scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

सक्षम कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) उच्च शिक्षणात परिवर्तन

वांढरे, सखाराम मा

Abstract

२१व्या शतकातील ज्ञानाधारित समाजात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) हे उच्च शिक्षणातील सर्वात प्रभावी परिवर्तनकारी तंत्रज्ञान ठरले आहे. AI मुळे अध्ययन, अध्यापन, मूल्यमापन, संशोधन आणि शैक्षणिक प्रशासन या सर्वच अंगांमध्ये आमूलाग्र बदल घडत आहेत. वैयक्तिकीकृत शिक्षण, अ‍ॅडाप्टिव्ह लर्निंग, डिजिटल लायब्ररी, आभासी प्रयोगशाळा, चॅटबॉट्स, डेटा विश्लेषण या नव्या तांत्रिक संधींमुळे शिक्षण अधिक गुणवत्तापूर्ण, सुलभ आणि विद्यार्थी-केंद्रित झाले आहे. AI आधारित मूल्यांकन प्रणाली, प्लॅजिअरिझम तपासणी साधने, संशोधनासाठी डेटा-विश्लेषण, तसेच प्रशासकीय कामकाजाचे स्वयंचलन यामुळे शिक्षण संस्थांची कार्यक्षमता वाढली आहे. भारतीय संदर्भात NEP–2020, SWAYAM, NPTEL, NEAT Portal आदी उपक्रमांमुळे AI चा वापर अधिक प्रमाणात विस्तारत आहे. तथापि, AI च्या वापरासोबत मानवी संवेदना, डेटा-गोपनीयता, तांत्रिक असमानता, रोजगारातील बदल आणि नैतिकता यांसारखी आव्हानेही प्रकर्षाने जाणवतात. योग्य धोरणे, शिक्षक प्रशिक्षण आणि जबाबदार AI वापराद्वारे उच्च शिक्षणातील AI परिवर्तन अधिक सक्षम आणि सर्वसमावेशक होऊ शकते. एकंदरीत, कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही उच्च शिक्षणातील आधुनिक, वैयक्तिक, नवोन्मेषक आणि गुणवत्तापूर्ण शैक्षणिक व्यवस्थेचा केंद्रबिंदू ठरत असून भविष्यातील शिक्षणव्यवस्थेचे स्वरूप बदलण्याची क्षमता या तंत्रज्ञानात आहे.

Full text

Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Double Blind Peer Reviewed Refereed Research Journal ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 32 󰫤 󰭃 󰱮󰰌 (AI) 󰱍 󰫤 󰲐󰫦 .      ...󰰘 󰱳 󰲆 . 󰲆 .  Email: [email protected] Manuscript ID: JRD -2025-170909 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 9(VII) Pp. 32-35 September 2025 Submitted: 12 Aug. 2025 Revised: 25 Aug. 2025 Accepted: 14 Sept.2025 Published: 30 Sept. 2025  ( Abstract ) 󰱿  󰫥󰲐  󰭃 󰱮󰰌 ( Artificial Intelligence – AI )  󰱍 󰫤 󰫦 󰭈 󰲐󰫦 󰭃󰫥  . AI  󰬀, 󰬀, 󰬉,   󰫤 󰭈  󰫦 󰬀 󰬶   . 󰱇󰲒 󰫤,  󰬂󰬋 󰲛󰰩,  󰭊,  󰭈, 󰫸,  󰲄  󰱿 󰭃 󰰎 󰫤  󰰌󰫦,   󰱳󰰏-󰰗󰲑󰭅  . AI 󰲐 󰬉 󰭈, 󰬂󰲐  ,  - 󰲄,  󰭈󰲒  󰬎  󰫤 󰬎 󰫦󰫤  .  󰫦 NEP–2020, SWAYAM, NPTEL, NEAT Portal  󰬴 AI    󰭈 󰬎 . , AI 󰫳   , -, 󰭃 ,      󰬋 󰭈󰫦 . 󰫰 , 󰫤 󰭈󰫤   AI 󰱨 󰱍 󰫤 AI 󰲐󰫦  󰫤  󰫦  . , 󰭃 󰱮󰰌  󰱍 󰫤 , 󰱇, 󰬁  󰰌󰫦 󰫤 󰱿󰬎 󰰗󰭅󰲓   󰬍 󰫤󰱿󰬎 󰬎󰰉 󰫼 󰫤  󰭃󰫥 . 󰫯 󰬄 (Keywords ): 󰭃 󰱮󰰌 (AI), 󰱍 󰫤, 󰱇󰲒 󰫤,  󰬂󰬋 󰲛󰰩,  󰲛󰰩,  󰫤,  󰭈, 󰫸, 󰬉 󰭈, 󰬂󰲐 , 󰫤 󰭈. 󰭈󰬎 – 󰱿  󰫤󰱿󰬎  “󰫥󰲐 ”  󰬉  .   󰫥 󰫽, 󰭈     󰭃󰫥󰫳 󰬀  . 󰫽 󰭃󰫥 “󰭃 󰱮󰰌” (Artificial Intelligence – AI)  󰫽 󰬴   .AI 󰬆  󰱮󰰌 󰲒  󰱮.  󰫼, 󰫦󰱇󰲒 󰫼, 󰫦 󰫼  󰬎 󰫼 󰫤  󰭈󰱺 . 󰬉  󰰩 󰫤 󰫤󰭃 AI  󰭈 󰱘  , 󰫽 󰫤 , 󰬀󰱮, 󰬉 󰭈  󰫤 󰭈  󰫦 󰬀 󰲐󰫦  . 󰫳   󰭃 󰱮󰰌 (Artificial Intelligence – AI)  󰫦 󰬴  󰭈 󰭃󰫥 󰬆   . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: .   ,   ...󰰘 󰱳 󰲆, . 󰲆 .  How to cite this article:    (2025). 󰫤 󰭃 󰱮󰰌 (AI) 󰱍 󰫤 󰲐󰫦 . Journal of Research & Development, 17(9(VII)), 32-35. Original Article Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Double Blind Peer Reviewed Refereed Research Journal ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 33  , 󰫦󰭈󰲑󰬴  󰫼󰫳 󰫤    󰭃󰫥   󰫤󰭃 󰲐󰫦   . 󰫤 󰫤󰭃 󰫽  .  󰱍 󰫤 󰭃 󰱮󰰌  󰬀, , 󰬉  󰱿󰬎  󰫦 󰬎   󰫽 󰫤  󰲐, 󰱇󰲒  󰰌󰫦  .󰭃 󰱮󰰌󰫳 󰬇 󰱳󰫾󰰩 󰫽󰫳 󰫼󰫳  󰬀 󰬶 󰬄 , 󰫤 󰬀 󰫼 󰭃 󰬇 ,  󰱳 󰭈   󰫦󰫤   . 󰫽 AI 󰫳 󰬇  󰲄,  󰫤,  󰭈,  󰲇 󰫤 󰫦 󰫯   󰫦 󰬉 .󰬆 󰭃 󰱮󰰌   󰭃 󰬴  󰱍 󰫤  󰫤 󰲐󰫦 󰱇󰲒  .  󰲐󰫦 󰫤  ,   󰬍  .   󰲑󰱯󰲆: 1. 󰭃 󰱮󰰌 󰱍 󰫤 󰫤󰭃     󰲐󰫦 , 2.󰬀, 󰬀  󰭈  󰬁 󰬎 AI   󰲄 , 3. 󰱍 󰫤 AI 󰫳  󰬎  󰬋  .   󰰍: 󰫳   󰭃󰫥󰫳  󰭃 󰱮󰰌 󰬆 󰲘󰫦󰲑 󰬁 (AI)   󰲐󰫦  󰬴 󰱇󰲒 󰬆   .  󰱍 󰫤 󰫤󰭃 󰭃 󰱮󰰌󰫳  󰬀, 󰬀, 󰬉  󰭈󰲒 󰱿󰬎  󰫦 󰭈󰲑󰬴  󰫦󰫤,   󰱳󰰏-󰰗󰲑󰭅  . 󰲐 󰫤 󰱮󰰎   󰱇 󰫤 󰬬  󰭈 󰭃 󰱮󰰌   󰬆 󰫦 .󰭃 󰱮󰰌󰫳 󰬇 󰬀 󰱳󰫾󰰩󰫳 , 󰫤   󰫤  󰱇 󰬀 󰱮  󰫮 . 󰱳󰰐󰫳 󰭈 󰲄 󰰉 󰫽 󰫰 󰲑󰫦   󰫽󰫳   󰫽    󰲆  󰭃󰫥  󰭈 󰬀 .  󰫤 󰬉, 󰬎 󰱿󰬎, 󰲒    󰭈󰲒  󰬎 󰬉 󰬀   󰭑 󰬁   󰫤 󰭈󰲑󰬴 󰰌 . 󰫤,  󰭊,  󰭈  -󰲐 󰬇 󰫳 󰬀 󰱳󰰏   󰬋 󰫤  .  󰬶    󰫤     󰫤  , 󰫦  󰰌󰫦  . 󰭃 󰱮󰰌  󰫤 󰱮    󰫤  󰱳󰰏  󰭃󰬍󰱘 󰱇 .  󰭈 󰭃 󰱮󰰌 󰱍 󰫤  󰫦󰫤  󰰌󰱮  ,  󰱳󰫾󰰩 󰬍  󰬌  󰭃, 󰲄󰫽  󰬁 󰬉 󰫽 󰫼 󰭈󰰌 . 󰫽 “󰭃 󰱮󰰌 󰱍 󰫤 󰫤 󰲐󰫦”    󰫽 󰰍 ,    󰫤 󰭈  󰲑  󰫤 󰲐󰫦  󰫦 . . 󰭃 󰱮󰰌 󰬉- 󰭃 󰱮󰰌 󰬆  󰲕 󰭃󰬀  󰱮󰰌 󰫦󰫤 󰫦 󰫼 󰭈󰲑󰬴.AI 󰭈 󰫤, 󰫤, 󰫦 , 󰬎      󰫤  󰰉 󰫦 . AI  󰭈  󰭈 : 1. Machine Learning (󰭃 󰫤) –  󰲐 󰫼 󰫤. 2. Natural Language Processing (󰬎  󰭈󰲑󰬴) –   󰲄  . 3. Neural Networks (󰱐 ) – 󰰗󰭈 󰫦  󰲒 󰭈. Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Double Blind Peer Reviewed Refereed Research Journal ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 34 4. Expert Systems (󰫵󰫥 󰭈) – 󰲆 󰫤󰭃 󰬎 󰫦  󰭈. 5. Robotics  Automation (󰬎) – 󰭃 󰫦󰭈󰲑󰬴 󰬎 . 2. 󰱍 󰫤 󰭃 󰱮󰰌 - () 󰬀  󰫤 󰭈󰲑󰬴- AI 󰲐 󰱇 󰫤 (Personalized Learning) 󰭈 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰫼󰫳 ,   󰫤 󰬅󰬴  .Chatbots  Virtual Tutors 󰱳󰫾󰰩 x 󰫦󰫦 .Adaptive Learning Platforms 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰭈 󰲄 󰰉  󰫤  .AI 󰲐    󰱳󰫾󰰩    . () 󰬉  󰫤 󰭈- AI 󰲐 󰬃 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰰌󰭃 󰬎 .Plagiarism Detection Tools (. Turnitin) 󰫤 󰭈 . 󰲄 󰲐 󰬉 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰫽󰫦 󰭈  . ()  󰫤󰭃- AI 󰱚 󰭈  󰲄 󰰉     .Predictive Analytics  󰲐 󰫦󰬉 .󰫤 󰫽 , 󰫦    󰲄  AI  . () 󰭈  󰱿󰬎- AI 󰲐 󰭈 󰱳󰰏 󰭈 󰭈󰲑󰬴, 󰬎 󰰣, 󰫦󰬉 , 󰫦  . 󰬎 .󰫤 󰬎  󰫦󰫤  󰲀 . () 󰲐 󰫦󰫦  - AI 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰬉  󰲄 󰰉 󰫰 󰲐 󰫦 .AI-driven Job Portals 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰭈    󰫦. . 󰭃 󰱮󰰌  󰲐󰫦- () 󰱇󰲒 󰫤 󰬴 - 󰰏 󰫦 󰱳󰫾󰰩  󰫤 󰱮   .  AI 󰭈 󰭈󰫽 󰱳󰫾󰫦󰫳 󰫼󰫳 󰱮 󰬅 󰰉 󰱇 󰬅󰬴  . () 󰫤󰫳  - AI 󰫤 󰫦  ,  󰫽  󰫦󰫦, 󰲄    . 󰫤  -󰲐 󰫦  󰫤  󰲐 . ()   󰭊 󰫤 󰭈- AI 󰲐  󰬂󰫦 󰫤 󰬎󰫳   . 󰬶  󰱳󰰏 󰱍 󰫦 󰫤  . () 󰫤 󰬀 - AI 󰫳  󰲄   󰱳 󰲗󰫦󰬀  .  󰫦 󰭈 , 󰱳󰫾󰰩   , 󰫽 󰫤󰭃   󰫽. ()   󰬁 - AI  ,    󰫮 .  󰲄  󰬆   󰬍󰫦  . . 󰭃 󰱮󰰌 󰬋- 1.    – 󰫤 󰱇     󰬉󰬎  . AI 󰬀  󰱮󰰌 . 2.    󰫤 – 󰱳󰫾󰰩 󰱇   󰫼  . 3. 󰭃󰫥  – 󰬶     . 4.   – 󰫤  󰭈󰲒 󰫦󰬬󰫳    . 5. -󰫦 – 󰱳󰫾󰰩 󰬎󰭃   󰫦    .  󰱍 󰫤 AI   󰬀 AI  󰭈  .󰲇 󰫤  (NEP 2020) 󰬀 AI 󰫤     .SWAYAM, NPTEL, Coursera India, AICTE’s NEAT Portal 󰫯 󰬴󰱨 AI 󰲐 󰫤 󰭈󰲐  Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Double Blind Peer Reviewed Refereed Research Journal ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 35 .IITs, IISc,  IIMs  󰬎󰬀 AI   󰫤 󰭃   .󰫵󰬎 󰱳 AI 󰲐 󰫤, 󰭈 󰭈󰲑󰬴  󰱳󰰏 󰱿󰬎 󰭈  . . 󰬍 󰲑- 󰫤 AI   󰬉   󰬌 .󰫤 AI   󰫼 Teacher Training Programs   .󰱳󰫾󰰩󰬀 Digital Ethics  Data Privacy Awareness 󰫦  󰬌 .  AI 󰲐 󰫤   (Internet, Devices, Labs) 󰬶  󰬄 󰰉 󰱳.  󰱳 󰫳   AI 󰫤 󰱿󰲐   . . 󰬍󰫦- 󰭃 󰱮󰰌  󰱍 󰫤 󰲐󰫦 󰰗󰭅󰲓  . 󰬀, 󰬀  󰭈  󰫦 󰬎 AI  󰫤   󰲐󰫦  . 󰭃, 󰭃   󰬋   󰬌 . 󰫰 , 󰫤 󰭈󰫤  󰫦  󰱨  󰱍 󰫤 󰭈  󰫦  .AI  󰱇 󰭃󰲒  ;     󰭃 󰫳    . 󰫤󰫳 󰬀  󰱮  󰭃 󰱮      󰫤 󰭈  󰱮  󰫤 .󰭃 󰱮󰰌   󰭃 󰬋  󰫤 󰬴 . 󰫤, 󰱳󰰏  󰬎 󰫳   .󰱍 󰫤 AI  󰫥  , 󰱇  󰫦  .,  󰲐󰫦  ,      󰫽 󰬌 .AI  󰲒    󰬉  󰫦  󰱍 󰫤  󰫦   . 󰫦 󰬶 - 1. National Education Policy (NEP) 2020, Ministry of Education, Government of India. 2. UNESCO Report (2023), Artificial Intelligence and Education. 3. Sharma, P. (2022). Artificial Intelligence in Higher Education: Opportunities and Challenges. Delhi: Sage Publications. 4. OECD (2021). AI in Education: Policy and Practice. 5. Mishra, R. & Pandey, S. (2020). Impact of AI on Indian Higher Education. Journal of Educational Technology. 6. NITI Aayog (2021). National Strategy for Artificial Intelligence 7. www.wikipedia.com