O'ZBEK TALABALAR NUTQIDA INGLIZCHA SO'ZLAR ARALASHISHI

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 50 O‘ZBEK TALABALAR NUTQIDA INGLIZCHA SO‘ZLAR ARALASHISHI Keldibekova Oʻgʻiloy Ahmadjon qizi https://doi.org/10.5281/zenodo.17991094 Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘zbek talabalari kundalik nutqida kuzatiladigan kod almashinuvi hodisasi ko‘p tillilik sharoitida sotsiolingvistik va pragmatik jihatdan tahlil qilinadi. Kod almashinuvi — bu bir nutq jarayonida ikki yoki undan ortiq tillarning navbatmanavbat qo‘llanishidir. Tadqiqotda asosan o‘zbek–rus va o‘zbek–ingliz tillari o‘rtasidagi kod almashinuvi shakllari hamda ularning yuzaga kelish sabablari o‘rganiladi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, talabalarning nutqida kod almashinuvi tasodifiy emas, balki kommunikativ qulaylik, ijtimoiy moslashuv, shaxsiy identifikatsiya va pragmatik ehtiyojlar bilan bog‘liq holda yuzaga chiqadi. Mazkur hodisa zamonaviy yoshlar nutqining muhim xususiyatlaridan biri sifatida baholanadi. Kalit so‘zlar: kod almashinuvi; ikki tillilik; o‘zbek talabalari; kundalik nutq; sotsiolingvistika; yoshlar diskursi; ko‘p tilli muloqot 1. Kirish Globallashuv, raqamli texnologiyalar va xalqaro ta’lim tizimining rivojlanishi natijasida ingliz tili bugungi kunda dunyo miqyosida yetakchi aloqa vositasiga aylandi. Ushbu jarayon O‘zbekiston ta’lim tizimi va yoshlar nutq madaniyatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan talabalar kundalik muloqot jarayonida o‘zbek tili bilan bir qatorda inglizcha so‘z va iboralardan faol foydalanmoqda. Bu holat tilshunoslikda code-switching (kod almashinuvi) deb ataladi. Kod almashinuvi (code-switching) hodisasi sotsiolingvistika, psixolingvistika va pragmatika yo‘nalishlarida keng o‘rganilgan muhim til hodisalaridan biri hisoblanadi. Ushbu tushuncha dastlab ikki tilli jamiyatlarda nutq jarayonida tillarning almashib qo‘llanishi sifatida talqin qilingan bo‘lsa, keyinchalik uning ijtimoiy, madaniy va diskursiv jihatlari chuqur tahlil qilina boshlandi. Xalqaro tilshunoslikda kod almashinuvi nazariy asoslarini shakllantirishda J. Gumperzning ishlari alohida o‘rin tutadi. U kod almashinuvi nutqiy strategiya bo‘lib, muloqot ishtirokchilari tomonidan ma’no kuchaytirish, ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish va kontekstni belgilash uchun qo‘llanilishini ta’kidlaydi. C. Myers-Scotton esa kod almashinuvi jarayonini “Markedness Model” asosida izohlab, til tanlovi ijtimoiy rol va maqom bilan bog‘liq ekanini asoslab bergan. Yoshlar nutqida, xususan talabalar diskursida kod almashinuvi masalasiga bag‘ishlangan tadqiqotlarda bu hodisa identifikatsiya va o‘zini namoyon etish vositasi sifatida baholanadi. Auer va Poplackning ishlarida kod almashinuvi strukturaviy va funksional jihatdan tahlil qilinib, uning tasodifiy emasligi, balki muayyan nutqiy qonuniyatlarga asoslanishi isbotlangan. Poplack kod almashinuvida grammatik muvofiqlik muhim ekanini ta’kidlab, ikki til elementlarining o‘zaro moslashuvini ko‘rsatadi. Code-switching hodisasi ko‘p tilli jamiyatlar uchun xos bo‘lib, u nafaqat til bilimining darajasini, balki ijtimoiy identitet, madaniy yo‘nalish va kommunikativ ehtiyojlarni ham aks ettiradi. Mazkur maqolaning asosiy maqsadi — o‘zbek talabalari nutqida inglizcha so‘zlar aralashishining sabablari, shakllari va oqibatlarini ilmiy nuqtai nazardan keng tahlil qilishdir. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 51 Shuningdek, maqolada ushbu hodisaning ta’lim jarayoniga ta’siri va uni boshqarish masalalari ham yoritiladi. 2. Code-switching tushunchasi va nazariy asoslar Code-switching — nutq jarayonida ikki yoki undan ortiq tillar o‘rtasida almashinuv hodisasi bo‘lib, u tilshunoslikda ijtimoiy-lingvistik fenomen sifatida o‘rganiladi. Tadqiqotchilar ushbu hodisani ikki tillilikning tabiiy natijasi deb hisoblaydilar. Poplack (1980) va MyersScotton (1993) kabi olimlar code-switchingni muloqot strategiyasi sifatida baholab, uning qat’iy grammatik va pragmatik qonuniyatlarga bo‘ysunishini ta’kidlaydi. Code-switchingning asosiy turlari quyidagilardan iborat: Intra-sentential switching — bir gap ichida til almashinuvi; Inter-sentential switching — ketma-ket gaplar orasida til almashinuvi; Tag-switching — gap boshida yoki oxirida qisqa inglizcha iboralarning qo‘shilishi; Situational switching — muloqot vaziyatiga qarab til o‘zgarishi; Metaphorical switching — ma’no kuchaytirish yoki emotsional ta’sir uchun qo‘llanilishi. 3. O‘zbek talabalari nutqida code-switchingning yuzaga kelish sabablari O‘zbek talabalari nutqida inglizcha so‘zlarning ko‘payishi bir qator omillar bilan izohlanadi. Birinchidan, ta’limiy omillar muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy fan, texnologiya va biznes sohalaridagi terminlarning katta qismi ingliz tilida shakllangan bo‘lib, talabalar ularni o‘zbek tilidagi muqobil variantlardan ko‘ra tezroq va aniqroq deb hisoblaydi. Ikkinchidan, texnologik va axborot muhiti ta’siri kuchlidir. Ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar va onlayn platformalarda ishlatiladigan leksika kundalik nutqqa ko‘chib o‘tadi. Masalan, download, link, update, login kabi so‘zlar talaba nutqining ajralmas qismiga aylangan. Uchinchidan, ijtimoiy prestij va identitet omili mavjud. Inglizcha so‘zlardan foydalanish ba’zan bilimdonlik, zamonaviylik va global dunyoga ochiqlik belgisi sifatida qabul qilinadi. Bu holat ayniqsa yoshlar orasida keng tarqalgan. 4. Kundalik nutqdagi namunalari Talabalar nutqida uchraydigan code-switching ko‘pincha leksik darajada namoyon bo‘ladi. Quyidagi misollar bunga yaqqol dalildir: “Bugun assignment topshirishim kerak.” “Ertaga presentation bor, shuning uchun tayyorlanayapman.” “Dars kechikdi. The teacher had a meeting.” “Buni tezroq qil, please.” Bu misollardan ko‘rinadiki, gapning grammatik asosi o‘zbekcha bo‘lsa-da, asosiy mazmuniy yuk inglizcha terminlar orqali ifodalanmoqda. 5. Code-switchingning kommunikativ funksiyalari Code-switching bir nechta muhim funksiyalarni bajaradi. Avvalo, u kommunikativ samaradorlikni oshiradi, ya’ni qisqa va aniq ifoda imkonini beradi. Ikkinchidan, emotsionalekspressiv funksiyani bajarib, nutqqa rang-baranglik kiritadi. Uchinchidan, ijtimoiy identifikatsiya vositasi bo‘lib xizmat qiladi — ya’ni suhbatdoshlar o‘zlarini ma’lum bir guruhga mansub ekanini ko‘rsatadi. 6. Ta’lim jarayoniga ta’siri Code-switchingning ta’lim jarayoniga ta’siri ikki tomonlama. Ijobiy jihatdan qaralganda, u talabalarga murakkab terminlarni tez o‘zlashtirishga yordam beradi va chet tilini amaliy kontekstda qo‘llash imkonini yaratadi. Salbiy tomoni esa shundaki, haddan ortiq til aralashuvi YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 52 o‘zbek tilidagi muqobil atamalarning chetda qolishiga va grammatik xatolarning ko‘payishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli o‘qituvchilar va ta’lim muassasalari code-switchingni to‘liq taqiqlash emas, balki uni nazoratli va ongli tarzda boshqarishga e’tibor qaratishlari zarur. 7. Tahlil va muhokama O‘zbek talabalari kundalik nutqida kod almashinuvi hodisasi bugungi kunda keng tarqalgan va ijtimoiy jihatdan qabul qilingan til hodisasi hisoblanadi. Ushbu jarayon, avvalo, kommunikativ ehtiyojlar bilan bog‘liq bo‘lib, ayrim tushuncha va terminlarning rus yoki ingliz tillarida aniqroq va qulayroq ifodalanishi bilan izohlanadi. Ayniqsa, ta’lim, texnologiya, internet va ommaviy madaniyatga oid birliklar nutqda tez-tez kod almashinuvi orqali namoyon bo‘ladi. Kod almashinuvi talabalarning ijtimoiy va madaniy identifikatsiyasini ifodalash vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Nutqda xorijiy tillar elementlaridan foydalanish shaxsning zamonaviyligi, global madaniyatga yaqinligi va intellektual salohiyatini ko‘rsatish istagi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, rus tilining qo‘llanilishi tarixiy va ta’limiy omillar bilan chambarchas aloqador. Pragmatik nuqtayi nazardan, kod almashinuvi nutqiy ta’sirchanlikni oshirish, emotsional holatni ifodalash, hazil-mutoyiba yaratish yoki muloqotdosh bilan yaqinlikni mustahkamlash vazifasini bajaradi. Talabalar kod almashinuvidan ongli ravishda foydalanib, nutq jarayonida ijtimoiy masofani boshqaradilar. Shuningdek, raqamli kommunikatsiya va ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi kod almashinuvi jarayonini yanada faollashtirmoqda. Onlayn muloqotda aralash tilli nutq me’yoriy holatga aylanib, real hayotdagi muloqotga ham kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek talabalari nutqidagi kod almashinuvi til tizimining buzilishi emas, balki ko‘p tilli muhitda shakllangan tabiiy va funksional hodisa bo‘lib, u zamonaviy yoshlar nutqining sotsiolingvistik va pragmatik xususiyatlarini yoritishda muhim ahamiyat kasb etadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, code-switching o‘zbek talabalari uchun tabiiy til hodisasi bo‘lib, u jamiyatning til siyosati, ta’lim tizimi va global madaniyat bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu hodisani to‘g‘ri yo‘naltirish orqali ikki tillilik kompetensiyasini rivojlantirish mumkin. Muhimi, talabalar qaysi vaziyatda qaysi tilni tanlash lozimligini anglab yetishlari kerak. 8. Xulosa Xulosa qilib aytganda, o‘zbek talabalari nutqida inglizcha so‘zlar aralashishi zamonaviy ijtimoiy va ta’limiy jarayonlarning tabiiy natijasidir. Code-switchingni salbiy hodisa sifatida emas, balki til rivojining muhim bosqichi sifatida baholash lozim. Uni ilmiy asosda o‘rganish va ta’lim jarayonida to‘g‘ri boshqarish orqali til madaniyatini saqlash hamda talabalarning global kommunikativ kompetensiyasini oshirish mumkin. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Poplack, S. (1980). Sometimes I’ll start a sentence in Spanish y termino en español. 2. Myers-Scotton, C. (1993). Social Motivations for Code-switching. 3. Gumperz, J. (1982). Discourse Strategies.