Chaetostricha Walker i Megaphragma Timberlake – dwa rodzaje kruszynkowatych (Hymenoptera: Trichogrammatidae) nowe dla Polski

1 Filip Pawluk Chaetostricha Walker i Megaphragma Timberlake – dwa rodzaje kruszynkowatych (Hymenoptera: Trichogrammatidae) nowe dla Polski https://doi.org/10.5281/zenodo.17986514 Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego, ul. Sienkiewicza 23, 50-335 Wrocław, Polska, e-mail: [email protected]/ [email protected] Abstract: Chaetostricha Walker and Megaphragma Timberlake – two genera of the trichogrammatid wasps (Hymenoptera: Trichogrammatidae) new to Poland. The two genera of Trichogrammatidae: Chaetostricha Walker and Megaphragma Timberlake, new to the Polish fauna, are illustrated. The following species: C. minor (Silvestri, 1918) and M. noyesi Polaszek & Fusu, 2022 are recorded from Poland for the first time. Key words: Chalcidoidea, new record, faunistic, egg parasitoid. WSTĘP W Polsce, jak dotąd, wykazano 39 gatunków należących do rodziny Trichogrammatidae. Reprezentują one 16 rodzajów (Wiśniowski 1997). Dominującymi rodzajami są: Oligosita Haliday (10 znanych z Polski gatunków) i Trichogramma Westwood (6 znanych z Polski gatunków). Aż 10 rodzajów reprezentowanych z Polski jest tylko przez 1 lub 2 gatunki. Do rodzaju Chaetostricha Walker zaliczanych jest 26 gatunków (UCD 2025) z których 8 znanych jest z Europy (Pintureau 2012): C. dimidiata Walker, 1851; C. doricha (Walker, 1839); C. krygeri (Soyka, 1934); C. minor (Silvestri, 1918), C. silvestrii (Kryger, 1920), C. similis (Silvestri, 1918), C. slavianica Fursov, 2007 i C. walkeri (Förster, 1851). Historia taksonomiczna niektórych europejskich gatunków Chaetostricha jest skomplikowana. Silvestri (1917) przedstawił diagnozę 3 taksonów z rodzaju Centrobia Förster (= Chaetostricha) i opisał dwa nowe taksony: C. walkeri v. minor i C. similis. Później Kryger (1919) przedstawił 2 gatunki z rodzaju Centrobia (C. walkeri i opisany jako nowy C. foersteri Kryger, 1919) i 4 gatunki Chaetostricha (C. dimidiata i 3 nowo opisane: C. pulchra Kryger, 1919, C. schlicki Kryger, 1919, C. werneri Kryger, 1919), z których dwa są współcześnie zaliczane do rodzaju Chaetostricha: C. walkeri i C. dimidiata. W kolejnej pracy Kryger (1920) skrytykował zaproponowaną przez Silvestriego (1917) redeskrypcję C. walkeri twierdząc, że oryginalny opis Förstera (1851), odnoszący się do długości pokładełka dłuższego od długości ciała, tyczy się jego łącznej długości, a nie jedynie części wystającej poza odwłok. W związku z tym okazy uznane przez Silvestriego za C. walkeri i C. walkeri ROCZNIK MUZEUM GÓRNOŚLĄSKIEGO W BYTOMIU PRZYRODA Vol. 31 (online 018): 1–6 ISSN 0068-466X, eISSN 2451-0467 (online) Bytom, 19.12.2025 2 v. minor opisał pod nazwą C. silvestrii i C. silvestrii v. minor. Natomiast później Nowicki (1935) opisał C. walkeri sensu Kryger pod nazwą C. errata Nowicki, 1935. Kolejni badacze (Fursov 2007, Pintureau 2012) uznali C. errata i C. walkeri sensu Kryger za synonim C. doricha, chociaż opis C. doricha był ogólnikowy i skupiony na ubarwieniu (Walker 1839). Ostatecznie Fursov (2007) zwrócił uwagę na subglobularny kształt pierwszego i drugiego segmentu wici u C. minor, jako cechę wyróżniającą, jednak w pierwotnym opisie gatunku nie jest ona uwzględniona. Chaetostricha podawana jest jako parazytoid jaj Membracidae i Miridae (Pinto 2006). Laudonia et al. (2017) wyhodowali C. similis z jaj inwazyjnego piewika Ricania speculum (Walker, 1851) (Ricaniidae). Europejskie gatunki Chaetostricha można podzielić na dwie grupy. Pierwsza, to te z niewystającym poza odwłok pokładełkiem, do których należą: C. dimidiata1 i C. slavianica. Druga, skupia gatunki z wyraźnie wystającym pokładełkiem poza odwłok: C. doricha, C. krygeri, C. minor, C. silvestrii, C. similis i C. walkeri (Tab. 1.). Do rodzaju Megaphragma zaliczanych jest 38 gatunków, które są parazytoidami jaj wciornastków (Thysanoptera) (Polaszek et al. 2022, Lahey et al. 2025). Z powodu miniaturyzacji rozmiarów ciała przedstawicieli tego rodzaju, często nie przekraczającej 300 µm, rodzaj ten jest obiektem szczegółowych badań morfologicznych i anatomicznych (Diakova et al. 2018, Polilov 2017). Rodzaj Megaphragma został niedawno zrewidowany (Polaszek et al. 2022). Autorzy pracy zaproponowali podział na grupy gatunkowe i przedstawili diagnozy grup gatunkowych i klucze do gatunków. W pracy uwzględniono 37 gatunków, z których 22 opisano jako nowe dla nauki. Cztery opisane gatunki zostały zaobserwowane w Europie: M. noyesi Polaszek & Fusu, 2022; M. polilovi Polaszek, Fusu & Viggiani, 2022; M. rivelloi Viggiani, 2022 i M. viggianii Fusu, Polaszek & Polilov, 2022. Do tej pory jedynymi znanymi z Europy gatunkami były stwierdzone z Włoch przez Viggianiego & Bernardo (1997): M. amalphitanum Viggiani, 1997 (obecnie synonim M. longiciliatum Subba Rao, 1969) i niepoprawnie oznaczone M. mymaripenne Timberlake, 1924 opisane przez Polaszka et al. (2022) jako M. polilovi Pricop & Moglan (2014) zilustrowali i opisali po raz pierwszy rodzaj Megaphragma z Rumunii. Gatunek Species Wystająca część pokładełka: długość ciała Protruding part of the ovipositor: body length Całkowita długość pokładełka: długość ciała Total length of ovipositor: body length C. doricha 0.2 >1 C. krygeri 0.33 1.1 C. minor 0.5-0.66 1.1 C. silvestrii >1 1.5-1.7 C. similis 0.25 <1 C. walkeri >1 >1.5 C. dimidiata, C. slavianica brak (?) ? Tabela 1. Proporcje długości pokładełka europejskich gatunków Chaetostricha. Table. 1. Ovipositor length proportions of European Chaetostricha species. 1 Walker (1851) nie podaje w opisie gatunku proporcji długości pokładełka, dlatego przypuszczam, że ten gatunek może mieć niewystające pokładełko. 3 MATERIAŁ I METODY Błonkówki zostały zakonserwowane w 70% alkoholu etylowym. Następnie okaz Chaetostricha został spreparowany na sucho metodą chemiczną przez zanurzenie na kilka godzin w etanolu absolutnym, następnie na kilka godzin w izopropanolu, a następnie na jeden dzień w heksametylodisilazanie (HMDS). Po odparowaniu HMDS próbka została naklejona na trójkątny kartonik, a para skrzydeł i czułek zostały zanurzone w kropli balsamu kanadyjskiego na plastikowym, transparentnym kartoniku. Z okazu Megaphragma został wykonany preparat stały w balsamie kanadyjskim. Fotografie Megaphragma w alkoholu wykonano aparatem Canon EOS 250D z obiektywem Laowa 25 mm f/2,8 2,5-5X Ultra Macro. Pozostałe fotografie wykonano mikroskopem Bresser Science TFM-301 Trino z aparatem Canon EOS 250D. Zdjęcia cząstkowe złożono w Helicon Focus 8.0.0 (Helicon Soft Ltd.). Zbadane okazy znajdują się w kolekcji autora. WYNIKI Chaetostricha minor (Silvestri, 1918) (Ryc. 1) Dolny Śląsk: Oleśnica [XS67] ogród działkowy, 16.06.2025, 1♀, leg. F. Pawluk. Występowanie: Polska (nowe stwierdzenie), Ukraina, Włochy (Sardynia). Żywiciel nieznany, lecz okazy tego gatunku zostały wyhodowane z gałązek Quercus ilex i Q. robur (Silvestri 1918). Komentarz. Proporcje pokładełka okazu na fotografii wyhodowanego z jaj R. speculum (Laudonia et al. 2017) wydają się bardziej odpowiadać C. minor, niż jak podają autorzy C. similis. Megaphragma noyesi Polaszek & Fusu, 2022 (Ryc. 2) Dolny Śląsk: Oleśnica [XS67] wilgotna łąka, Natura 2000, 07.05.2022, 1♀, odłowione przez czerpakowanie z roślinności, leg. F. Pawluk. Występowanie: Czechy, Polska (nowe stwierdzenie), Rumunia (nowe stwierdzenia, w oparciu o materiały opublikowane przez Pricop & Moglan (2014)), Węgry, Wielka Brytania (Anglia). Komentarz. Opisy i fotografie okazów z Rumunii (Pricop & Moglan 2014) umożliwiają oznaczenie do gatunku wg klucza Polaszka et al. (2022). DYSKUSJA Opisy większości gatunków Chaetostricha przedstawiają mało precyzyjne diagnozy, skupiające się na ubarwieniu ciała i długości pokładełka. Kryger (1920), podając proporcje długości pokładełka do długości ciała w swoim kluczu, prawdopodobnie bierze pod uwagę długość ciała bez głowy, ponieważ zauważalne są różnice w wartościach zawartych w opisach gatunków i kluczu. Te nieścisłości spowodowały różnice w definiowaniu tych samych taksonów przez kolejnych badaczy, co jeszcze bardziej utrudnia ich oznaczanie. Palearktyczne gatunki wymagają dokładnej rewizji z wyznaczeniem jednoznacznych cech odróżniających poszczególne gatunki. Pokrywające się zakresy cech diagnostycznych w opisach C. silvestrii i C. walkeri mogą sugerować, że dotyczą one tego samego taksonu. 4 Ryc. 1. Chaetostricha minor, samica: A – Habitus w widoku bocznym w etanolu; B – czułek; C – protibia i protarsi; D – tylne skrzydło; E – przednie skrzydło (fot. F. Pawluk). Fig. 1. Chaetostricha minor, female: A – habitus in lateral view in ethanol; B – antenna; C – protibia and protarsi; D – hind wing; E – fore wing (photo F. Pawluk). 5 PIŚMIENNICTWO Diakova A.V., Makarova A.A., Polilov A.A. 2018. Between extreme simplification and ideal optimization: antennal sensilla morphology of miniaturized Megaphragma wasps (Hymenoptera: Trichogrammatidae). PeerJ 6:e6005. DOI: 10.7717/peerj.6005. Förster A. 1851. Eine Centurie neuer Hymenopteren. Vierte und fünfte Dekade. Verhandlungen des Naturhistorischen Vereins der Preussischen Rheinlande und Westfalens 8: 1–42. https://www.biodiversitylibrary.org/ page/42442248. Fursov V.N. 2007. Family Trichogrammatidae, pp. 963–989, In: Lelei A.S. (Eds.), Identification Keys to insects of the Far East of Russia in VI volumes. Vladivostok, Dal'nauka Publisher 4(5): 1052 pp. (in Russian). Kryger J.P. 1919. The European Trichogramminae. Entomologiske meddelelser 12: 257–354. https://www. biodiversitylibrary.org/part/30461. Kryger J.P. 1920. Further investigations upon the European Trichogramminae. Entomologiske meddelelser 13: 183–188. https://doi.org/10.5962/bhl.part.8342. Lahey Z., Polaszek A., Fusu L., Simmons A.M., Andreason S.A. 2025. A new, apterous species of Megaphragma Timberlake (Hymenoptera: Chalcidoidea: Trichogrammatidae). Journal of Natural History 59(1–4): 99–111. DOI: 10.1080/00222933.2024.2441350. Laudonia S., Lucchi A., Rossi E., Viggiani G. 2017. First report on egg-parasitoids of the Asian planthopper Ricania speculum. Bulletin of Insectology 70(2): 177–180. Nowicki Ś. 1935. Descriptions of new genera and species of the family Trichogrammidae (Hym. Chalcidoidea) from the Palearctic Region, with notes – I. Zeitschrift für Angewandte Entomologie 21(4): 566–596. DOI: 10.1111/j.1439-0418.1935.tb00406.x. Pinto J.D. 2006. A review of the New World genera of Trichogrammatidae (Hymenoptera). Journal of Hymenoptera Research 15(1): 38–163. Pintureau B. 2012. Les hyménoptères parasitoïdes oophages d'Europe. Editions Quae, 84 pp. Polaszek A., Fusu L., Viggiani G., Hall A., Hanson P., Polilov A.A. 2022. Revision of the World Species of Megaphragma Timberlake (Hymenoptera: Trichogrammatidae). Insects 13(6): 561. DOI: 10.3390/ insects13060561. Polilov A.A. 2017. Anatomy of adult Megaphragma (Hymenoptera: Trichogrammatidae), one of the smallest insects, and new insight into insect miniaturization. PLoS One 12(5): e0175566. DOI: 10.1371/journal. pone.0175566. Ryc. 2. Megaphragma noyesi, samica: A – ciało w widoku bocznym; B – głowa; C – czułki; D – skrzydła (fot. F. Pawluk). Fig. 2. Megaphragma noyesi, female: A – body in lateral view; B – head; C – antennae; D – wings (photo F. Pawluk). 6 Pricop E., Moglan I. 2014. Megaphragma Timberlake (Hymenoptera: Trichogrammatidae), a newly recorded genus from Romania, with notes on morphology and taxonomy. Abah Bioflux 6(2):189–194. Silvestri F. 1917. Contribuzione alla conoscenza del genere Centrobia Forster. Bollettino del Laboratorio di zoologia generale e agraria della R. Scuola superiore d’agricoltura in Portici 12: 245–251. https://www. biodiversitylibrary.org/part/43112. UCD Community 2023. Universal Chalcidoidea Database Website. https://ucd.chalcid.org. Accessed on [01.10.2025]. Viggiani G., Bernardo U. 1997. Two species of Megaphragma (Hymenoptera Trichogrammatidae), eggparasitoids of Heliothrips haemorrhoidalis Bouché (Thysanoptera) in southern Italy, with description of a new species. Bollettino di Zoologia Agraria e Bachicoltura (2)29(1): 51–55. Walker F. 1839. Monographia Chalciditum 1, 333 pp. Walker F. 1851. Notes on Chalcidites, and descriptions of various new species. Annals and Magazine of Natural History 7: 210–216. Wiśniowski B. 1997. Chalcidoidea (bez Mymaridae), pp. 132–158, In: Razowski J. (Ed.), Wykaz zwierząt Polski, t. V. Wyd. ISEZ PAN, Kraków 5. Accepted: 11 December 2025; published: 19 December 2025 Licensed under a Creative Commons Attribution License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/