MEVA-SABZAVOT ASOSIDAGI KONSENTRAT MAHSULOTLARNING TIF TN BO'YICHA TASNIFLANISHIDAGI MUAMMOLAR

729 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 MEVA-SABZAVOT ASOSIDAGI KONSENTRAT MAHSULOTLARNING TIF TN BO‘YICHA TASNIFLANISHIDAGI MUAMMOLAR Jo‘rayev Firdavs Muhiddin o‘g‘li TKTI tayanch doktoranti. Hamroqulov Mahmud G‘ofurjonovich TKTI Funktsional mahsulotlar texnologiyasi kafedrasi dotsenti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17987361 Annotatsiya. Mazkur maqolada meva va sabzavotlardan tayyorlangan quyuqlashtirilgan mahsulotlarning Tovarlarni identifikatsiyalash va tashqi iqtisodiy faoliyat tovar nomenklaturasi (TIF TN) bo‘yicha tasniflash xususiyatlari tadqiq etilgan. Tadqiqotda mahsulotlarning texnologik qayta ishlash darajasi, fizik holati hamda funksional qo‘llanilishi asosiy tasniflash mezonlari sifatida ko‘rib chiqilgan. Uyg‘unlashgan tizimning (HS) 2016 va 2022 yilgi versiyalari doirasida 20-guruhning 2002, 2007 va 2009-pozitsiyalari misolida quyuqlashtirilgan mahsulotlarni tasniflashdagi muammolar tahlil qilingan. Bojxona amaliyotida uchraydigan noto‘g‘ri tasniflash holatlari aniqlanib, ularning bojxona to‘lovlari va tashqi savdo operatsiyalariga ta’siri baholangan. Tadqiqot natijalari quyuqlashtirilgan meva-sabzavot mahsulotlarini to‘g‘ri tasniflash uchun texnologik, funksional va hujjatli jihatdan kompleks yondashuv zarurligini asoslab beradi. Kalit so‘zlar: TIF TN; Uyg‘unlashgan tizim (HS); quyuqlashtirilgan mahsulotlar; mevasabzavot mahsulotlari; pyure; pasta; bojxona tasnifi; tashqi savdo. Kirish Global oziq-ovqat savdosida meva va sabzavotlardan tayyorlangan konsentrat mahsulotlar ulushi yildan-yilga oshib bormoqda. FAO va UN Comtrade ma’lumotlariga ko‘ra, 2000–2023 yillar oralig‘ida qayta ishlangan meva-sabzavot mahsulotlari (jumladan, pyure va konsentratlar) jahon savdosida 2 baravardan ko‘proq oshgan. Ushbu mahsulotlar oziq-ovqat sanoatida yarim tayyor xomashyo, ingredient yoki ichimlik ishlab chiqarish bazasi sifatida keng qo‘llaniladi (1-jadval). 1-jadval Jahon savdosi hajmi (mlrd AQSh dollari) Yil 2002 (pomidor mahsulotlari) 2007 (pyure, pasta) 2009 (sharbat konsentratlari) Jami 2010 8.9 6.1 18.2 33.2 2015 10.4 7.8 22.5 40.7 2020 11.6 9.2 26.9 47.7 2023 13.1 11.4 35.6 60.1 Izoh: 2010–2023 yillar oralig‘ida umumiy savdo hajmi ~81 % ga oshgan. Xususan, meva va sabzavot sharbatlari hamda ularning konsentratlari global savdosi 2010 yilda taxminan 18 mlrd AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa, 2023 yilga kelib bu ko‘rsatkich 35– 38 mlrd AQSh dollariga yetgan, ya’ni so‘nggi o‘n yillikda deyarli ikki baravar oshgan. Ushbu segment jahon bozorida yiliga o‘rtacha 5–7 % barqaror o‘sish sur’atini namoyon etib, qayta ishlangan oziq-ovqat mahsulotlari orasida eng tez rivojlanayotgan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. 730 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 TIF TNning 20-guruhi doirasida mahsulotlar tarkibiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, 2023 yilda meva-sabzavot sharbatlari va ularning konsentratlari (2009-pozitsiya) ushbu guruh umumiy savdosining 47 % ini, meva pyure va pastalari (2007-pozitsiya) 26 % ini, pomidor mahsulotlari (2002-pozitsiya) esa 20 % ini tashkil etgan. Bu ko‘rsatkichlar aynan konsentrat va pyure mahsulotlarining jahon savdosidagi ulushi izchil ortib borayotganini tasdiqlaydi. Mazkur o‘sish ichimlik va bolalar oziq-ovqat sanoatida konsentratlarga bo‘lgan talabning oshishi, logistika xarajatlarini kamaytirish imkoniyati (konsentratlarning hajman ixchamligi va saqlash qulayligi), rivojlanayotgan davlatlarda qayta ishlash sanoatining kengayishi hamda sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha global tendensiyalar bilan izohlanadi. Biroq, meva va sabzavotlardan tayyorlangan konsentrat mahsulotlarning texnologik xilma-xilligi va “konsentrat” tushunchasining noaniqligi TIF TN bo‘yicha to‘g‘ri tasniflashda muayyan muammolarni yuzaga keltirmoqda. Amaliyotda bir xil atama bilan nomlangan mahsulotlar turli tovar pozitsiyalarida tasniflanishi mumkin. Bu esa bojxona to‘lovlarini noto‘g‘ri hisoblash, tarif va notarif choralarni asossiz qo‘llash hamda tashqi savdo operatsiyalarida nizolar kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Shu bois mazkur maqolada mevasabzavot asosidagi konsentrat mahsulotlarni TIF TN bo‘yicha tasniflashda uchraydigan asosiy muammolar va ularning sabablari tahlil qilinadi. Materiallar va usullar Mazkur tadqiqotda meva-sabzavot asosidagi konsentrat mahsulotlarning TIF TN bo‘yicha tasniflanishidagi muammolarni aniqlash va baholash maqsadida kompleks metodologik yondashuv qo‘llanildi. Tadqiqot jarayonida quyidagi materiallar va usullardan foydalanildi: Birinchidan, Tovarlarni identifikatsiyalash va tashqi iqtisodiy faoliyat tovar nomenklaturasi (TIF TN) hamda Garmonizatsiyalangan tizim (HS) tuzilmasi, xususan, 20-guruh doirasidagi 2002, 2007 va 2009-pozitsiyalar normativ-huquqiy jihatdan tahlil qilindi. Ushbu bosqichda amaldagi tarif tasnifi qoidalari va ularning qo‘llanish mexanizmlari o‘rganildi. Ikkinchidan, Jahon bojxona tashkiloti tomonidan e’lon qilingan HS Izohlari (Explanatory Notes) mazmuniy va qiyosiy tahlil qilinib, konsentrat, pyure va pasta mahsulotlarini tasniflashda qo‘llaniladigan asosiy mezonlar aniqlandi. Uchinchidan, bojxona amaliyotida uchraydigan real tasniflash holatlari misolida solishtirma tahlil o‘tkazildi. Ushbu tahlil mahsulotlarning fizik holati, funksional qo‘llanilishi va hujjatlashtirish darajasining tasniflash natijalariga ta’sirini baholashga qaratildi. To‘rtinchidan, meva-sabzavot asosidagi konsentrat mahsulotlarning fizik-kimyoviy (namlik miqdori, quruq modda ulushi) hamda texnologik xususiyatlari (qayta ishlash darajasi, quyuqlashtirish usullari, foydalanish sohasi) o‘rganildi va tasniflash mezonlari bilan bog‘liq holda tahlil qilindi. Beshinchidan, tadqiqot natijalarini umumlashtirish va xulosalarning ishonchliligini ta’minlash maqsadida ilmiy adabiyotlar, normativ hujjatlar va amaliy qo‘llanmalar asosida ekspert baholash usuli qo‘llanildi. Tadqiqot tahlili asosan TIF TNning 2002, 2007 va 2009-pozitsiyalari misolida olib borilib, ushbu pozitsiyalar doirasida yuzaga keladigan tasniflash muammolari aniqlanib, ularning kelib chiqish sabablari tizimli ravishda baholandi. Natijalar Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, meva-sabzavot asosidagi konsentrat mahsulotlarni TIF TN bo‘yicha tasniflashda bir qator tizimli muammolar mavjud bo‘lib, ular asosan “konsentrat” tushunchasining noaniq talqin qilinishi, mahsulotning fizik holati va funksional 731 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 qo‘llanilishiga yetarlicha e’tibor berilmasligi hamda yorliqlash va texnik hujjatlardagi nomuvofiqliklar bilan bog‘liq. 1. “Konsentrat” tushunchasining noaniqligi TIF TN 2022 yilgi versiyasida “konsentrat” atamasi mustaqil tovar pozitsiyasi sifatida emas, balki mahsulotning texnologik holatini tavsiflovchi tushuncha sifatida qo‘llaniladi. Natijada:  quyuq holatdagi pyure yoki pasta mahsulotlari noto‘g‘ri ravishda 2009-pozitsiyaga kiritilmoqda;  aslida ichimlik sifatida iste’mol qilinmaydigan mahsulotlar sharbat mahsulotlari sifatida tasniflanmoqda. 2. Fizik holat va funksional qo‘llanilishning yetarli baholanmasligi Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki:  suyuqlik holatidagi sharbat konsentratlari odatda 2009-pozitsiyada to‘g‘ri tasniflanadi;  quyuq, pyure yoki pasta ko‘rinishidagi konsentratlar esa aksariyat hollarda 2007pozitsiyaga mansub bo‘lishi kerak. Biroq bojxona hujjatlarida ushbu farqlar har doim ham aniq aks ettirilmaydi, bu esa tasniflash xatolariga olib keladi. 3. Yorliqlash va texnik hujjatlardagi nomuvofiqliklar Mahsulot yorliqlarida “concentrate”, “puree concentrate”, “fruit base” kabi umumiy iboralarning qo‘llanilishi mahsulotning real texnologik holatini to‘liq ifodalamaydi. Texnik hujjatlarda mahsulotning aniq qo‘llanish sohasi (ichimlik ishlab chiqarish uchunmi yoki oziqovqat ingredientimi) ko‘rsatilmagan hollarda noto‘g‘ri TIF TN kodi tanlanish ehtimoli sezilarli darajada ortadi. 2-jadval TIF TN 2022 bo‘yicha meva-sabzavot asosidagi konsentrat mahsulotlarining tasnifi TIF TN pozitsiyasi Rasmiy nomlanishi (HS 2016) Mahsulot shakli Konsentratga aloqador jihat Amaliy tasnif muammosi 2002 Pomidordan tayyorlangan mahsulotlar Quyuq (pasta) Pomidor pastasi – quyuqlashtirilgan mahsulot Ba’zan 2007 bilan adashtiriladi 2007 Meva yoki yong‘oqdan tayyorlangan murabbo, jem, pyure va pasta Quyuq, yarim qattiq Pyure va pasta konsentratlari shu yerga mansub Ko‘pincha 2009 ga noto‘g‘ri kiritiladi 2009 Meva va sabzavot sharbatlari (shu jumladan konsentratlar) Suyuqlik Sharbat konsentratlari aniq ko‘rsatilgan Pyure/pasta bilan chalkashadi HS 2022 talqiniga muvofiq, tasniflashda hal qiluvchi mezon mahsulotning “konsentrat” sifatida nomlanishi emas, balki uning fizik holati va funksional qo‘llanilishi hisoblanadi. Mazkur versiyada ham 2009-pozitsiyada “konsentrat” tushunchasi faqat sharbatlarga nisbatan qo‘llanilgan bo‘lib, 2007-pozitsiyada pyure va pasta mahsulotlari konsentrlangan holatda bo‘lishiga qaramay, sharbat sifatida qaralmaydi. 732 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, bojxona amaliyotida eng ko‘p uchraydigan xato — quyuq, pyure ko‘rinishidagi meva-sabzavot konsentratlarini 2009-pozitsiyaga kiritishdir. Bu esa tarif stavkalarining noto‘g‘ri qo‘llanilishiga va bojxona nizolarining yuzaga kelishiga olib keladi. Muhokama Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, muammo faqat bojxona amaliyoti bilan cheklanmay, balki ishlab chiqaruvchi va eksportyor tomonidan taqdim etilayotgan hujjatlar sifatiga ham bevosita bog‘liq. Agar mahsulotning texnologik tavsifi, fizik holati va funksional qo‘llanilishi to‘liq ko‘rsatilsa, tasniflash jarayonida kelib chiqadigan nizolar sezilarli darajada kamayadi. Shuningdek, bojxona organlari tomonidan HS Izohlariga tayanib, kompleks yondashuv asosida qaror qabul qilish muhim ahamiyatga ega. Bu yondashuv TIF TN bo‘yicha noto‘g‘ri tasniflash xavfini kamaytiradi va tashqi savdo faoliyatida shaffoflikni ta’minlaydi. Xulosa Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, meva-sabzavot asosidagi konsentrat mahsulotlarni TIF TN bo‘yicha tasniflashda yuzaga kelayotgan asosiy muammolar “konsentrat” tushunchasining noto‘g‘ri talqin qilinishi, shuningdek mahsulotning fizik holati va funksional qo‘llanilishiga yetarlicha e’tibor berilmasligi bilan bog‘liq. Amaldagi tasniflash amaliyotida mahsulotning konsentrlanganligi ko‘pincha hal qiluvchi mezon sifatida qaralib, uning texnologik xususiyatlari va real qo‘llanilish sohasi yetarli darajada inobatga olinmaydi. Mazkur tadqiqot natijalari to‘g‘ri tasniflashni ta’minlash uchun mahsulotni texnologik, funksional va hujjatli jihatdan kompleks baholash zarurligini asoslab beradi. Bunday yondashuv TIF TN pozitsiyalarini aniqlashda xatoliklar ehtimolini kamaytirish bilan birga, bojxona nizolarining oldini olish, tarif va notarif choralarni asossiz qo‘llash holatlarini cheklash hamda tashqi savdo operatsiyalarining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar ro‘yxati 1. International Trade Centre. Trade Map: International Trade Statistics for International Business Development. – Geneva: ITC, 2024. – URL: https://www.trademap.org 2. Всемирная таможенная организация. Гармонизированная система описания и кодирования товаров. Пояснительные примечания. – Брюссель: ВТО, 2022. 3. Товарная номенклатура внешнеэкономической деятельности Республики Узбекистан (ТН ВЭД). – Ташкент, 2024. 4. Codex Alimentarius Commission. Codex Standard for Fruit Juices and Nectars (CODEX STAN 247–2005). – Rome, FAO/WHO. 5. Hamroqulov M. G., Sayfullayeva Z. S. Issues of classification of processed agricultural products in customs practice. // Modern Science and Research. – 2023. – №4. – P. 45–52. 6. Абдулакимов И., Зиёдова Л., & Хамракулов Г. (2023). Особенности классификации товаров группы 39 ТН ВЭД “Пластмассы и изделия из них”. Зелёная химия и устойчивое развитие, 1(1), 170–171.