scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

मराठी संशोधन कार्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वापर

जपे, योगेश आबासाहेब; बोडखे, गोपीनाथ पी

Abstract

२१व्या शतकातील माहिती तंत्रज्ञानाच्या क्रांतीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हे संशोधन प्रक्रियेला नवे परिमाण देणारे सर्वात प्रभावी तंत्रज्ञान ठरले आहे. मराठी संशोधन क्षेत्रात अद्याप डिजिटल साधने, ऑनलाइन साहित्य, भाषिक संसाधने आणि संगणकीय अधिष्ठान यांचा अभाव असल्यामुळे संशोधनाची प्रक्रिया वेळखाऊ व जटिल राहिली आहे. अशा परिस्थितीत AI हे मराठी संशोधकांसाठी संजीवनीसमान ठरत असून माहिती संकलन, वर्गीकरण, भाषांतर, संक्षेप, भाषिक विश्लेषण, डेटाव्यवस्थापन, OCR–HTR, सामाजिक संशोधन आणि डेटा दृश्यांकन या अनेक पातळ्यांवर उपयुक्त ठरत आहे. AI च्या सहाय्याने मोठ्या प्रमाणात डेटा जलदगतीने प्रक्रिया करता येतो, जुने हस्तलिखित आणि दस्तऐवज डिजिटायझेशनद्वारे उपलब्ध करता येतात, मराठी भाषेतील बोलीवैविध्यांचे वैज्ञानिक विश्लेषण करता येते, आणि संशोधनासाठी आवश्यक असलेला साहित्यसंच अधिक कार्यक्षमतेने व्यवस्थापित करता येतो. संशोधनाच्या गुणवत्तेत वाढ, वेळ व श्रमांची बचत, ग्रामीण–शहरी दरी कमी करणे, आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील संधी उपलब्ध करणे आणि बहुविद्याशाखीय (interdisciplinary) संशोधनाला चालना देणे अशी विविध सकारात्मक परिणाम AI मुळे दिसतात. तथापि, मराठी भाषेसाठी उपलब्ध डिजिटल डेटाचा अभाव, तंत्रज्ञानासंबंधी कौशल्यांची कमी पातळी, अनुवादातील संदर्भगम, सुरक्षा व नैतिकतेची चिंता आणि AI वर अत्याधिक अवलंबित्व यांसारखी काही आव्हानेही प्रकर्षाने जाणवतात. मराठी डिजिटल ग्रंथालये, AI संशोधन केंद्रे, WordNet–OCR विकास, प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि सरकारी–खाजगी सहकार्य वाढवून या मर्यादा कमी करता येतील. एकूणच, मराठी संशोधन कार्यात AI हे पूरक साधन असून पारंपरिक संशोधन परंपरा जपत आधुनिक पद्धतींच्या साहाय्याने मराठी संशोधनाला जागतिक स्तरावर नेणारे एक सक्षम शक्तिकेंद्र ठरू शकते.

Full text

Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 36   󰫦 󰭃 󰱮󰰌 (AI)    1,    2 1 󰱳󰰏     󰭈   󰰣 󰫦  󰱳 ,   󰲆 .  2  󰫦󰫦     󰭈   󰰣 󰫦  󰱳 ,   󰲆 .  Manuscript ID: JRD -2025-170910 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 9(VII) Pp. 36-41 September 2025 Submitted: 12 Aug. 2025 Revised: 25 Aug. 2025 Accepted: 14 Sept.2025 Published: 30 Sept. 2025  ( Abstract) 󰱿   󰭃󰫥󰫳 󰬴󰬀 󰭃 󰱮󰰌 (AI)   󰭈󰲑󰬴  󰲐  󰫦 󰭈 󰭃󰫥  .   󰫤󰭃 󰱳  ,  󰫽,    󰲒 󰲈   󰬉  󰭈󰲑󰬴   󰲐  .  󰲐󰬎 AI        , 󰰏, , 󰫤,  󰲄, 󰱿󰬎, OCR–HTR ,     󰬌   󰬊 󰱇  . AI 󰫳 󰬇 󰱚 󰭈   󰭈󰲑󰬴  ,  󰬎  󰬎 󰱨 󰬄  ,   󰬀 󰫥 󰲄  ,   󰬌  󰫽  󰫦󰫤 󰱿󰬎  . 󰫳 󰰌 ,   󰭑 , 󰬶–   , 󰲇   󰬄   󰰀󰱳 ( interdisciplinary )      󰫽 󰲐 AI  󰲑. ,   󰬄   , 󰭃󰫥 󰬉  ,  󰫦, 󰫤   󰲓  AI  󰫽 󰫽   󰬋 󰭈󰫦 .   󰬶, AI  󰰗󰭅, WordNet–OCR , 󰭈󰫤 󰫦󰬴  – 󰫦   󰫦   . ,   󰫦 AI     󰲐     󰱮󰰎󰫳 󰬇    󰬎   󰫤 󰱇󰰗 󰰉 . 󰫯 󰬄 ( Keywords) : 󰭃 󰱮󰰌 (AI),  ,  󰬶,  , 󰰏,  ( NMT ), 󰫤 ( Summarization) ,  󰲄,  . 󰭈󰬎      󰭃󰫥  󰬆  .  󰱮󰰌  ,    󰫦󰫤󰫤     󰭃󰫥 󰬆 󰭃 󰱮󰰌.   󰬆    󰲗󰫦   󰬉 󰫤  . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence:   ,  󰱳󰰏     󰭈   󰰣 󰫦  󰱳 ,   󰲆 .  How to cite this article: , .  .  ., & , .  .  . (2025).   󰫦 󰭃 󰱮󰰌 (AI) . Journal of Research & Development, 17(9(VII)), 36–41. Original Article Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 37 󰱳, 󰭃󰲒, 󰱳, 󰫤, 󰫦, 󰫽,   󰭈󰫽 󰫤󰭃 AI    .   󰱮, 󰭈  󰫽󰭈   󰫳    󰲑 . 󰬶 󰬶,  󰬎, , ,    󰭃 󰰉 󰫽     󰲑  .  󰲂󰫦 AI     . 󰲑󰱯󰲆   󰫯 󰲑󰱯󰲆 󰭈  : 1.   󰱳 󰰎 󰲄 . 2.  󰫦 󰭃 󰱮󰰌   . 3. AI 󰫳     󰫦 . 4.  󰫳 󰬍  󰲑󰫦 . 󰭃 󰱮󰰌 󰬉   󰭃 󰱮󰰌  󰬉 󰭈  󰬀  󰰏  . 󰫽   󰱘󰲔  "󰱘󰲔 󰬎"  󰭈󰱨 󰭃  󰰉  ,  󰭈󰲅 󰬎 . 󰰈   󰲄 󰫦󰲑   󰬉  Machine Learning, Deep Learning, Neural Networks, Natural Language Processing  󰬀 󰬎 .  Google, Microsoft, OpenAI, IBM 󰫯 󰲇 󰬁 AI 󰲐   󰬎  󰰉  . 󰬶       . 󰭃    󰱳 󰭈󰫳 󰬂󰬂 .   󰱳     󰬎    󰭃󰫥   󰬎    : 1.  󰭓  – 󰬶     󰬄 ;   . 2.   – 󰫦, , ,  󰫽 󰭈     . 3.  󰬄  –   󰬎,  󰭃  󰰩  . 4. 󰲇  󰫦󰲑 – 󰬶  󰬉      . 5. 󰭃 󰬉  – 󰬶   󰲒    .   AI   1.    󰰏  :   󰬆 󰬊 󰲌 ( , 󰁰󰬋, -󰬎, 󰰌󰭃,  ,  󰰣,  .)   󰫼 󰭈󰲑󰬴 . 󰰏 󰬆  󰬉  , 󰭈, , 󰭈   󰬶 .    (󰬎--󰬎): 1.  󰭈󰲅 󰲀  (. “󰲒  󰰌  ”). 2. 󰲌  ( 󰫦,  󰭊, 󰲑󰭅 󰬎). 3. -󰬎󰬴󰲓 / API 󰰉  󰲐 󰫮. (  !). 4. 󰭈-󰭈󰲓: Unicode normalization, 󰬌 HTML/ , 󰬂 . 5. - (language detection) —  -󰫮     . 6. , 󰬎󰫦 󰲐󰬋, — 󰫰  . 7.   (, 󰲑, 󰭓, 󰬎, 󰭑). 8. 󰰏: supervised (  ) 󰲕 unsupervised (󰫮󰬎󰲔, topic modelling) . 9. 󰲓󰫮: semantic search  embeddings//󰲕 inverted index (Elasticsearch/Ignite )  . Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 38  / -:  󰬁 󰰌󰭃 󰫦  󰱳   󰫦 󰰣 .     󰫳 󰰣 󰰏 . /󰭃:  -󰬎󰬴󰲓: Scrapy / BeautifulSoup- 󰬉 (   ).  󰲓󰫮: Elasticsearch / Solr 󰲕 Vector embeddings (sentence-transformers) 󰰉 semantic search.   󰭊 󰬉 (Prodigy/LabelStudio  󰬉). 󰫦 / :  󰲌󰫳  󰬎󰬴󰲓 󰰉 .    󰬉 󰬍󰫦 󰲒   —  󰫮󰲓  󰰍. 2. 󰬎  (Automatic Translation)  :    󰬬  (󰲕 󰬬   ) 󰰉󰲐  — Neural Machine Translation (NMT) 󰫳 󰬇.   : 1. Parallel corpus   (-󰬶 ). 2.  󰬎󰫳, normalization ( ) . 3.  : seq2seq transformers (NMT) 󰲕 API-󰲐 󰬉󰬁. 4. -󰲆 󰬄󰬶 / glossary   (󰲕 post-editing  ). 5.  fine-tune  (    ). 6.  -󰫤 (post-editing) 󰫦.  / -:     󰬶  󰰉 󰲇 󰭈  .  -󰫤   󰬀 󰱚󰫽 󰬄 . /󰭃:  Neural MT (transformer), back-translation   , glossary-based post-processing.  API  (. 󰱿  󰰈 󰰉) 󰲕 -󰫦 NMT 󰭉󰫮󰫦. 󰫦 / :   󰫯 low-resource  parallel data   — 󰫽     .  󰬎 󰫦, 󰬆/ . 󰫰 󰭈 󰲑   — 󰫽   󰬌. :  󰰍󰫳 󰬎  post-editing 󰫦 .  󰬎 glossaries  style-guides  . 3. 󰫤 (Summarization)  : /     — extractive ( 󰫮 ) 󰲕 abstractive (󰱿 󰫮 󰬁 ).   : 1. 󰬎 normalization. 2. 󰬉 󰭈     (󰬍󰫽/-/ 󰲐󰫳). 3. Extractive 󰱮: TextRank  graph-based 󰱮. 4. Abstractive 󰱮: Transformer-based seq2seq 󰬉 (pretrained language models). 5. 󰰀 multi-document summarization:  󰭓 󰭃 . 6. 󰬉: ROUGE 󰬎,   󰭈󰬋 󰰤󰲐. Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 39  / -:    Literature Review .  󰫤   󰫤. 󰫦 / :  Abstractive 󰬉 - “󰬉” ( /  󰫾)   — 󰫽 󰭓 󰰣 󰬌.  󰫦 󰫦   — 󰭓 󰫦 󰱳. :    󰭓 /󰫦 .  ---  . 4.   (Linguistic Research)  :  , 󰱿, 󰬄󰬍󰱘, -, 󰬄  lexical resources  .   : 1.  (corpus)   — , , 󰫽. 2. NLP-: tokenization, POS tagging, lemmatization, dependency parsing. 3. Morphological analyzers  finite-state transducers  ( 󰱮 󰰉 󰫼). 4. Dialect clustering: unsupervised clustering 󰲕 embedding-based clustering . 5. WordNet/semantic network  󰫼 - 󰰗.  / -:   󰬄  󰬅.  󰱿󰫽  󰲆 . /󰭃:  POS taggers, morphological analyzers, treebanks, WordNet-type resources.  󰬴󰲛󰰩    (. 󰱳󰰏/󰬎 󰰣󰰘). 󰫦 / :   󰲓  treebank 󰬌.  -   . :  󰬎  󰲆 󰰉   .   (open) resource policy  󰱿 󰬬   󰱳. 5. 󰭈  󰬎 󰲄 (OCR / HTR)  :   󰬎  󰬎  󰫮󰬎󰬀 󰰉 — Optical Character Recognition (OCR) 󰲕 Handwritten Text Recognition (HTR).   : 1. 󰬎󰲓: 󰱍-󰲐󰬉 󰬎. 2. 󰭈-󰭈󰲓: 󰬎󰫮, , noises . 3. OCR/HTR   (   󰱇󰫤  ). 4. 󰬎-󰫮: language model-󰲐 󰬎-  -󰫤. 5.   󰬶  (󰭓, 󰲑).  / -:   󰬎 󰬶  󰰉 󰱨 󰬄 .  -󰬶 󰬉 󰰣  󰲄. 󰫦 / :   󰬁󰫸,  ,  󰬎󰲓 (orthography)  OCR error 󰬎  . Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 40  󰬎 󰬀󰫦  HTR  󰬋. :  󰬎󰲓  󰭈-󰭈󰲓 󰫤 󰱳; 󰬎-󰫮    .   󰬶 orthography-normalization 󰰉󰬉  . 6. 󰫯󰲒    (Survey & Social Data Analysis)  : 󰰘󰫤, 󰭈󰲅,  󰫦   AI-󰲐 󰲄 󰰉 󰬍󰫦 .   : 1.   : structured (MCQ)  unstructured (󰬉 󰭈󰲅 󰰌). 2. Data cleaning, missing-value treatment, sampling weights. 3. Open-ended 󰰌 topic modelling (LDA), clustering, supervised classification . 4. causal analysis vs correlation — causal inference  󰫦. 5. network analysis:  , 󰭈 󰱿󰱇󰲒 . 6. geospatial analysis: 󰭈   .  / -:    󰬶 󰱳󰰩 󰬅  󰰎 󰫽 󰲄.  󰫦  󰭈󰲑󰬴 󰬾󰰗-. 󰫦 / :  -󰭈󰫽 biased 󰬍󰫦.    󰬉   ethics . :      sampling plan .  󰱿󰱇󰲒  anonymize ; 󰬌 IRB/ethics approvals 󰫱. 7.  󰬌 (Visualization)  : , 󰱇, , 󰫮 󰫦  󰬎󰰉  󰬍󰫦   —  󰫼   󰫦-󰫦 .   : 1. 󰫦󰭈  󰲆 (story)   . 2. 󰫰 󰫦 : - line,  histogram, - bar,    choropleth map. 3. interactive filters, tooltips  — 󰫽󰫦   . 4. explainability: model-󰲐  SHAP/LIME  󰫮󰬂 . 5. Dashboards  accessibility ( 󰬁, color-blind 󰭉󰲒 palettes) 󰫤 .  / -:       .  󰫳 󰫯 󰬍󰰩   󰫦. /󰭃:  Interactive: Plotly/Dash, Streamlit, Power BI, Tableau.  Static: matplotlib, ggplot, d3.js ().  Geospatial: Leaflet, kepler.gl. 󰫦 / :  󰲒 󰲕 󰭋 󰬌 (e.g., axis-manipulation) 󰫦 󰭃  . Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 41  󰱚  interactive visualization performance issue. :  󰭈󰫽 visualization  󰬎󰲆 legend  data source 󰱳.   (storytelling) 󰱮 visuals  —     󰫦󰫦 . 󰭃 󰱮󰰌  1.   󰭑 . 2.  󰭈󰲑󰬴  . 3.     󰫥 . 4. 󰬶–   . 5. 󰰀󰱳 (Interdisciplinary)  . 6.  󰬎   . 󰫦 1.    󰬄 . 2.   󰫤 󰫦 󰫼 󰫮. 3.  󰫦 󰫦 . 4. AI 󰫳 󰲒󰫳  󰲒 󰬍󰫦  . 5.  󰫤    󰭈󰲅.  󰲑   AI 󰭈 󰫼    󰬌  :    󰬶 󰲗󰫦.    󰱳 AI  󰰗󰭅 .  Marathi WordNet, OCR, Speech-to-Text   .   AI 󰭈󰫤  󰫦.       󰱨 󰭈󰬉 .      (Global Network) 󰫦 . 󰬍󰫦   󰫦 󰭃 󰱮󰰌     . 󰫰 󰭈󰫤, 󰰌   󰬄 󰬉    󰬎  󰬎 󰫦 󰰉 . AI   󰱮󰰌 󰬎󰫦    󰱇󰲒 .     ,  󰭃󰫥  󰰉  󰬍  󰲆 󰫦 󰰉 . 󰫦 󰬎 () 1. "󰭃 󰱮󰰌: 󰬉  " – .  , 󰲇 󰫽 󰲐, . 2. " 󰭃󰫥   " – .  ,  󰭈, . 3. "   " – 󰭈.  󰰏, 󰫽 󰭈, . 4. " 󰱮" – . . . ,  󰭈, 󰬉. 5. " 󰭈󰲑󰬴:   " – 󰭈. . . , 󰱳 󰭈, .  󰲌 (󰱇 󰫸)  󰲇   󰲂 – https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in  IIT Bombay  CFILT (Centre for Indian Language Technology) – https://www.cfilt.iitb.ac.in  Google Scholar –   󰫼.  ArXiv.org – AI  NLP    .