LEARNING BY DOING KONSEPSIYASI ASOSIDA BO'LAJAK O'QITUVCHILAR FAOLIYATINI TASHKIL ETISHNING PEDAGOGIK ASOSLAR

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 801 LEARNING BY DOING KONSEPSIYASI ASOSIDA BO'LAJAK O'QITUVCHILAR FAOLIYATINI TASHKIL ETISHNING PEDAGOGIK ASOSLAR Sabina Karimova Nizomiy nomidagi O'zbekiston Milliy Pedagogika Universiteti Pedagogika nazariyasi va tarixi yo'nalishi 1bosqich magistranti. Mingnorov Abduholiq Toshmirzayevich Tarix fanlari doktori (DSc). https://doi.org/10.5281/zenodo.17985730 Annotatsiya. Ushbu maqolada Learning by Doing konsepsiyasi asosida bo‘lajak o‘qituvchilar faoliyatini tashkil etishning pedagogik asoslari keng ko‘lamda o‘rganilgan. Tadqiqot jarayonida amaliy faoliyat, interaktiv metodlar, loyiha ishlari va simulyatsiyalar orqali bo‘lajak pedagoglarning nazariy bilimlarini amaliyot bilan uyg‘unlashtirish, kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish, pedagogik vaziyatlarda samarali qarorlar qabul qilish va o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish jarayonlari tahlil qilingan. Maqolada talabalarning refleksiya, o‘z-o‘zini baholash va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishning metodik yondashuvlari ham yoritilgan. Olingan natijalar konsepsiyaning zamonaviy pedagogik jarayonda samarali va dolzarb yondashuv ekanligini tasdiqlaydi, shuningdek, pedagogik innovatsiyalarni tatbiq etish va ta’lim jarayonini interaktiv qilish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi. Kalit so‘zlar: Learning by Doing, bo‘lajak o‘qituvchilar, pedagogik kompetensiya, amaliy faoliyat, interaktiv metodlar, loyiha ishlari, refleksiya, o‘z-o‘zini baholash, ijodiy fikrlash, pedagogik tayyorgarlik, innovatsion pedagogika, pedagogik strategiyalar. PEDAGOGICAL FOUNDATIONS OF ORGANIZING FUTURE TEACHERS’ ACTIVITIES BASED ON THE LEARNING BY DOING CONCEPT Abstract. This article comprehensively examines the pedagogical foundations of organizing future teachers’ activities based on the Learning by Doing concept. The study analyzes practical activities, interactive methods, project-based work, and simulations as tools to integrate theoretical knowledge with practice, develop professional competencies, make effective decisions in pedagogical situations, and consider students’ individual characteristics. The article also highlights methodological approaches to fostering students’ reflection, self-assessment, and creative thinking skills. The results confirm that the concept is an effective and relevant approach in modern teacher education and provides practical recommendations for applying pedagogical innovations and enhancing interactive learning processes. Keywords: Learning by Doing, future teachers, pedagogical competence, practical activity, interactive methods, project-based work, reflection, self-assessment, creative thinking, teacher preparation, innovative pedagogy, pedagogical strategies. Kirish Zamonaviy ta’lim jarayonida talabalarning nazariy bilimlarini amaliy ko‘nikmalar bilan uyg‘unlashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida nafaqat nazariy bilimlar, balki amaliy faoliyatga asoslangan kompetensiyalarni shakllantirish muhim hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, “Learning by Doing” (amal orqali o‘rganish) konsepsiyasi pedagogika sohasida samarali yondashuv sifatida keng e’tirof ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 802 etilgan. Ushbu yondashuv asosida ta’lim jarayoni faqat bilim berish bilan cheklanmay, balki talabalar o‘z-o‘zini boshqarish, muammolarni aniqlash va ularni mustaqil hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratiladi. Learning by Doing konsepsiyasi bo‘lajak pedagogning kasbiy va shaxsiy rivojlanishida, shuningdek, ta’lim jarayonida interaktiv metodlarni tatbiq etishda muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun ushbu maqola bo‘lajak o‘qituvchilar faoliyatini Learning by Doing konsepsiyasi asosida tashkil etishning pedagogik asoslari, uning nazariy va metodik jihatlari hamda amaliy tadbiqlari tahlilini maqsad qilgan. Maqola zamonaviy pedagogik tadqiqotlar va ilmiy manbalarga tayangan holda, bu konsepsiyaning samarali qo‘llanilishi orqali bo‘lajak pedagoglarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish mexanizmlarini yoritishga intiladi. Dolzarbligi Zamonaviy ta’lim tizimida bo‘lajak o‘qituvchilarning nafaqat nazariy bilimlarga, balki amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘lishi pedagogik jarayonning sifatini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Bugungi kunda o‘quv jarayonida talabalar faoliyatini samarali tashkil etish, ularni mustaqil fikrlash va amaliy tadqiqotlar olib borishga yo‘naltirish dolzarb masala hisoblanadi. Learning by Doing konsepsiyasi, ya’ni amaliy faoliyat orqali o‘rganish, bo‘lajak pedagoglarni kasbiy kompetentsiyalarini shakllantirish va interaktiv metodlarni tatbiq etishda innovatsion yondashuv sifatida keng qo‘llanilmoqda. Shu sababli, bu mavzu pedagogika fanida nazariy va amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega. Maqsadi Ushbu maqolaning asosiy maqsadi bo‘lajak o‘qituvchilar faoliyatini Learning by Doing konsepsiyasi asosida tashkil etishning pedagogik asoslarini o‘rganish, uning nazariy va metodik jihatlarini aniqlash hamda amaliy tadbiqlari orqali kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish mexanizmlarini yoritishdan iborat. Asosiy qism “Learning by Doing” konsepsiyasi XIX asr oxirida J. Dewey pedagogik falsafasi asosida shakllangan bo‘lib, o‘quv jarayonida amaliy faoliyat orqali bilim olishni nazarda tutadi. Ushbu yondashuv o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, muammolarni aniqlash va ularni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Nazariy jihatdan konsepsiya bilim va amaliyotning uzviy bog‘liqligini ta’kidlaydi, shu bilan birga talabaning faol ishtirokini rag‘batlantiradi. Amaliyot asosida olingan bilimlar yanada mustahkam va uzoq muddatli bo‘ladi. Learning by Doing talabalarga xatoliklar orqali o‘rganish imkonini beradi va refleksiya jarayonini rivojlantiradi. Shu bilan birga, konsepsiya pedagoglarning metodik yondashuvlarini takomillashtirish, innovatsion usullarni qo‘llashga undash imkonini yaratadi. Nazariy asoslarni tadqiq qilish pedagogik jarayonda interaktiv metodlarni joriy etish va amaliy mashg‘ulotlarni samarali tashkil etishga xizmat qiladi. U o‘quv jarayonining motivatsion va samarali bo‘lishiga yordam beradi, talabaning o‘z-o‘zini baholash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Learning by Doing pedagogik nazariyaning dolzarb qismiga aylangan bo‘lib, uning samaradorligi turli pedagogik tadqiqotlar bilan tasdiqlangan. Shu yondashuv asosida pedagogik kompetensiyalarni shakllantirish jarayoni tizimli va rejalashtirilgan bo‘lishi lozim. Bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida amaliy faoliyatning roli juda katta. Nazariy bilimlar bilan bir qatorda, talabalarning amaliy ko‘nikmalarini shakllantirish ularning kasbiy ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 803 tayyorgarligini belgilaydi. Amaliy mashg‘ulotlar talabaning darsni rejalashtirish, o‘quvchilar bilan ishlash va pedagogik vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Shu tarzda, talaba o‘z metodik yondashuvlarini sinab ko‘radi, o‘z tajribasini tahlil qiladi va amaliy ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. Amaliy faoliyat o‘quv jarayonini interaktiv qiladi, talabalarni faol ishtirok etishga undaydi va ularni ijodiy fikrlashga rag‘batlantiradi. Shu bilan birga, amaliy mashg‘ulotlar bo‘yicha refleksiya va baholash jarayonlari pedagogik kompetensiyalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Amaliy faoliyat nafaqat nazariy bilimlarni mustahkamlash, balki pedagogik muammolarni hal qilishga qaratilgan strategiyalarni shakllantirishga yordam beradi. Pedagogik kompetensiyalar o‘qituvchining kasbiy faoliyatini samarali amalga oshirish qobiliyatini belgilovchi bilim, ko‘nikma va shaxsiy sifatlar majmuasidir. Bo‘lajak pedagoglarda pedagogik kompetensiyalarni shakllantirishda Learning by Doing konsepsiyasi muhim ahamiyatga ega. Metodik yondashuvlar orasida loyiha asosida o‘qitish, muammoga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar, interaktiv muhokama va rol o‘yinlari keng qo‘llaniladi. Bu usullar talabaning amaliy faoliyatini faollashtiradi va nazariy bilimlarni sinovdan o‘tkazish imkonini yaratadi. Talaba mashg‘ulot jarayonida pedagogik vaziyatlarni tahlil qiladi, o‘z qarorlarini ishlab chiqadi va baholashga o‘rgatiladi. Shu tarzda, pedagogik kompetensiyalar amaliy mashg‘ulotlar orqali mustahkamlanadi va professional identitet shakllanadi. Kompetensiyalarni shakllantirish jarayonida talabaning shaxsiy qobiliyatlari va kreativ yondashuvlari hisobga olinadi. Interaktiv va amaliy metodlar zamonaviy ta’lim jarayonining ajralmas qismidir. Mashg‘ulotlar nafaqat bilim berish, balki talabaning tafakkurini rivojlantirish, muammolarni hal qilish va ijodiy yondashuvlarni qo‘llashga qaratiladi. Role-playing, simulyatsiya, loyiha asosida o‘qitish va laboratoriya mashg‘ulotlari talabaning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu bilan birga, interaktiv metodlar o‘quv jarayonini motivatsion qiladi, talabaning o‘z-o‘zini baholash va refleksiya qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Amaliy mashg‘ulotlar orqali pedagogik vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish, darsni samarali tashkil etish va o‘quvchilar bilan ishlash tajribasi hosil bo‘ladi. Talaba guruhda ishlash, fikr almashish va pedagogik jarayonni boshqarish ko‘nikmalarini egallaydi. Shu tarzda, interaktiv metodlar konsepsiyaning samaradorligini oshiradi va bo‘lajak pedagoglarni professional faoliyatga tayyorlaydi. So‘nggi yillarda pedagogik tadqiqotlarda Learning by Doing konsepsiyasining samaradorligi ko‘plab ilmiy ishlar orqali tasdiqlangan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, amaliy faoliyat orqali o‘qitish talabalarning bilimini chuqurlashtiradi, muammolarni mustaqil hal qilish qobiliyatini oshiradi va kasbiy motivatsiyasini kuchaytiradi. Shu bilan birga, interaktiv metodlarni qo‘llash o‘quv jarayonini individual va guruh asosida tashkil etishga yordam beradi. Zamonaviy tadqiqotlar konsepsiyaning innovatsion pedagogika bilan uyg‘unligini, shuningdek, kasbiy standartlar asosida kompetensiyalarni shakllantirishdagi samaradorligini tasdiqlaydi. Konsepsiya bo‘yicha olib borilgan eksperimentlar talabalarning nazariy bilimlarini amaliy mashg‘ulotlarda qo‘llash imkoniyatini kengaytiradi. Shu bilan birga, konsepsiya pedagogik jarayonda o‘quvchilarning faol ishtirokini rag‘batlantiradi va ularni kreativ fikrlashga yo‘naltiradi. Bo‘lajak pedagoglarni amaliy faoliyatga yo‘naltirish jarayoni maxsus tashkil etish mexanizmlarini talab qiladi. Bu mexanizmlarga amaliy mashg‘ulotlar rejasi, laboratoriya va stajirovka dasturlari, metodik ko‘rsatmalar va mentorlik tizimi kiradi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 804 Mashg‘ulotlar tizimli tarzda bosqichma-bosqich rejalashtiriladi: avvalo nazariy bilim beriladi, so‘ng amaliy topshiriqlar orqali tajriba orttiriladi, va yakuniy bosqichda refleksiya va baholash amalga oshiriladi. Shu tarzda, talaba amaliy faoliyat jarayonida pedagogik vaziyatlarni tahlil qiladi, qarorlar qabul qiladi va professional ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Tashkil etish mexanizmlari samarali bo‘lishi uchun talaba ehtiyojlari va individual xususiyatlari hisobga olinadi. Mentorlik tizimi talabaning rivojlanishini kuzatish va qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Kasbiy kompetensiyalarni baholash va amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish jarayoni talabaning faoliyatini tizimli ravishda tahlil qilishga asoslanadi. Bu jarayonda talabaning amaliy mashg‘ulotlarda qatnashishi, darsni tashkil etishdagi yondashuvlari, muammolarni hal qilish va refleksiya ko‘nikmalari baholanadi. Baholash testlar, loyiha ishlari, taqdimotlar va mentorlik kuzatuvlari orqali amalga oshiriladi. Shu bilan birga, baholash jarayoni talabaning zaif tomonlarini aniqlash va ularni rivojlantirishga yo‘naltirilgan metodlarni qo‘llash imkonini yaratadi. Amaliy ko‘nikmalar muntazam ravishda rivojlantirilishi pedagogik kompetensiyalarni mustahkamlaydi. Shu yondashuv pedagogik jarayonning sifatini oshiradi va talabaning kasbiy tayyorgarligini ta’minlaydi. Learning by Doing konsepsiyasi bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashda samarali vosita sifatida ahamiyatga ega. Ushbu yondashuv nazariy bilimlarni amaliyot bilan uyg‘unlashtirish, talabaning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish va interaktiv pedagogik metodlarni qo‘llash imkonini beradi. Samaradorlikni oshirish uchun mashg‘ulotlar rejalashtirilgan tarzda tashkil etilishi, mentorlik tizimi kengaytirilishi, refleksiya va baholash mexanizmlari joriy etilishi lozim. Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalar va innovatsion pedagogik usullar konsepsiyaning samaradorligini yanada oshiradi, bo‘lajak pedagoglarning professional rivojlanishini ta’minlaydi. Tavsiyalar sifatida pedagogik jarayonni individual yondashuv asosida tashkil etish, amaliy mashg‘ulotlarni tizimli rivojlantirish va talaba refleksiyasini faol rag‘batlantirish muhim hisoblanadi. Muhokama Learning by Doing konsepsiyasi bo‘yicha o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bo‘lajak pedagoglarni tayyorlashda amaliy faoliyat nazariy bilimlarni mustahkamlash va kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirishning samarali vositasi sifatida xizmat qiladi. Amaliy mashg‘ulotlar, loyiha asosida ishlash va interaktiv metodlar talabalarning mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish va ijodiy yondashuvlarini sezilarli darajada oshiradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, pedagogik kompetensiyalarni shakllantirish jarayonida talabalarning amaliy faoliyati, mentorlik qo‘llab-quvvatlashi va refleksiya jarayoni muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, Learning by Doing konsepsiyasi talabaning o‘z-o‘zini baholash ko‘nikmalarini rivojlantirishga, shuningdek, pedagogik vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilishni mustahkamlashga yordam beradi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, interaktiv metodlar, masalan, role-playing, simulyatsiya va laboratoriya mashg‘ulotlari, talabaning kasbiy tayyorgarligini oshirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, amaliy mashg‘ulotlar orqali talaba o‘z pedagogik strategiyasini ishlab chiqadi, muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qiladi va dars jarayonini boshqarish bo‘yicha amaliy tajriba orttiradi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 805 Zamonaviy pedagogik tadqiqotlar natijalari Learning by Doing konsepsiyasining bo‘lajak pedagoglarni tayyorlashdagi samaradorligini tasdiqlaydi, shuningdek, pedagogik innovatsiyalarni tatbiq etish orqali o‘quv jarayonini yanada interaktiv va samarali qilish imkonini beradi. Shuningdek, konsepsiyaning nazariy asoslari bo‘yicha olib borilgan tahlillar pedagogik jarayonda bilim va amaliyotning uzviy bog‘liqligini, talabaning faolligini rag‘batlantirish va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishni ta’kidlaydi. Bu esa o‘z navbatida talabalarning professional identitetini shakllantirishga va pedagogik kompetensiyalarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Natija O‘rganilgan adabiyotlar, nazariy tadqiqotlar va amaliy mashg‘ulotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Learning by Doing konsepsiyasi bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida nazariy bilimlar bilan amaliy faoliyatni uyg‘unlashtirishning samarali vositasi sifatida xizmat qiladi. Ushbu yondashuv talabalarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, muammolarni mustaqil hal qilish, ijodiy va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Amaliy mashg‘ulotlar va interaktiv metodlar pedagogik vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish, darsni samarali tashkil etish va o‘quvchilar bilan ishlash ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. Shuningdek, Learning by Doing konsepsiyasi talabaning o‘z-o‘zini baholash va refleksiya jarayonini rag‘batlantiradi, pedagogik tajribani tizimli ravishda rivojlantirish imkonini yaratadi. Mashg‘ulotlar jarayonida loyiha ishlari, laboratoriya mashg‘ulotlari, role-playing va simulyatsiya kabi interaktiv metodlar talabaning amaliy ko‘nikmalarini oshiradi va pedagogik strategiyalarini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, konsepsiya pedagogik innovatsiyalarni tatbiq etish va zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash orqali ta’lim jarayonining sifatini oshirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, Learning by Doing konsepsiyasi bo‘yajak pedagoglarni kasbiy tayyorlashda nazariy va amaliy jihatdan bir-birini to‘ldiruvchi, samarali va dolzarb pedagogik yondashuv ekanligi isbotlangan. U talabaning kasbiy identitetini shakllantiradi, mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuv ko‘nikmalarini rivojlantiradi hamda pedagogik jarayonni interaktiv va motivatsion qiladi. Shu sababli, ushbu yondashuv bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash tizimida keng qo‘llanilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi. Xulosa O‘rganilgan materiallar va tahlillar shuni ko‘rsatdiki, Learning by Doing konsepsiyasi bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashda samarali pedagogik yondashuv hisoblanadi. Ushbu yondashuv nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtirish, talabalarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, muammolarni mustaqil hal qilish va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish imkonini beradi. Amaliy mashg‘ulotlar, interaktiv metodlar va loyiha ishlari talabalarning pedagogik vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish, darsni samarali tashkil etish va o‘quvchilar bilan ishlash ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, konsepsiya talabaning refleksiya va o‘z-o‘zini baholash jarayonini rag‘batlantiradi, pedagogik innovatsiyalarni tatbiq etish orqali ta’lim jarayonining sifatini oshiradi. Umuman olganda, Learning by Doing konsepsiyasi bo‘lajak pedagoglarni kasbiy tayyorlashda nazariy va amaliy jihatdan bir-birini to‘ldiruvchi, samarali va dolzarb yondashuv ekanligi isbotlangan. U pedagogik jarayonni interaktiv, motivatsion va natijaga yo‘naltirilgan qiladi hamda bo‘lajak o‘qituvchilarning professional rivojlanishiga xizmat qiladi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 806 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Li, Y. Judging John Dewey’s Views on Education Especially on Hands-on Learning, Student-Centred Learning Approach, and Learning by Doing. Curriculum and Teaching Methodology (2023), 6: 58–62. 2. Mirziyoyev, S. (2025). Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. 3. Kolb, D. A. Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1984. 4. Miettinen, R. The Concept of Experiential Learning and John Dewey’s Educational Philosophy. International Journal of Lifelong Education (2000). 5. Simkins, S. P., & Maier, M. H. Learning from Physics Education Research: Lessons for Education. ArXiv.org (2008). 6. Xalilova, F. B. Pedagogik jarayonlarda interaktiv metodlarni qo‘llash va uning bo‘lajak tarbiyachilarga ta’siri. IKRO jurnal №02, 2025. 7. Musayev, O. Q. Oliy ta’limda jurnal… pedagogik kompetensiyalarni rivojlantirishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar. Globalscholars Publishing, 2025.