scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

कृत्रिम बुध्दीमत्तेचा (AI) मराठी साहित्य क्षेत्रातील अनुप्रयोग

बोडखे, गोपीनाथ पांडूरंग

Abstract

माहिती तंत्रज्ञानाच्या झपाट्याने होत असलेल्या प्रगतीमुळे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) ही केवळ वैज्ञानिक वा तांत्रिक क्षेत्रापुरती मर्यादित न राहता भाषा व साहित्य क्षेत्रातही प्रभावीपणे प्रवेश करत आहे. प्रस्तुत शोध निबंधामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा मराठी साहित्य क्षेत्रातील विविध अनुप्रयोगांचा सविस्तर अभ्यास करण्यात आला आहे. मराठी साहित्यनिर्मिती, लेखन सहाय्य, भाषांतर, संपादन, शैली विश्लेषण, काव्य व छंद निर्मिती, डिजिटल संग्रहण, साहित्य संशोधन, ऑडिओ प्रक्रिया तसेच वाचक संवाद यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये AI कसा उपयुक्त ठरतो, याचे विवेचन करण्यात आले आहे. त्याचबरोबर बौद्धिक संपदा हक्क, भाषिक संवेदनशीलता, स्थानिक बोलींचे आकलन, सांस्कृतिक संदर्भ आणि तांत्रिक मर्यादा यांसारख्या आव्हानांचाही विचार केला आहे. AI आणि मानवी सर्जनशीलतेचा समन्वय साधल्यास मराठी साहित्याला नवे आयाम, व्यापक वाचकवर्ग आणि संशोधनासाठी नवीन शक्यता प्राप्त होतील, असा निष्कर्ष या निबंधातून मांडण्यात आला आहे.

Full text

Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 103 󰭃  (AI)  󰫽 󰫤󰭃 󰭈 󰭈. .    (  󰭈)  󰰣 󰫦  󰱳,  .󰲆 . Manuscript ID: JRD -2025-170926 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 9(VII) Pp. 103-106 September 2025 Submitted: 22 Aug. 2025 Revised: 5 Sept. 2025 Accepted: 20 Sept.2025 Published: 30 Sept. 2025 :  󰭃󰫥󰫳 󰱘  󰬉 󰭈 󰭃 󰱮󰰌 ( Artificial Intelligence – AI)   󰫥  󰭃 󰫤󰭃 󰫦󰲑     󰫽 󰫤󰭃 󰭈 󰭈  . 󰭈󰬎  󰬀 󰭃 󰱮󰰌  󰫽 󰫤󰭃  󰭈 󰬎 󰬅 󰫼  .  󰫽󰲗󰫦,  󰬇, , ,  󰲄, 󰱿   󰲗󰫦,  󰬶, 󰫽 ,  󰭈󰲑󰬴    󰫯 󰫤󰭃󰬀 AI  󰱇 ,   󰫼  . 󰫽 󰱮  󰱆,  , 󰬎 󰰎 , 󰬎 󰫦  󰭃 󰫦 󰫯 󰬋   . AI   󰫦 󰬁 󰬉  󰫽  , 󰱿 󰫦    󰫮 󰭈󰱺 ,  󰬍󰫦   󰫼  . 󰫯󰬄: 󰭃 󰱮󰰌,  󰫽,  󰬇, ,  󰬶, 󰫽 , 󰱿󰲗󰫦,  󰲄, 󰱮  󰱆,  . 󰭈󰬎:    󰭃󰫥  󰭃 󰬀 󰫽 󰫳 (Artificial Intelligence - AI)  󰭈 󰫳 󰱮  󰭈󰫳 󰫦 󰲐  .   󰫽 󰫵  󰭈  󰫽, 󰬀  󰫽, -- 󰫽,  󰫽, 󰬶 󰫽,  󰫽, 󰬎  󰫽, 󰲌 󰫽, 󰲑 󰫽      󰫦 󰫽 󰭈 , 󰬎,    󰫳 󰲂 󰭈󰫽   .  󰫽-󰫽  󰫽  -, 󰫽 󰭈󰲅  󰬎  󰫽󰫳 󰬀   . 󰬆 󰫽       󰬆 . 󰫵    󰬅   󰫽  󰫦 󰬉 󰫽   󰲒, 󰬉 󰬊     . 󰫽  󰰉-, -󰫽, 󰰌-󰬉   󰬎  󰫽󰫳 󰬀   󰫽  󰫽  -:, 󰭈󰬌   󰬎   . 󰫽    󰭈  . 󰫽  󰬎   .     󰫦 󰬀 󰭃󰫥󰫳  󰬂󰬂 . 󰭈󰫽󰫤  󰲑    󰭃󰫥 󰭈   󰫽󰭈 󰭃 󰬀 󰫽     󰬉 󰭈    . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: .   , (  󰭈)  󰰣 󰫦  󰱳, .󰲆 . How to cite this article:    (2025). 󰭃 󰬀󰰌 (AI)  󰫽 󰫤󰭃 󰭈. Journal of Research & Development, 17(9(VII)), 103-106. Original Article Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 104 󰫦 󰫤󰭃  󰬉 󰭃 󰬀 󰫽 󰫳 󰬎󰫤   󰫽   󰭈󰱺  . 󰬆  󰫳 󰬀 󰭃 󰬀 󰫽  (AI)  󰫽 󰫤󰭃󰬀 󰭈  󰭈  .  󰫶 󰫤 󰭈 󰫼 󰭈󰱡 .  󰫽 󰫤󰭃 AI 󰫳 󰱿  󰬎 󰭈   . 󰫽 󰭃 󰱮󰫳 󰱳    󰭃 󰰎󰰩 󰭈 󰫼 󰭈󰱡  . 󰭃 󰬀 󰫽  󰬆  ?  󰭃 󰬀 󰫽  󰲐    󰲒, 󰭃 󰬀 󰫽  󰬆 󰲒 󰭈󰰎  󰫤  󰲒,   󰫦 󰰈 .   , , , 󰭈󰫦   󰬊 󰫽 󰭈  , 󰫽 󰫤   󰲄 .    󰱮 󰫽   . 󰫳 󰱮, , 󰬎   󰬎     AI   󰬋    .  󰫽  AI  󰭈: 󰭃 󰬀 󰫽 󰫳   󰬇   . .  󰬉 󰫦 󰫼, 󰭃 󰫼,  󰫼  󰱿󰱇󰲒 󰱮 󰫼  .   󰱳  ,   󰱿󰱇󰲒 󰲕  󰰎  󰰉 . , ,    󰬎󰲐󰫽 󰭈󰱺 󰰉 .  󰬉 󰲕 󰬎  󰫳  󰫦     󰲕 󰬉 , 󰱿 󰲕 󰲐󰫦   󰫽 󰭃 󰬀 󰫽   󰫼 󰱇 .     󰰘  .   󰰀:   󰬁  󰫽 󰫽    󰫼 Neural Machine Translation (NMT) 󰭃󰫥  󰱇 .  󰫽 󰬋  󰬅, 󰱳󰰏  󰬁   󰫽󰫳   󰫳 󰫽  󰱇 .   󰫦 󰬉 󰫽󰲓󰭃   .  󰬎 󰫦, 󰬄  󰱿󰫽    󰭃 󰬀 󰫽   . 󰫽  (human post-editing) 󰰍 .  󰰈󰫽  󰬶: (Digitization & Preservation) 󰭈 󰬎,    󰬉󰭈 󰫽   󰰉  󰬆 󰬎  󰫤 . OCR 󰭃󰫥     . 󰬎 󰬉 󰬎 󰫮󰬎󰬀 󰰉,  󰲗󰫦  -  󰬄  󰫮  . 󰫽 󰬶, 󰬶  󰬎  󰫽   󰬄 󰰉  . ,     󰲄:  󰲓󰭃 󰬀 󰫽  (AI) 󰬇  󰱿, 󰫮, 󰬄  -  󰰉 . 󰲕 󰰘  . 󰫦,  󰫮 󰫤 , 󰬌 󰬁  󰲕  󰬎󰲆 󰱿󰱇󰲒 .  󰲄  󰲆   󰫽 󰬀   󰫦  󰫮 . : (Search)  󰬶󰬶   ,  󰲕  󰫼  󰭈 (recommendation systems)  . 󰫽󰫦󰫳 -󰫦,   󰫦 󰫽 󰫰 󰰗   AI 󰫳   . 󰲎  󰫽   󰭈 󰫼  . 󰱿  -󰲗󰫦: 󰱿  󰲗󰫦 󰭃󰫥 . , 󰭃󰭃, 󰰏 󰬄, 󰲐    󰱿 󰱿 󰲗󰫦   .  AI   󰲗󰫦 󰭈 󰰉 . 󰫦 󰱳 󰲐      󰲕 󰱳 󰭈󰱮 󰫳   󰰉    󰰉 . Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 105 ,   : (Text Mining & Literary Analysis) 󰫽 󰰌󰭃,   󰱿 󰱚 󰭈  󰬉 AI   󰲓,  󰲄, 󰭃 󰲄,   󰬾󰰗󰫺 󰫼  . 󰫦, 󰱳  󰰈-󰲌 󰱿󰱇󰲖󰫳  ,  󰫳 󰰌 󰲕    󰲄  .  󰭈󰲑󰬴:    󰭈 󰬾󰬁󰲑󰬴󰬂,    󰲕 󰲇   󰬬 󰫮󰬎   󰭈  󰱇 󰰉 . 󰫽󰭈  󰲕 - - 󰲐   󰫮 . 󰫤   : AI 󰫳  󰬀  󰫽󰬅  .  󰲒,  󰫽 󰬁󰫦, 󰭃󰲄,  󰫽 󰰎   󰫽    . 󰬅󰬴-󰲗󰫦, 󰲑󰱅 󰬎󰰉   󰲕 󰱳   󰫽 󰬇 󰱮 󰭈 AI 󰰉 .  : AI 󰫸 󰲕 󰫳󰫦 󰭊󰲐 󰫳 󰭈󰲅 󰰌  . 󰬎-  󰱿󰬎 󰰉 . .   , 󰬶 󰫽 ,  󰫽    󰭈 󰫼  . 󰫽 󰫽 󰫦󰬴  󰬇 󰰉 .     . 󰱿󰲐 : 󰬶       . . 󰱳   󰬶 - 󰫳    󰬎󰲓 󰰉 OCR 󰱨 󰫮󰬎 , AI 󰲐 󰲓 󰫽  --   󰭈 󰬄 󰫼  . -󰲗󰫦 󰬇: 󰱳     󰰈   AI  󰭃 , -, 󰫽     󰲒 󰫽   AI .   󰫽  󰫰   󰰉    󰰉 .  󰭈󰬉:    󰬶 󰲑    NMT  󰭈      - 󰬎 󰫦   . 󰱿-: 󰱳  󰭈,   󰫳    󰰉 󰫽    󰲗󰫦 󰰉   .  󰫽 󰫳  󰲒  󰫼 󰬎󰲆   󰫦 󰬌 . AI 󰫳 󰫦 󰬀 . 󰱳 󰫽󰭃  󰱆 ?  AI  󰱳 󰭈󰱮 󰫳     󰫽 󰫳 󰱮 󰰌 (copyright) 󰭈󰲅 󰫦 . 󰫽    󰬌 .  : 󰬀 󰬎 , 󰬎   󰫦  󰰍 . AI    󰰩 󰫤    󰲒 󰫦   󰲕   󰬌  󰫦  . 󰫽   󰲕 ""   󰰉  󰰣 , 󰲕 󰱳   󰰉  󰬎      .    . AI 󰫳 󰬇  󰲕 󰰀      . 󰬉󰫯 󰫳      . 󰫽 󰬶 󰲕   󰲐 󰫽 󰫦󰫤  . 󰭃 󰬋  . 󰫦 󰰀 󰭑     󰲓/󰬶/󰬎 󰰎󰬀  .  󰭈 AI 󰫳  󰫼  . 󰱿󰫽   󰲐  󰭃󰫥  . Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(VII)| September2025 106 󰬍 󰲑:      󰫦 󰫰 󰬉  󰬎 , 󰲗󰫦  󰬎 󰫦  󰫼  . 󰭊 󰫦󰱮: AI  ,   󰫥  󰭃 󰭈󰱡  󰫦󰱮 󰬎 󰭈 󰰈  . AI 󰭈 , 󰲄   .    .  󰫽  󰭈󰬉  󰫦   󰰈 󰱳󰫾󰰩     󰬄 󰫼  . 󰫦 AI 󰫳 󰬀 -󰲗󰫦,   󰱿     .     󰫦 .  󰬶, , 󰬎   󰲛󰰩  , 󰰌󰫦 󰫦  .  (, , , (   󰬌 . 󰬉 AI 󰲗󰫦 󰫽   󰫤    . 󰫽 AI-󰲗󰫦 󰫽 󰬎󰲆 󰱮 󰱆     . ,   󰫥  󰬅 AI      󰭈󰫤   .  󰬀 AI 󰲗󰫦  -󰲗󰫦 󰫽      . 󰲇 󰰎   󰰉 󰬉 󰭈󰫤  󰰉 󰬎 󰬎, 󰰉-, 󰰌-󰬉, -󰫽 󰫽   󰲐 . 󰬍󰫦: 󰭃 󰬀 󰫽   󰫽󰫳    󰭃      󰬴  . 󰫽 󰲗󰫦    󰭈󰱺   .  - 󰫮 󰫦    󰫽 󰬅  󰭈󰱺  . .󰫦   󰫽   󰭈  󰫼   . 󰬎 󰬉 󰫼  󰫽 󰬀   󰫼   󰲗󰫦 󰫽  󰫰  󰫽  󰲐  󰲑  AI   󰫦 󰬁 󰫰   .  󰫽󰫳     󰱿 󰫦 󰭈󰱺 . 󰬍 󰫽 󰲐󰬌 AI   󰬇, 󰬶   󰫦 󰬀    .   󰫽 󰫽 󰬆      󰫽    󰰩 󰰍 . 󰫦: 1.     – 󰭈.  󰰏, 󰫽  󰭈, . 2.   󰭈󰲑󰬴 :    – 󰭈. . . , 󰱳 󰭈, . 3. 󰭃 󰬀 󰫽  : 󰬉    - .  , 󰬍 󰬾 󰫽  󰲐 . 4.  󰭃󰫥    – .  ,  󰭈, .