MARKAZIY OSIYO DAVLATLARIDA ZAMONAVIY SIYOSIY DINAMIKANING AHAMIYATI

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 110 MARKAZIY OSIYO DAVLATLARIDA ZAMONAVIY SIYOSIY DINAMIKANING AHAMIYATI Burxonova Bibixonim Shavkat qizi O’zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti Amaliy siyosatshunoslik mutaxassisligi 1-kurs magistranti ilmiy maqolasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17995032 Annotatsiya: Markaziy Osiyo mamlakatlari qadim zamonlardan muhim ahamiyatga ega bo’lgan. Ushbu mintaqaning geosiyosiy o’rni, tarixiy-madaniy jihatdan mintaqa aholisining o’xshashligi va ko’plab resurslarga boyligi bilan ushbu region boshqa sivilizatsiyalar va davlatlarning diqqat markazida bo’lib kelgan. Bugungi kunda ham Markaziy Osiyo hududi o’zining muhimlik darajasini yo’qotmagan holda zamonaviy talablarga moslashgan holda integratsion hamkorlikning ahamiyatini e’tiborga olish lozim. Kalit so’zlar: Integratsiya, aktorlar, tendensiya, siyosiy dinamika, mintaqaviy hamkorlik Hozirgi kundagi globallashuv jarayonida har bir mamlakat va mintaqaning zamon bilan hamnafas bo’lishi hamda ijobiy jihatdan rivojlanishi uchun davlatlar va regionlar o’rtasidagi ko’p tomonlama munosabatlarni kuzatib borishi, ularni o’rganish hamda tahlil qilish aktual masala bo’lib kelmoqda. Bunday davlatlararo va mintaqalararo munosabatlarga iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy, diplomatik va siyosiy aloqalarni misol qilib keltirish mumkin. Bunday jarayonlar siyosiy dinamika deb ham nomlanib, u siyosiy tizimlar ichida sodir bo’ladigan murakkab munosabatlar va o’zgarishlarni anglatadi. Ularga masalan turli xil ijtimoiy institutlar o’rtasidagi aktorlar, siyosiy tizimlar va ideologiyalar muloqotini keltirish mumkin. Ushbu siyosiy dinamikalar vaqt o’tishi bilan hokimiyatning davlat boshqaruvi va siyosiy shaxslariga ham ta’sir qilishni boshlaydi va ushbu jarayon vaqt o’tishi bilan o’zgarib boradi. Ayni damda Markaziy Osiyo mamlakatlari o’rtasidagi do’stona munosabatlar yangi darajaga yetib kelganini kuzatishimiz mumkin. 2016-yildan boshlab Markaziy Osiyo regionidagi davlatlar – O’zbekiston, Qozog’iston, Qirg’iziston, Tojikiston va Turkmaniston Respublikalari o’rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar ancha kuchaygan bo’lib, oxirgi bir necha yil ichida Markaziy Osiyoda hamkorlikni kengaytirish borasida ijobiy tendensiya kuzatildi. 1991 yilda Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin Markaziy Osiyo respublikalari mustaqillikka erishgan dastlabki 25 yil bilan solishtirganda mintaqadagi siyosiy muhit ancha keskinlashgan va hamkorlikka asoslangan. i O'tgan yillar davomida beshta davlatni va xalqaro hamkorni - C5+1 platformalarini birlashtirishga qaratilgan muhim tashabbuslar bo'ldi. Yaponiya 2004-yilda ushbu platforma orqali mintaqa bilan birinchi boʻlib aloqa oʻrnatgan va undan keyin yana 11 davlat, jumladan, AQSh, Yevropa Ittifoqi, Germaniya, Rossiya va Xitoy va boshqalar ishtirok etdi. 2024-yilda AQSh birinchi marta B5+1 forumini ishga tushirdi. Bu Markaziy Osiyoning iqtisodiy integratsiyasini tezlashtirishga qaratilgan C5+1 biznes hamkasbidir. Bu platformalar Markaziy Osiyo davlatlari bilan va ular oʻrtasida muloqot va hamkorlikni ragʻbatlantirish hamda umumiy muammolarga mintaqaviy yechim topishga koʻmaklashish uchun kalit hisoblanadi. ii Markaziy Osiyo davlatlarining geosiyosiy joylashgan o’rni qadim zamonlardan muhim ahamiyatga ega bo’lgan bo’lib, ushbu mintaqa Sharq hamda G’arb davlatlari o’rtasida Buyuk Ipak Yo’li orqali madaniyatlar, savdo va ilm-fan ko’prigi vazifasini bajarib kelgan. Hozirgi kunda YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 111 ham Markaziy Osiyo o’zining ushbu vazifasini yo’qotmagan holda mintaqada joylashgan davlatlar va unga qo’shni va hamkor davlatlar, mintaqalar va ko’plab xalqaro tashkilotlar bilan o’zaro sherikchilik va hamkorlik munosabatlarini olib bormoqda. Markaziy Osiyo o‘z taraqqiyotining yangi, tarixiy ahamiyatga ega bosqichiga qadam qo‘ymoqda. Bugun biz haqiqiy birlikka o'tmoqdamiz. Mintaqada uzoq yillar davomida ilk bor ishonch, yaxshi qo‘shnichilik va o‘zaro hurmat muhiti shakllanib, birgalikda olg‘a intilish poydevoriga aylanmoqda. Bu jarayon o‘z-o‘zidan emas, balki o‘z taqdiri mushtarakligini, hamkorlikda rivojlanish salohiyatini tan olgan davlat rahbarlarining maqsadli mehnati va siyosiy irodasi natijasidir. Shu bilan birga, uning muvaffaqiyatli davom etayotgani Markaziy Osiyo xalqlari tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan mintaqaviy hamkorlikka talab keng tarqalganligidan dalolat beradi. Hamkorlikni mintaqaviy konsolidatsiyaning yangi bosqichiga olib chiqish uchun davlat darajasida sharoitlar yaratilganini ko'ramiz. Bizning oldimizda erishilgan kelishuvlarni aniq natija va fuqarolar va tadbirkorlik subyektlari uchun qulayliklarga aylantirishdek strategik vazifa turibdi. Markaziy Osiyo qarorlar hujjatlar uchun emas, balki barqaror rivojlanishni ta’minlash va mintaqa aholisining kundalik hayotini yaxshilash uchun qabul qilinadigan yagona imkoniyatlar makoniga aylanishi kerak. Mintaqaviy hamkorlikning yangi bosqichidagi eng muhim yutuqlardan biri chegara masalalarini yakuniy hal etishdir. Yaqinda imkonsiz bo'lib tuyulgan narsa endi haqiqatga aylandi. Bir paytlar bizni ajratib turgan chegaralar do‘stlik va hamkorlik ko‘prigiga aylandi. 2025-yil mart oyida O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston o‘rtasida uch davlat chegaralarining tutashuvi to‘g‘risidagi shartnoma va Xo‘jand deklaratsiyasining imzolanishi tarixiy ahamiyatga ega. Bu voqeani haqli ravishda davr deb atash mumkin. Mintaqa mustaqilligi tarixida birinchi marta o‘zaro chegaralarning butun perimetri qonuniy ravishda rasmiylashtirilib, o‘nlab yillar davomida keskinlik manbai bo‘lib kelgan muammo hal qilindi. iii Mana shunday ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar Markaziy Osiyoning nafaqat iqtisodiy, shuningdek siyosiy-ijtimoiy rivojlanishi hamda barqarorligini ta’minlashga yordam beradi. Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi mintaqaviy hamkorlik region davlatlari tarixiy ildizlarining bir joyga borib taqalishi, ushbu mintaqadagi madaniyatlarning va tillarning o’xshashligi, mintaqaning tinchliksevarligi va betarafligi kabi faktorlari bilan ajralib turadi. Xulosa qilib aytganda, Markaziy Osiyo mamlakatlarida hozirgi kunda siyosiy dinamikaning roli kuchaymoqda. Bunday sharoitda Markaziy Osiyo mamlakatlari mintaqaviy sherikchilik munosabatlarini davom ettirgan holda turli xil dinamik aloqalarda zamonaviy texnologiyalarni joriy etishi, sun’iy intellekt texnologiyalaridan samarali foydalanishi va kelishuvlar asosida ko’p tomonlama integtatsion masalalarni hal etishlari maqsadga muvofiq deb hisoblayman. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. https://president.uz/oz/lists/view/8653 2. https://www.clingendael.org/pub/2025/central-asia-emerging-from-the-shadows/2the-geopolitics-of-central-asia/ 3. https://strategy.uz/index.php?news=1446&lang=en 4. https://centralasiaprogram.org/publications-all/research-updates/united-we-standcentral-asian-unity-the-way-forward/ 5. https://en.wikipedia.org/wiki/Central_Asia YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 112 6. https://www.researchgate.net/publication/389346525_Features_of_Political_Processes _in_Central_Asian_Countries_at_the_present_Stage. i https://www.clingendael.org/pub/2025/central-asia-emerging-from-the-shadows/2-the-geopolitics-of-central-asia/ ii https://www.clingendael.org/pub/2025/central-asia-emerging-from-the-shadows/2-the-geopolitics-of-central-asia/ - yuqoridagi manba iii https://president.uz/en/lists/view/8653