CHANGES IN THE EDUCATIONAL ENVIRONMENT ON ACADEMIC ADJUSTMENT OF SECONDARY SCHOOL STUDENTS

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1089 TA'LIM MUHITI O'ZGARISHLARI O'RTA MAKTAB O'QUVCHILARINING AKADEMIK MOSLASHUVI Rustamova Zilola Muhammadg'olib qizi Anotatsiya:Ushbu maqola ta'lim muhiti o'zgarishlarining o'rta maktab o'quvchilarining akademik moslashuviga ta'sirini tahlil qiladi. O'rta maktabga o'tish, maktab ko'chirishlari va ta'lim tizimidagi o'zgarishlar o'quvchilarning baholari, motivatsiyasi va emotsional holatini pasaytirishi mumkinligi, shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy va etnik omillar bu jarayonni yanada murakkablashtirishi ko'rsatilgan. DREEM o'lchovlari, cross-lagged modellar va bosqich-muhit mosligi nazariyasi asosida o'tkazilgan tadqiqotlar natijalari asosida, akademik moslashuvning mexanizmlari chuqur yoritilgan. Maqola xavf omillari (maktab o'lchami, konfliktlar) va himoya omillari (ijtimoiy qo'llab-quvvatlash) ni muhokama qiladi hamda ta'lim interventsiyalarini taklif etadi. Natijalar ta'lim muhitini boshqarish orqali o'quvchilarning uzoq muddatli muvaffaqiyatini ta'minlash muhimligini ta'kidlaydi. Kalit so'zlar: Ta'lim muhiti o'zgarishlari, o'rta maktab o'tishi, akademik moslashuv, maktab ko'chirishlari, bosqich-muhit mosligi nazariyasi, DREEM o'lchovlari, o'quv motivatsiyasi, ijtimoiyemotsional moslashuv, ta'lim interventsiyalari, o'quv natijalari. CHANGES IN THE EDUCATIONAL ENVIRONMENT ON ACADEMIC ADJUSTMENT OF SECONDARY SCHOOL STUDENTS Rustamova Zilola Muhammadgalib kizi Abstract: This article analyzes the impact of changes in the educational environment on the academic adjustment of secondary school students. It is shown that the transition to secondary school, school transfers, and changes in the educational system can reduce students' grades, motivation, and emotional state, and that socioeconomic and ethnic factors further complicate this process. Based on the results of studies conducted on the basis of DREEM measures, cross-lagged models, and stageenvironment fit theory, the mechanisms of academic adjustment are explored in depth. The article discusses risk factors (school size, conflict) and protective factors (social support) and suggests educational interventions. The results emphasize the importance of ensuring long-term success of students by managing the educational environment. Keywords: Educational environment changes, high school transition, academic adjustment, school transfers, stage-environment fit theory, DREEM measures, learning motivation, socioemotional adjustment, educational interventions, learning outcomes. ИЗМЕНЕНИЯ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ СРЕДЕ И ВЛИЯНИЕ НА АКАДЕМИЧЕСКУЮ АДАПТАЮЩУЮСЯ УЧАЩИХСЯ СРЕДНЕЙ ШКОЛЫ Рустамова Зилола Мухаммадгалиб кизи Аннотация: В данной статье анализируется влияние изменений в образовательной среде на академическую адаптацию учащихся средней школы. Показано, что переход в среднюю школу, переводы между школами и изменения в системе образования могут снижать успеваемость, мотивацию и эмоциональное состояние учащихся, а социально-экономические и этнические факторы еще больше осложняют этот процесс. На основе результатов исследований, проведенных с использованием методики DREEM, кросс-лаговых моделей и теории соответствия стадии и среды, подробно изучаются механизмы академической адаптации. В статье рассматриваются факторы риска (размер школы, конфликт) и защитные факторы ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1090 (социальная поддержка) и предлагаются образовательные меры вмешательства. Результаты подчеркивают важность обеспечения долгосрочного успеха учащихся путем управления образовательной средой. Ключевые слова: изменения в образовательной среде, переход в старшую школу, академическая адаптация, переводы в другие школы, теория соответствия стадии развития и окружающей среды, показатели DREEM, мотивация к обучению, социально-эмоциональная адаптация, образовательные вмешательства, результаты обучения. KIRISH Ta'lim muhiti o'zgarishlari, xususan, maktab o'tkazishlari va ta'lim tizimidagi o'zgarishlar, o'rta maktab o'quvchilarining akademik moslashuviga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. O'rta maktab davri o'quvchilarning rivojlanishida muhim bosqich bo'lib, bu davrda ular jismoniy, emotsional va kognitiv o'zgarishlarni boshdan kechiradi. Shu bilan birga, ta'lim muhitidagi o'zgarishlar – masalan, boshlang'ich maktabdan o'rta maktabga o'tish, maktab ko'chirishlari yoki ta'lim islohotlari – o'quvchilarning o'quv motivatsiyasi, baholari va ijtimoiy aloqalariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ushbu o'zgarishlar hayotiy jarayon nazariyasi (life course theory) va bosqich-muhit mosligi nazariyasi (stage-environment fit theory) doirasida tahlil qilinganda, o'quvchilarning yangi muhitga moslashuvi murakkab jarayon ekanligi ma'lum bo'ladi. Mazkur maqola ta'lim muhiti o'zgarishlarining o'rta maktab o'quvchilarining akademik moslashuviga ta'sirini chuqur yoritib, xavf va himoya omillarini ko'rib chiqadi hamda ta'lim siyosati uchun tavsiyalar beradi Ta'lim muhiti o'zgarishlari, xususan, maktab o'tkazishlari, o'quvchi ko'chirishlari yoki ta'lim tizimidagi islohotlar, o'rta maktab o'quvchilarining akademik moslashuviga sezilarli ta'sir ko'rsatadi, chunki bu jarayonlar o'quvchilarning o'quv faoliyati, motivatsiyasi va emotsional holatini buzishi mumkin. Ushbu o'zgarishlar hayotiy jarayon nazariyasi (life course theory) doirasida ko'rib chiqilganda, ta'lim muhiti o'zgarishlari o'quvchilarning rivojlanish traektoriyalarini o'zgartirishi, ijtimoiy aloqalarni buzishi va yangi kontekstlar bilan o'zaro ta'sirni talab qilishi mumkin, bu esa akademik va ijtimoiy-emotsional moslashuvni murakkablashtiradi. Masalan, o'rta maktabga o'tish davrida o'quvchilarning baholari va standartlashtirilgan test natijalari pasayishi kuzatiladi, bu esa o'quv motivatsiyasi va darsga qatnashuvning kamayishi bilan bog'liq, chunki yangi maktab muhiti kattaroq sinflar, murakkab jadval va kamroq shaxsiy e'tiborni o'z ichiga olishi mumkin. Bunday o'zgarishlar, ayniqsa, shaharlik, kam ta'minlangan va ozchilik guruhlariga mansub o'quvchilar uchun xavfli bo'lib, ularning o'quvni tashlab ketish xavfini oshiradi, chunki ijtimoiy-iqtisodiy holat va etnik nomuvofiqlik (masalan, maktabda o'z etnik guruhining kamligi) moslashuvni yanada qiyinlashtiradi. Akademik moslashuvni chuqurroq tahlil qilganda, o'quvchilarning xatti-harakati va kognitiv faolligi o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik muhim ahamiyatga ega: masalan, o'quvchi-o'qituvchi munosabatlardagi konfliktlar xatti-harakati faolligini pasaytiradi, natijada o'quv natijalari yomonlashadi, bu esa o'tish davrida (masalan, boshlang'ichdan o'rta maktabga) burnout (charchash) va emotsional stressni kuchaytiradi. Cross-lagged modellar asosida o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, yuqori o'quv natijalari kelajakda kognitiv faollikni oshiradi, ammo o'qituvchi bilan konfliktlar bu jarayonni buzadi, natijada o'quvchilarning maktabga moslashuvi ikki yilgacha cho'zilishi mumkin. Bundan tashqari, maktab ko'chirishlari (school mobility) akademik moslashuvga salbiy ta'sir ko'rsatadi: o'quvchilarning GPA (o'rtacha baho) ko'rsatkichi maktab o'zgarishi yilida 0.02 ballga pasayadi, ammo bu o'zgarish ijtimoiy, turar joy va oilaviy muhitdagi parallel o'zgarishlar bilan birga bo'lsa, akademik ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1091 pasayish yanada keskinlashadi, chunki ijtimoiy aloqalar buzilishi va oilaviy beqarorlik o'quv rutinasini buzadi. Bunday holatda, guruhli ko'chirishlar (masalan, butun sinfning o'tishi) neytral ta'sir ko'rsatadi, ammo individual transferlar, ayniqsa, oilaviy muammolar yoki moliyaviy qiyinchiliklar fonida, moslashuvni sekinlashtiradi va o'quv motivatsiyasini pasaytiradi. Ta'lim muhitining akademik moslashuvga ta'sirini baholashda, DREEM (Dundee Ready Education Environment Measure) o'lchovlari muhim rol o'ynaydi: o'quvchilarning o'quv jarayoni, o'qituvchilar, o'z-o'zini baholash va muhit haqidagi qarashlari emotsional, xatti-harakati va kognitiv faollikni belgilaydi, natijada akademik natijalar (masalan, GPA) 6% gacha izohlanadi. Ushbu bog'liqlik, ayniqsa, o'rta maktabda sezilarli, chunki yangi muhitda o'quvchilarning o'z-o'zini baholashi va muhit qarashlari kognitiv faollik orqali natijalarni vositachilik qiladi, ammo emotsional faollikning ta'siri kamroq. Xavf omillari orasida katta maktab o'lchamlari, o'quvchi-o'qituvchi munosabatlarining pasayishi va etnik nomuvofiqlik ajralib turadi, bu esa o'quvchilarning maktabga mansublik hissi va baholarini pasaytiradi, ayniqsa, afro-amerikalik va latino o'quvchilarda. Himoya omillari esa ijtimoiy aloqalar tarmoqlari (social convoys) – oila, tengdoshlar va o'qituvchilarning qo'llab-quvvatlashi – orqali amalga oshiriladi: masalan, ota-onalar monitoringi va ijobiy tengdosh aloqalari o'tish davridagi pasayishlarni yumshatadi, natijada o'quvni tashlab ketish xavfini kamaytiradi. Uzoq muddatli tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, o'rta maktabga o'tish traektoriyasi individual farqlarga ega: ba'zi o'quvchilar tez moslashsa, boshqalari uzoq muddatli disengajment (faollik pasayishi) ni boshdan kechiradi, bu esa ta'lim muhitidagi o'zgarishlarni individual rivojlanish bosqichi va muhit mosligi (stage-environment fit) nazariyasi bilan izohlaydi. Bunday o'zgarishlar nafaqat akademik, balki emotsional moslashuvni ham ta'sirlaydi: o'tish davrida tashvish, yolg'izlik va depressiya oshadi, ammo ijobiy ijtimoiy aloqalar bu holatni yumshatishi mumkin. Natijada, ta'lim siyosati interventsiyalarga (masalan, o'tish dasturlari, o'qituvchi treninglari) e'tibor qaratishi kerak, chunki ular baholar va darsga qatnashuvni yaxshilaydi, ayniqsa, xavf guruhlarida. Ushbu yondashuv ta'lim muhiti o'zgarishlarini boshqarish orqali o'quvchilarning uzoq muddatli akademik muvaffaqiyatini ta'minlaydi, chunki moslashuv nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy-iqtisodiy tengsizliklarni bartaraf etish vositasi hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 1. Whitley, J., Rawana, J. S., & Brownlee, K. (2014). The impact of the educational environment on student engagement: A longitudinal study using the Dundee Ready Education Environment Measure (DREEM). PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11545942/ 2. Mehrotra, S., & Swanson, E. (2021). The Effect of School Mobility and Concurrent Changes on Students' Academic Performance. ERIC. https://eric.ed.gov/?id=ED605578 3. Gruman, D. H., Harachi, T. W., Abbott, R. D., Catalano, R. F., & Fleming, C. B. (2008). Longitudinal effects of student mobility on three dimensions of elementary school engagement. Child Development, 79(6), 1833-1852. https://hhs.sau70.org/uploaded/Hanover_High_School/Library/Staff_Research/Middle_Schoo l_Transition_Stress.pdf 4. Eccles, J. S., Midgley, C., Wigfield, A., Buchanan, C. M., Reuman, D., Flanagan, C., & Mac Iver, D. (1993). Development during adolescence: The impact of stage-environment fit on young adolescents' experiences in schools and in families. American Psychologist, 48(2), 90-101. http://education-webfiles.s3.amazonaws.com/arp/garp/articles/eccles93b.pdf ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1092 5. Hughes, J. N., Luo, W., Kwok, O. M., & Loyd, L. K. (2008). Teacher-student support, effortful engagement, and achievement: A 3-year longitudinal study. Journal of Educational Psychology, 100(1), 1-14. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3701161/ 6.