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN XORJIY KREDIT MABLAG‘LARINI JALB KILISH HUQUQIY JIHATLARI .................................................................................................. 189 Qulliyev Anvar Zayniddinovich TIJORAT BANKLARINI TRANSFORMATSIYALASH SHAROITIDA CHAKANA XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI ....................................................................................................................................................194 Alimov Umid O‘ktambayevich MAHSULOTLARNING RAQAMLI PASPORTI TIZIMINI JORIY ETISH OMILLARI VA TO‘SIQLARI .............. 200 Avloqulova Sadoqat Sobirjon qizi KORXONALARDA FOYDA VA ZARARLARNI TAHLIL QILISHDA INNOVATSION METODLAR AHAMIYATI ....................................................................................................................................................................................207 Ernazarov Ortiq Eshnazarovich, Farog‘at Xo‘jabekova ВЛИЯНИЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА НА ЭКОНОМИЧЕСКОЕ БЛАГОСОСТОЯНИЕ, А ТАКЖЕ НОВЫЕ МЕХАНИЗМЫ ПОВЫШЕНИЯ ДОХОДОВ НАСЕЛЕНИЯ .....................................................212 Останов Эгамберди RAQAMLI TRANSFORMATSIYA VA INNOVASION TEXNOLOGIYALARNI INTEGRATSIYALASH: MOHIYATI VA RIVOJLANISH IMKONIYATLARI ...............................................................................................................218 Xakimova Xulkar Xamidovna QORAQALPOG‘ISTON VA XORAZM OZIQ-ОVQAT SANОATINING IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI HAMDA UNI YANADA RIVОJLANTIRISH YO‘LLARI ...................................................................................................... 224 Tleuov Niyetulla Raxmanovich OILAVIY KORXONALARNING IQTISODIY TIZIMDAGI O‘RNI ....................................................................................230 Shadiyeva Gulnora Mardiyevna, Rustamova Zarina Rustamovna SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA O‘ZBEKISTON OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA MARKETING FAOLIYATINI MODELLASHTIRISH VA BOSHQARISH MEXANIZMLARI ...............................................................234 Sadikov Shoxrux Shuxratovich XIZMAT KO‘RSATISH SOHASI KORXONALARINING RAQOBATBARDOSHLIKNI OSHIRISHDA RAQAMLI XIZMATLARNING AHAMIYATI ......................................................................................................................... 238 Asenbaeva Aydaygul Edenbaevna BARQARORLIK VA YASHIL MENEJMENT: ILMIY-NAZARIY YONDASHUVLAR VA AMALIY AHAMIYATI ....................................................................................................................................................................................242 Djalilova Dilbar Abdikarim qizi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. HUDUDLARNING IQTISODIY SALOHIYATINI INNAVATSION-INVESTITSION BOSHQARISH STRATEGIYASI VA MEXANIZMI (XORAZM VILOYATI MISOLIDA) ..........................................................................247 Maqsudova Malohatxon Maqsudovna, Yaxshimuratov Maqsadbek Narimon o‘g‘li O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT BUDJETINI 2026-YILGI SOLIQ SIYOSATINING TAHLILI VA XALQARO SOLISHTIRMA YONDASHUVI ....................................................................................................................251 Abdullayev Zafarbek Safibullayevich O‘ZBEKISTON MINTAQALARIDA AYOLLAR TADBIRKORLIGINI RIVOJLANTIRISH OMILLARI256 Mamataliyeva Dilnoza Raxmonovna TRANSFORMATSIYALASHUV SHAROITIDA INVESTITSIYALAR SHAKLLANISHI VA ULARNI SAMARALI BOSHQARISH YO‘NALISHLARI ......................................................................................................................259 To‘rayev Jasurali To‘rayevich O‘ZBEKISTONDA SAVDO TASHKILOTLARINING FAOLIYATI VA RIVOJLANISH HOLATI .............................. 264 B. Sulaymonov NAMANGAN VILOYATIDA “YASHIL IQTISODIYOT” MODELIGA O‘TISH JARAYONIDA KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINING IQTISODIY FAOLLIGI ......................................................................................................270 Xonto‘rayev Obbosxon Kamolxon o‘g‘li OʻZBEKISTONDA “YASHIL” IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR YOʻNALISHLARI ..........274 Xoshimov Pazliddin Zuxurovich KICHIK BIZNES ORQALI ISH O‘RINLARINI YARATISH STRATEGIYALARI: NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA .......................................................................................................................................................................................278 Ergasheva Nigora Abdigapparovna MAMLAKATIMIZDA QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘INING IJTIMOIY-IQTISODIY AHAMIYATI ....................283 Quryozov Sardorbek Sharifboevich РАЗРАБОТКА И ПРИОРИТИЗАЦИЯ КЛЮЧЕВЫХ ИНДИКАТОРОВ ЭФФЕКТИВНОСТИ ДЛЯ ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНОЙ ПАНЕЛИ МОНИТОРИНГА ДЕЯТЕЛЬНОСТИ БОЛЬНИЦ: ЭКСПЕРТНАЯ ОЦЕНКА СО СТОРОНЫ РУКОВОДИТЕЛЕЙ МЕДУЧРЕЖДЕНИЙ ........................................290 Шухратов Мамуржон Шухрат угли MAHALLIY DAVLAT HOKIMIYAT ORGANLARINI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA BOSHQARISHGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR ..................................................................................................................297 Nurmurodov Zafarjon Nurmurod o‘g‘li BANK TIZIMINING BARQAROR MOLIYAVIY RIVOJLANISHINI TA’MINLASH VOSITALARI .........................303 Sadikov Iskandar Gayratovich ЗЕЛЕНОЕ ФИНАНСИРОВАНИЕ В ЗЕЛЕНОЙ ЭКОНОМИКЕ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА ...............................308 Халиков С. Х. HUDUDIY IQTISODIY RIVOJLANISHDA KICHIK BIZNESNI ROLI VA SAMARADORLIGINI OSHIRISH CHORALARI .............................................................................................................................................................313 Ergashev Jamshid Jamoliddinovich ИСТОРИЧЕСКИЙ ПРОЦЕСС СТАНОВЛЕНИЯ ФАРМАЦЕВТИЧЕСКОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ ............ 317 Мажидова Фарангиз Фуркатзода O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDAGI TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH .............................................................................................................................................321 Isakov Oybеk Jamoliddinovich NORASMIY KOOPERATSIYA MUNOSABATLARINING FERMER XO‘JALIKLARI YETISHTIRGAN MAHSULOT MIQDORIGA TA’SIRINI BAHOLASH............................................................................................................325 Ismoilov Azamat O‘ZBEKISTON TIJORAT BANKLARIDA FOIZ RISKINI BOSHQARISH AMALIYOTI ........................................... 332 Seitnazarov Daniyar Baxadirovich RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA SUT VA SUT MAHSULOTLARINI QAYTA ISHLOVCHI KORXONALAR FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH....................................................................................................341 Normuradov Nurbek Sunatilloevich “AYOL RAHBARLAR: RAHBARLIK SALOHIYATI VA ISH JOYIDA TENGLIK” FRANSIYA DAVLATI TAJRIBASI ASOSIDA ...................................................................................................................................................................346 Abduraxmonova Feruzabonu https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. QISHLOQ XO‘JALIGIDAGI KLASTERLARNING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH...................................................................................................................................................................352 Dildora Yuldasheva TIJORAT BANKLARINING DEPOZIT BAZASINING YETARLILIGINI TAʼMINLASH YOʻLLARI ...................... 359 I.J. Isakov OLIY TA’LIM SIFATINI OSHIRISH VA IQTISODIY DIAGNOSTIKA O‘TKAZISHNING XORIJ TAJRIBASI ..... 363 Xo‘jaxonov Ma’rufxon Xamidxonovich, Axmedov Oybek Turg‘unpulatovich INKLYUZIV TA’LIMNI MOLIYAVIY QO‘LLAB-QUVVATLASHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI YECHISH YO‘LLARI .....................................................................................................................................................................369 Egamberdiyeva Dilorom Botir qizi, Pulatova Moxira Baxtiyorovna “KREATIV IQTISODIYOT” HAMDA “TURIZM” TUSHUNCHALARINING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI .......................................................................................................................................................................................374 Abdurasulov Shovqiddin Erkin o‘g‘li THE STRATEGIC ROLE OF THE INDUSTRIAL SECTOR IN THE NATIONAL ECONOMY AND DEVELOPMENT FACTORS .......................................................................................................................................................380 Rakhimov Bakhromjon Ibroximovich INVESTITSIYALARNI MOLIYALASHTIRISH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING ASOSIY YOʻNALISHLARI ...........................................................................................................................................................386 Ismailov Dilshod Anvarjonovich GLOBAL INCOME INEQUALITY IN 2024: CAUSES, PATTERNS, AND CONSEQUENCES ................................393 Ilxomjonov Jaxongir Alisher o‘g‘li ТОРГОВЫЕ ОТНОШЕНИЯ В СВОБОДНО ЭКОНОМИЧЕСКИХ ЗОНАХ: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ .................................................................................................................................................................................401 Шарифхoджаев Шавкат Окилович, Ачилова Ширин Шавкат кизи O‘ZBEKISTON KON-METALLURGIYA SANOATI: RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA HOZIRGI HOLATI ............................................................................................................................................................................................ 407 Ergashov Botirjon Ergashovich PENSIYA JAMGʻARMASIDA DAVLAT BUDJETI TRANSFERTLARI ULUSHI HAMDA UNING XORIJ TAJRIBASI ....................................................................................................................................................................................... 415 Sherjonov Doniyor Saparbayevich O‘ZBEKISTON SANOAT KORXONALARINI QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORIDAN FOYDALANIB MOLIYALASHTIRISHNING HOZIRGI HOLATI VA MUAMMOLARI ...........................................................................419 Igitov Jurabek Kuzibekovich QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘I BO‘YICHA FIRIBGARLIKLAR: MEXANIZMLARI, SABABLARI VA ULARNI OLDINI OLISH YO‘LLARI..................................................................................................................................425 Eshkarayev Bobir Chariyevich TOG‘ VA TOG‘OLDI HUDUDLARIDA QISHLOQ XO‘JALIGINI DIVERSIFIKATSIYA QILISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI VA IQTISODIY SAMARADORLIGI ..................................................................................431 Abdulxayeva Gulshan Maxmudovna TURIZM SOHASINING IJTIMOIY-IQTISODIY MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI (SAMARQAND VILOYATI MISOLIDA)..................................................................................................................................435 Xalimov Shaxboz Xalimovich SANOATDA IQTISODIY MOLIYAVIY HISSOBOTLAR XALQARO STANDARTLARINI RAQOBATBARDOSH KORPORATIV STRATEGIYALARNI SHAKLLANTIRISHDA QO‘LLASH ........................442 Turaboev Ibroxim Ismoil o‘g‘li ФОНДИРОВАНИЕ И СТРАХОВАНИЕ В СИСТЕМЕ УПРАВЛЕНИЯ ФИНАНСОВЫМИ РИСКАМИ АПК: СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ И МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ ..................................................................................447 Дурманов Акмал Шаймарданович PAXTA-TO‘QIMACHILIK KLASTERLARI RIVOJLANISHINING STATISTIK KO‘RSATKICHLARI TAHLILI ........................................................................................................................................................................................... 456 Atajanova Guli Maxsudbekovna JAHON MOLIYAVIY BOZORLARI BARQARORLIGIGA GLOBAL IQTISODIY INQIROZLAR VA GEOSIYOSIY OMILLARNING TA’SIRI HAMDA ULARNI BOSHQARISH STRATEGIYALARI .....................462 Abdurazakova Nargiza Rixsibayevna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. QISHLOQ XO‘JALIGIDA RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISH VA OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI ISHLAB CHIQARISHDA BOSHQARUV QARORLARINING IQTISODIY TAHLILI .........467 Mamadiyarov Dilshad Uralovich PAXTA TOZALASH KORXONALARINING TARKIBIY BOʻLINMALARIDA MOLIYAVIY BOSHQARUV TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI ......................................................................................................................474 Murodov Orif Jumayevich, Gʻulomov Xaydarbek Ilyos oʻgʻli BARQAROR KELAJAK SARI: MAMLAKATDA EKOLOGIK XAVFSIZLIKNI MUSTAHKAMLASH ....................482 Abdullaev Shavkatjon Maxmudillaevich ZAMONAVIY IQTISODIY SHAROITLARDA KORXONALARNING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TA’MINLASH .................................................................................................................................................................................. 487 Abdulakimova Moxina Farxod qizi UMUMIY OVQATLANISH SHAHOBCHALARINING FAOLIYATI SAMARADORLIGINI TAHLIL QILISH ..............................................................................................................................................................................................493 Amiriddinova Muslima Zayniddin qizi XIZMAT KO‘RSATISH SOHASIDA MIJOZLAR EHTIYOJINI O‘RGANISH VA XIZMAT SIFATINI OSHIRISHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI .......................................................................................................498 Babayeva Lola Ibragimovna MINTAQADA TARIXIY VA MADANIY TURIZMNI RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLARINI KENGAYTIRISHDA DAVLAT HAMDA XUSUSIY SHERIKCHILIK TIZIMIDAN FOYDALANISH ......................504 Xusanov Chari Kadirovich PROSPECTS FOR IMPROVING INFRASTRUCTURE FOR SMALL BUSINESS AND ENTREPRENEURSHIP IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN.....................................................................................509 Botirova Xulkar Olimjonovna THE IMPACT OF AGRICULTURAL CLUSTERS ON FOOD SECURITY AND MACROECONOMIC STABILITY ...................................................................................................................................................................................... 514 Sherkulov Shohruh Erkin ugli OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA ISSIQXONA IQTISODIYOTINI O‘RNI VA NAZARIY–METODOLOGIK ASOSLAR ........................................................................................................................... 520 Otavullaev Sukhrob Sa’dullo o‘g‘li IJTIMOIY AHAMIYATI YUQORI LOYIHALARNI DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIGI ASOSIDA BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH ............................................................................................................................524 Taspanova Ayzada Kenjebayevna KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA RAQOBAT STRATEGIYALARINI TAKOMILLASHTIRISH ....................... 529 Sharopova Nafosat Radjabovna, Jamolova Aziza TIKUV-TRIKOTAJ KORXONALARIDA ISTE’MOLCHILARNING XULQ-ATVORINI O‘RGANISHNI TAKOMILLASHTIRISH ...............................................................................................................................................................537 Sultonova Zulxumor, Bobojonov Baxrombek Ro‘zimovich INTERNATIONAL TRADE BETWEEN INTEGRATION AND ISOLATION: INNOVATION AND UNCERTAINTY IN A FRAGMENTING GLOBAL ECONOMY ..............................................................................542 Zakhidov Azizbek Rustamovich QORAQALPOGʻISTON RESPUBLIKASI QO‘NG‘IROT TUMANIDA SIGIRLAR BOSH SONINING PROGNOZ KO‘RSATKICHLARI ...............................................................................................................................................548 Sabit Gabbarov TO‘QIMACHILIK MAHSULOTLARI EKSPORTINI OSHIRISHDA YASHIL MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ..............................................................................................................................552 Ergashxodjayeva Shaxnoza Djasurovna, Xo‘janova Husnora O‘ZBEKISTONDA IQTISODIY O‘SISH SIFAT OMILLARINING TA’SIRINI BAHOLASH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH ..................................................................................................................558 Bustonov Mansurjon Mardonakulovich ОБЩАЯ КОНЦЕПЦИЯ СТАБИЛЬНОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ ФИНАНСОВЫХ РЕСУРСОВ .......................567 Зайналов Джахонгир Расулович ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ РЫНКОВ КАПИТАЛОВ ................................................................................................571 Хотамкулова Мадина Санжар кизи, Зайналов Джахонгир Расулович IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1007 2025-yil, dekabr. № 12-son. TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadbirkorlik subyektlarida risklarni boshqarish masalasining nazariy jihatlarini ko‘rib chiqish jarayonida monografik usul qo‘llanilgan. Tadqiqotning asosi axborotni qayta ishlashning statistik usullaridan foydalangan holda tizimli tahlilni amalga oshirishga qaratilgan. TAHLIL VA NATIJALAR Risk ko‘lami va ta’sir doirasi tadbirkorlik faoliyatining strategiyasi hamda o‘ziga xos xususiyatlariga ko‘ra aniqlanadi. Ushbu bosqich yakunidan so‘ng umumiy risk bazasi shakllantiriladi va eng ehtimoli yuqori bo‘lgan risklar aniqlanadi. Risklarni baholash ularning aniq maqsadi va ehtimollikka ta’siri asosida amalga oshiriladi. Ular ekspert baholash, miqdoriy baholash yoki amalga oshirish darajasi bilan ifodalanishi mumkin. Risk omillari va ularning oqibatlarini tahlil qilish baholash jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Har bir riskning korxonaning strategik maqsadlariga ta’siri hamda risk miqyosining oshishiga ko‘ra uning ustuvorligi belgilanadi. Risklarni identifikatsiya qilish jarayoni korxonalar faoliyatini amalga oshirish natijasida yuzaga keladigan xatarli vaziyatlarning sabablari va manbalarini aniqlashdan iborat. Identifikatsiya jarayonida risk omillarini tahlil qilish bosqichi alohida muhim ahamiyatga ega. Tadbirkorlik faoliyatidagi xatarlarga ta’sir etuvchi omillar bir qator iqtisodchi olimlar va mutaxassislar tomonidan o‘rganilgan. Aksariyat mualliflar risklarning paydo bo‘lishini tashqi omillar, ya’ni boshqaruv tizimi bevosita ta’sir eta olmaydigan omillar hamda ichki omillar, ya’ni korxona boshqaruv faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan har bir biznes jarayonida yuzaga keladigan omillar bilan izohlaydilar (1-rasm). 1-rasm. Tadbirkorlik faoliyatiga ta’sir etuvchi risk omillari1 Risklarni yuzaga keltiruvchi tashqi omillar faqat kuzatilishi mumkin bo‘lib, korxona ushbu omillarning o‘zgarishiga bevosita ta’sir qila olmaydi. Ularning barchasi bitta subyekt faoliyatiga bog‘liq emas. Ichki omillarni esa nafaqat tahlil qilish zarur, balki korxona ushbu omillar guruhi doirasida ta’sir ko‘rsatish imkoniyatiga ham ega. Risklarni tahlil qilish va ularni boshqarishning mos modellarini ishlab chiqish asosida baholash murakkab hamda ko‘p vaqt talab etadigan jarayon hisoblanadi. Bu, bir tomondan, risk omillari va ularning dinamikasining nobarqarorligi bilan, ikkinchi tomondan esa ishlab chiqarish faoliyati natijalarini shakllantirish jarayonining murakkabligi bilan tavsiflanadi. Shu sababli riskni baholash modellarini ishlab chiqish va asoslash risk omillarining sabablari hamda ular haqidagi ma’lumotlarning to‘liq tavsifini, shuningdek, tadqiqot maqsadini puxta tahlil qilishni talab etadi. Riskni baholash ko‘rsatkichlari aniqlanayotganda asosiy e’tibor daromadlilik va yo‘qotishlarga qaratilishi muhim. Risk baholanayotganda aynan shu jihat me’yorlardan biriga aylanadi. Bu holat amaliyotda risk va daromadlilik o‘rtasida to‘g‘ri korrelyatsion bog‘liqlik mavjudligi bilan izohlanadi. Odatda daromad olish imkoniyati ortib borgani sari risk ham oshib boradi yoki daromad risk bilan to‘g‘ri proporsional ravishda o‘sadi. Risklar kelajakda korxonaning rivojlanishi uchun yangi yo‘nalishlarni tanlash zarurati bilan bir qatorda, noaniqlik muhitida prognozlash masalasining dolzarbligini ham belgilab beradi. Shu bilan birga, korxonada 1 Muallif ishlanmasi IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1008 2025-yil, dekabr. № 12-son. prognozlash uchun asosiy to‘siq prognozlash usullarining nisbatan murakkabligi va ishonchli ma’lumotlarning yetishmasligi bilan bog‘liqdir. Prognozlash jarayonida foydalaniladigan usullar qanchalik oddiy bo‘lsa, ularning aniqlik darajasi shunchalik ishonchli deb hisoblanmaydi. Biroq kichik korxonalarning amaliy faoliyatida aynan shunday usullar muhim ahamiyat kasb etadi, chunki ular aniqlik darajasi yuqori bo‘lmasa-da, qaror qabul qilishning muhim yo‘nalishlarini belgilab beradi. Korxona faoliyatida risklarni boshqarishda ikki turdagi strategik xatolar yuzaga kelishi mumkin. Birinchisi, risklarni ortiqcha baholash va natijada haddan tashqari ehtiyotkor harakatlanish usulini tanlash bo‘lib, bu kichik korxonada foydaning yetishmasligiga va rivojlanish sur’atlarining sekinlashishiga olib keladi. Ikkinchisi esa risklarni yetarli darajada baholamaslik natijasida zarar ko‘rish hamda kichik korxonaning bankrot bo‘lish ehtimolining oshishidir. Shuni ham ta’kidlash zarurki, amaliyotda kichik korxonalar risklar bilan bog‘liq ko‘plab holatlarda birbiridan andoza oladilar va mavjud tajribalarga tayanib ish yuritadilar. Bu yondashuv, asosan, o‘rinlidir, ayniqsa kichik korxonalarning moliyaviy va mehnat resurslari o‘zlari uchun zarur bo‘lgan barcha ma’lumotlarni olish va mustaqil qarorlar qabul qilish uchun yetarli emasligini hisobga olsak. Bunday hollarda hamkor va raqobatchi korxonalarning harakatlari, agar ushbu harakatlar haqida ma’lumot mavjud bo‘lsa, ko‘pincha qarorlar qabul qilishda muayyan ko‘rsatkich vazifasini bajaradi. Shu munosabat bilan kichik korxonalarni alohida subyekt sifatida emas, balki korxonalar hamjamiyati yoki guruhining a’zolari sifatida ko‘rib chiqilganda, risklarni boshqarishda qo‘shimcha xatolar yuzaga kelishi mumkinmi, degan savolni tahlil qilish zarur bo‘ladi. Risk omillarining mavjud turlarini tahlil qilib, har bir omilning umumiy tizimdagi o‘rnini aniq belgilash imkonini beradigan ilmiy asoslangan tasnifni ishlab chiqishga harakat qilindi. Bu tadbirkorlik faoliyatida risklarni baholashning tegishli usullarini samarali qo‘llash uchun imkoniyatlar yaratadi. Risk tashqi muhitning noaniqligi tufayli obyektiv asosga ega bo‘lishi, tadbirkorning qaror qabul qilishi natijasida esa subyektiv xususiyat kasb etishi sababli, tadbirkorlikdagi yutuqlar va muvaffaqiyatsizliklar bir qator omillarning o‘zaro ta’siri natijasi sifatida ko‘rib chiqilishi lozim. Shuni ta’kidlash joizki, risk sabablari uning amalga oshishiga olib keladi, risk omillari esa uning amalga oshish ehtimoli va oqibatlari orqali iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’sir ko‘rsatadi. Bizning fikrimizcha, tadbirkorlik tuzilmalari asosiy imkoniyat va resurslarni, avvalo, ichki muhit risklarini boshqarishga yo‘naltirishi zarur. Tadbirkorlik tuzilmalari risklarni boshqarishda tushunchalarni aniq anglash va ularni qo‘llashning muvofiqligi, bizning fikrimizcha, mos vositalarni tanlash va qo‘llashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu munosabat bilan kichik korxonada risklarni boshqarish sohasidagi tushunchalarni qo‘llashning mantiqiy zanjiri quyidagicha shakllanishi lozim (1-jadval). 1-jadval. Tadbirlik faoliyati risklarni belgilovchi omillar tasnifi2 Tasniflash belgisi Risk omili Vujudga kelish vaqti bo‘yicha 1. Retrospektiv 2. Joriy 3. Istiqbolli STEP omilari 1. Sotsiologik 2. Texnologik 3. Iqtisodiy 4. Boshqalar Ta’sir darajasi bo‘yicha risk miqdori 1. Asosiy 2. Asosiy bo‘lmagan Vujudga kelgan joyiga ko‘ra 1. Tashqi a) bevosita b) bilvosita 2. Ichki a) obyektiv b) subyektiv Vujudga kelish sohasi 1. Texnik-xavfsizlik 2. Ishlab chiqarish 3. Moliyaviy 4. Bozor va marketing Tabiati bo‘yicha 1. Texnogen 2. Tabiiy 3. Aralash 2 Muallif ishlanmasi IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1009 2025-yil, dekabr. № 12-son. Vujudga kelish darajasi bo‘yicha 1. Makro daraja 2. Mezo daraja 3. Mikro daraja Aniqlik darajasi bo‘yicha 1. Aniq 2. Bashorat qilinadigan 3. Oldindan aytib bo‘lmaydi Vujudga kelish bosqichlari bo‘yicha 1. Loyiha 2. Rejalashtirilgan 3. Haqiqiy Asoslanganlik darajasi bo‘yicha 1. Asoslangan 2. Asoslanmagan Ehtimoliy yo‘qotishlar hajmi bo‘yicha 1. Ruxsat etilgan 2. Kritik 3. Halokatli Oqibatlari ko‘lami bo‘yicha 1. Global 2. Mintaqaviy 3. Mahalliy Boshqarish darajasi bo‘yicha 1. Boshqariladigan 2. Boshqarish murakkab 3. Boshqarib bo‘lmaydigan • Risklar amalga oshishidan oldin ularni har tomonlama baholash maqsadida amalga oshiriladigan choralar, jumladan risklarning sifat xususiyatlari, ularning sabablari va omillari, shuningdek, miqdoriy xususiyatlari, ya’ni yuzaga kelish ehtimoli hamda oqibatlar miqdorini prognoz qilish, oqibatlarni qoplash uchun moliyaviy resurslar manbalarini aniqlashtirishni o‘z ichiga olgan prognozlash. • Risklarni oldini olish yoki bu imkoniyatsiz bo‘lgan taqdirda ularning ro‘y berish ehtimoli va oqibatlarini kamaytirish maqsadida amalga oshiriladigan choralar, ya’ni oldini olish choralari. • Risklar ro‘y bergandan keyin amalga oshiriladigan choralar, jumladan risklarning haqiqiy sabablari va omillarini baholash, risklarning namoyon bo‘lishining real oqibatlari miqdorini aniqlash, shuningdek, ushbu oqibatlarni qoplash uchun zarur bo‘lgan moliyaviy resurslarning haqiqiy miqdori va manbalarini belgilash. Ushbu mantiqiy zanjirning barcha elementlari katta amaliy ahamiyatga ega. Biroq kichik korxonada risklarni boshqarishda quyidagi ko‘rsatkich turlari eng muhim hisoblanadi: mumkin bo‘lgan riskli hodisalar variantlari ro‘yxati, shuningdek, ushbu riskli hodisalarning ro‘y berish ehtimolligi va kutilayotgan oqibatlari. Kichik korxonalarning amaliy faoliyatida ushbu ikki turdagi ko‘rsatkichlarni aniqlash muayyan qiyinchiliklarga olib keladi. Ammo eng murakkab jihat barcha mumkin bo‘lgan riskli hodisalar variantlarini aniqlash emas, balki aynan ushbu riskli hodisalarning ro‘y berish ehtimollarini baholash hisoblanadi. XULOSA VA TAKLIFLAR Boshqa barcha sharoitlar teng bo‘lgan holda, risklarni boshqarish uchun moliyaviy va mehnat resurslarining yetishmasligi muammosi kichik korxonalarda yirik korxonalarga nisbatan ancha keskin namoyon bo‘ladi. Tadbirkorlik subyektlarida risklarni boshqarishdagi asosiy murakkablik mavjud usullarning nisbatan murakkabligi, ma’lumotlar assimmetriyasi hamda ishonchli axborot yetishmasligining kuchli ta’siri bilan bog‘liq. Shu sababli tadbirkorlik subyektlarida risklarni boshqarish usullari, metodlari va umuman yondashuvlari kam budjetli hamda soddaligi bilan ajralib turuvchi mezonlar asosida tanlanishi lozim. Tadbirkorlik faoliyati va risklar o‘rtasidagi chambarchas bog‘liqlik korxona muvaffaqiyati va barqaror rivojlanishini ta’minlashda risklarni o‘z vaqtida aniqlash, baholash va samarali boshqarishning muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydiki, risklarni boshqarish nafaqat mumkin bo‘lgan yo‘qotishlarni minimallashtirish vositasi, balki korxona rivojlanishi uchun yangi imkoniyatlarni ochib beruvchi omil sifatida ham namoyon bo‘ladi. Tadbirkorlik subyektlari, ayniqsa kichik korxonalar, risklarni boshqarish jarayonida quyidagi asosiy muammolarga duch kelmoqda: IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1010 2025-yil, dekabr. № 12-son. 1. Resurslar cheklanganligi, ya’ni moliyaviy va kadrlar resurslarining yetishmasligi. 2. Ma’lumotlar yetishmasligi, ya’ni ishonchli axborot bazasining mavjud emasligi. 3. Metodologik qiyinchiliklar, ya’ni mavjud riskni baholash usullarining murakkabligi. Shu bilan birga, ishlab chiqilgan risk omillari tasnifi (1-jadval) hamda ularni boshqarishning mantiqiy zanjiri korxonalarga risklarni tizimli tahlil qilish va ularga nisbatan izchil yondashuvni shakllantirishda amaliy yordam beradi. Tadbirkorlik subyektlarida risklarni boshqarish samaradorligini oshirish uchun quyidagi yo‘nalishlarni rivojlantirish maqsadga muvofiq hisoblanadi: • soddalashtirilgan metodologiyalar, ya’ni kichik korxonalar imkoniyatlariga mos keladigan riskni baholash usullarini joriy etish; • ichki risklarni boshqarish, ya’ni korxona tomonidan nazorat qilinadigan ichki omillarga ustuvor ahamiyat berish; • tajriba almashish, ya’ni turli korxonalar o‘rtasida risklarni boshqarish bo‘yicha amaliy tajribalarni almashish mexanizmlarini yaratish. Xulosa qilib aytganda, zamonaviy bozorda raqobatbardosh ustunlikni saqlab qolish va barqaror rivojlanishni ta’minlash risklarni faol boshqarish sifati va samaradorligiga bevosita bog‘liq. Risklarni boshqarish faqat “zararni kamaytirish” vositasi sifatida emas, balki strategik rivojlanish va raqobatdosh ustunlikni shakllantirishning muhim instrumenti sifatida qaralishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Шевелёв А.Е., Шевелева Е.В. Риски в бухгалтерском учете: Учебное пособие. – 2-е изд. перераб. и доп. – М.: КНОРУС, 2009. - С. 19. 2. Кейнс Дж.М. Общая теория занятости, процента и денег / Пер. с анг. – М.: Гос. изд. Иностранной литературы, 1948. - С. 136-137. 3. Хейне П. Экономический образ мышления / Пер. с англ. – М.: Издательство "Каталаксия", 1997. - С. 348 4. Найт Ф. Х. Риск, неопределенность и прибыль / Пер. с англ. – М.: Дело, 2003. - С. 30-31 5. Ожегов С.И. Толковый словарь русского языка/ С.И.Ожегов, Шведова Н.Ю. – М.: Мир и Образование, Оникс, 2011. - С. 542. 6. Ibodov K.M. (2022) Marketing tadqiqotlari. O‘quv qo‘llanma. T.: "IQTISOD-MOLIYA" nashriyoti, 260 b. 172 bet. 7. Bektemirov A.A. (2022). Tadbirkorlik risklarini baholash va pasaytirish yo‘llari (xizmat ko‘rsatish korxonalari misolida). Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertasiyasi avtoreferati, TDIU. Toshkent, 2023 y.-56 b. 8. Kambarov J.X. (2023). Raqamli iqtisodiyot sharoitida sanoat korxonalarida riskni boshqarish metodologiyasini takomillashtirish. Iqtisodiyot fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati, TDIU. Toshkent, 2023 y.-82 b. Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 12 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027