YOSH TARIXCHILAR TAYYORLASHDA ILMIY EKSPEDITSIYALAR VA ULARNI VAZIFALARI

PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) YOSH TARIXCHILAR TAYYORLASHDA ILMIY EKSPEDITSIYALAR VA ULARNI VAZIFALARI Abdullayeva Nasibaxon Arabovna Andijon davlat pedagogika instituti Ijtimoiy fanlar kafedrasi, tarix fanlari bo‘yicha falsafa fanlar doktori (PhD), v/b professor. +998945271793 Annotatsiya Ushbu maqolada yosh tarixchilarni tayyorlash jarayonida ilmiy ekspeditsiyalarning o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Ilmiy ekspeditsiyalar tarixiy manbalarni amaliy o‘rganish, joylarda arxeologik, etnografik va manbashunoslik izlanishlarini olib borish orqali talabalarning nazariy bilimlarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Bunday tadqiqotlar yosh tarixchilarning ilmiy dunyoqarashini kengaytiradi, ularni manbalar bilan ishlash ko‘nikmalariga ega bo‘lishga o‘rgatadi, milliy tarixni o‘z manbalari asosida o‘rganish madaniyatini shakllantiradi. Shu bois ekspeditsiyalar tarix ta’limining amaliy laboratoriyasi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: Yosh tarixchilar, ilmiy ekspeditsiya, arxeologik tadqiqot, etnografik kuzatuv, manbashunoslik, amaliy o‘qitish, ilmiy tajriba. Аннотация В статье рассматривается роль и значение научных экспедиций в подготовке молодых историков. Научные экспедиции служат важным PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) инструментом практического обучения студентов-историков через полевые археологические, этнографические и источниковедческие исследования. Такие экспедиции помогают закрепить теоретические знания, формируют навыки работы с историческими источниками, развивают аналитическое мышление и воспитывают интерес к изучению национальной истории. Научно-исследовательские экспедиции выполняют функцию своеобразной «практической лаборатории» исторической науки. Ключевые слова: Молодые историки, научные экспедиции, археологические исследования, этнографические наблюдения, источниковедение, практическое обучение, исследовательская работа. Annotation This article analyzes the role and importance of scientific expeditions in the training of young historians. Research expeditions serve as a key practical tool for history students, allowing them to conduct field-based archaeological, ethnographic, and source studies. Such experiences strengthen theoretical knowledge, develop analytical and critical thinking, and build essential skills for working with historical sources. Scientific expeditions also cultivate an appreciation for national heritage and provide young historians with firsthand exposure to real research practices. Hence, expeditions function as a practical laboratory for historical science. Keywords: Young historians, scientific expeditions, archaeological research, ethnographic studies, source analysis, practical training, fieldwork, historical education. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Kirish XXI asrda tarix fanining ahamiyati yanada ortib, u milliy g‘urur, tarixiy xotira va madaniy o‘zlikni shakllantirishda asosiy vositaga aylanmoqda. Insoniyatning o‘tmishini to‘g‘ri anglash, xalqning ma’naviy ildizlarini bilish va yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash — bu tarix ilmining bosh maqsadidir. Shu nuqtai nazardan, tarix fani faqat nazariy yo‘nalishda emas, balki amaliy tadqiqotlar, ilmiy ekspeditsiyalar va dala amaliyotlari orqali ham rivojlanishi lozim. Bugungi kunda yosh tarixchilarni tayyorlash tizimi nafaqat universitetdagi o‘quv mashg‘ulotlari bilan, balki ilmiy ekspeditsiyalar orqali o‘rganish (field research-based learning) tamoyiliga asoslanmoqda. Ilmiy ekspeditsiyalar — bu tarixchi-talabalar uchun o‘tmish bilan bevosita muloqot maydoni, ya’ni “jonli laboratoriya”dir. Ular tarixiy manbalarni, arxeologik yodgorliklarni, etnografik ma’lumotlarni joyida o‘rganish imkonini beradi¹. Har qanday tarixiy tadqiqotning ishonchliligi dalilga tayanish bilan o‘lchanadi. Kitobdagi nazariy bilimni real tarixiy obyektlar bilan bog‘lash esa aynan ekspeditsion faoliyat orqali amalga oshadi. Yosh tarixchi uchun arxeologik qazishma joyida bo‘lish, topilgan yodgorlikni qo‘li bilan o‘rganish yoki mahalliy aholining tarixiy xotirasini yozib olish — bu nafaqat ilmiy jarayon, balki ruhiy shakllanishning ham bir qismidir². O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy tarixni o‘rganishga bo‘lgan e’tibor yangi bosqichga ko‘tarildi. Oliy o‘quv yurtlarida tarix fakultetlari qoshida arxeologik, etnografik, manbashunoslik va madaniy merosni o‘rganish ekspeditsiyalari yo‘lga qo‘yildi. Bu orqali talabalarga:  tarixiy manbalar bilan ishlash amaliyoti,  dalillarni to‘plash, tahlil qilish va hujjatlashtirish,  arxiv hujjatlarini o‘rganish, PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E)  arxeologik yodgorliklarni o‘z ko‘zi bilan ko‘rish imkoniyati yaratilmoqda³. Ilmiy ekspeditsiyalar yosh tarixchilarni tayyorlashda bir necha vazifani bajaradi: 1. Nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog‘lash – talaba o‘qigan ma’lumotini dala sharoitida tekshiradi. 2. Ilmiy fikrlashni shakllantirish – topilgan dalillarni tahlil qilib, xulosa chiqaradi. 3. Tadqiqot etikasini o‘rganish – manbaga hurmat, ilmiy obyektivlikni saqlashni o‘rganadi. 4. Vatanparvarlik va milliy o‘zlikni anglash – o‘z yurti tarixiga bevosita daxldorlik tuyg‘usi kuchayadi. Masalan, O‘zbekiston Milliy universiteti, Samarqand davlat universiteti, Farg‘ona va Termiz universitetlari qoshida tashkil etiladigan dala amaliyotlari natijasida har yili yuzlab talabalar Afrosiyob, Varaxsha, Dalvarzintepa, Toprakkala, Qal’a-i Zuxron kabi qadimiy yodgorliklarda ilmiy faoliyat yuritishmoqda⁴. Bu nafaqat o‘quv jarayoni, balki yosh tadqiqotchilarning ilmiy tafakkurini shakllantiruvchi tajriba maktabi hamdir. Bundan tashqari, ilmiy ekspeditsiyalar yosh tarixchilarda jamoaviy ish, ilmiy rahbar bilan hamkorlik, ma’lumotni tahlil va tizimlashtirish, hisobot yozish kabi amaliy ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Bu esa ularni kelajakda professional tarixchi, arxivchi, muzeyshunos yoki tadqiqotchi sifatida shakllantirishda muhim poydevor bo‘ladi⁵. Shuningdek, ekspeditsiyalar yoshlarning madaniy merosni asrashga bo‘lgan mas’uliyatini ham oshiradi. Talaba tarixiy yodgorliklarni joyida ko‘rganida, ularning qiymatini chuqur his qiladi, bu esa tarixiy ongni mustahkamlashga xizmat qiladi. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Demak, ilmiy ekspeditsiyalar yosh tarixchilarni tayyorlashda ta’lim, tarbiya va ilmiy izlanishning o‘zaro bog‘langan shakli sifatida qaraladi. Ular yordamida tarix fani faqat o‘tmishni o‘rgatuvchi emas, balki o‘tmishni anglash orqali kelajakni quruvchi ilmiy yo‘nalishga aylanadi. Shu sababli, har bir oliy ta’lim muassasasi tarixchi kadrlarni tayyorlash jarayonida ekspeditsion faoliyatni tizimli tarzda yo‘lga qo‘yishi zarurdir⁶ Asosiy qism 1. Ilmiy ekspeditsiyalarning mazmuni va ahamiyati Ilmiy ekspeditsiyalar — bu tarix fanining amaliy shakllaridan biri bo‘lib, u yosh tarixchilarni bevosita manbalar bilan ishlash, dalillarni joyida o‘rganish va ilmiy tahlil ko‘nikmalarini egallashga yo‘naltiriladi. Ekspeditsiyalar jarayonida talaba yoki yosh tadqiqotchi nazariy bilimlarini amaliy tajriba bilan boyitadi, tarixiy voqealarni real makon va sharoitda o‘rganadi¹. Tarix fanining o‘ziga xosligi shundaki, u o‘tmish hodisalarini faqat yozma manbalar orqali emas, balki moddiy, og‘zaki, vizual va arxiviy manbalar asosida o‘rganadi. Shu bois, ilmiy ekspeditsiyalar yosh tarixchilarni har xil turdagi manbalarni yig‘ish va tahlil qilishga o‘rgatadi. Bu jarayon tarixiy faktlar ishonchliligini oshiradi va tadqiqotlarning ilmiy aniqligini ta’minlaydi². Ekspeditsion faoliyatning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:  Tarixchi-talabalarning dala sharoitida ishlash tajribasini shakllantirish;  Tarixiy manbalarni joyida to‘plash va ularni hujjatlashtirish;  Arxeologik va etnografik kuzatuvlarni olib borish;  Topilgan ma’lumotlarni tahlil qilib ilmiy xulosa chiqarish;  Tarixiy yodgorliklarni asrab-avaylash va ularni ommalashtirishga hissa qo‘shish. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Masalan, O‘zbekiston Milliy universiteti, Samarqand davlat universiteti, Termiz va Qarshi davlat universitetlarida har yili o‘tkaziladigan “Yosh tarixchilar dala ekspeditsiyasi”da talabalar Afrosiyob, Dalvarzintepa, Toprakkala, Varaxsha, Qal’a-i Zuxron, Fayoztepa kabi yodgorliklarda amaliy tadqiqot olib borishadi³. Bu nafaqat ularning ilmiy tafakkurini shakllantiradi, balki o‘tmish bilan “jonli aloqa” o‘rnatish imkonini beradi. Shunday qilib, ilmiy ekspeditsiyalar yosh tarixchilar uchun nazariya bilan amaliyotni bog‘lovchi ko‘prik bo‘lib xizmat qiladi. 2. Ilmiy ekspeditsiyalarning turlari va yo‘nalishlari Ilmiy ekspeditsiyalar o‘z maqsadi, mazmuni va tadqiqot obyektiga qarab bir necha turlarga bo‘linadi. a) Arxeologik ekspeditsiyalar Bu turdagi ekspeditsiyalar qadimgi shaharlar, qo‘rg‘onlar, qabristonlar va madaniy qatlamlarni qazish orqali o‘rganishga qaratiladi. Talabalar qazishmalarni olib borish, topilmalarni hujjatlashtirish, qatlamlarni stratigrafik tahlil qilish, topilgan buyumlarni datalash va saqlash qoidalarini o‘rganadilar. Masalan, Surxondaryo viloyatidagi Dalvarzintepa yodgorligi ekspeditsiyasida yosh tarixchilar qadimiy buddaviylik davri topilmalarini o‘rganish orqali diniy-madaniy aloqalar haqida yangi ilmiy xulosalar chiqarmoqda⁴. b) Etnografik ekspeditsiyalar Bu ekspeditsiyalar xalq urf-odatlari, marosimlari, kiyim-kechaklari, xalq amaliy san’ati, og‘zaki ijodi va turmush tarzini o‘rganishga qaratilgan. Etnografik kuzatuvlar orqali yosh tarixchilar xalq madaniyatining zamonaviy hayotdagi izlarini aniqlaydilar. Masalan, Qashqadaryo va Xorazm viloyatlarida olib borilayotgan “Xalq urf-odatlari va marosim madaniyati” ekspeditsiyasi xalqning asrlar davomida shakllangan an’analarini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi⁵. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) c) Manbashunoslik va arxiv ekspeditsiyalari Bu yo‘nalishda talabalar arxiv hujjatlari, qo‘lyozmalar, solnomalar, toshbitiklar va xat jildlarini o‘rganishadi. Ular tarixiy manbalarning kelib chiqishi, yozilish tili, mualliflik va kontekstini aniqlash ko‘nikmalarini hosil qiladilar. Masalan, “O‘zbekiston arxivlarida mustaqillik davri tarixining manbalari” loyihasi doirasida talabalar Toshkent va Samarqand arxivlarida amaliy ish olib borishmoqda⁶. d) Madaniy meros ekspeditsiyalari Bu yo‘nalish tarixiy va me’moriy yodgorliklarni o‘rganish, restavratsiya jarayonlarini kuzatish, muzey va madaniy markazlarda ma’lumot to‘plashni o‘z ichiga oladi.Bunday ekspeditsiyalar yosh avlodda milliy g‘urur, madaniy merosni asrash madaniyatini shakllantiradi. 3. Ilmiy ekspeditsiyalarning o‘quv jarayonidagi roliYosh tarixchilarni tayyorlash jarayonida ekspeditsiyalar ta’limning amaliy bosqichi sifatida muhim rol o‘ynaydi. Talabalar darsda o‘rgangan nazariy bilimlarini joyida sinovdan o‘tkazadi, ilmiy fikrni shakllantirishni, dalil bilan ishlashni, natijani yozma hisobot shaklida ifodalashni o‘rganadilar⁷. Bundan tashqari, ekspeditsiyalar:  Tahliliy tafakkurni rivojlantiradi, chunki talabalar manbalar asosida mustaqil xulosa chiqaradilar;  Jamoaviy ishlashni o‘rgatadi, chunki ekspeditsiyalar jamoa shaklida tashkil etiladi;  Tadqiqot etikasini shakllantiradi, ya’ni manbaga hurmat, halollik, ilmiy obyektivlikni singdiradi;  Tarixiy obidalarni asrash madaniyatini rivojlantiradi. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Masalan, Toshkent davlat pedagogika universiteti talabalari qatnashgan “O‘rta Osiyo sivilizatsiyasi merosi” ekspeditsiyasi davomida talabalar tarixiy yodgorliklarni dron orqali hujjatlashtirish, GPS koordinatalarini aniqlash va fotoarxiv yaratish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalar hosil qilganlar⁸. Bu yangi texnologiyalar ekspeditsiyalarni zamonaviy ilmiy formatga olib chiqmoqda. 4. Ilmiy ekspeditsiyalarning tarbiyaviy va ijtimoiy ahamiyati Ilmiy ekspeditsiyalar yosh tarixchilarning ma’naviy va vatanparvarlik tarbiyasi uchun ham katta ahamiyatga ega. Tarixiy joylarda bo‘lish, qadimiy yodgorliklarni o‘rganish, xalq og‘zaki xotirasini eshitish — bular yosh avlodda o‘z yurtining o‘tmishiga nisbatan iftixor tuyg‘usini uyg‘otadi⁹. Ekspeditsiyalar yoshlarni ilmiy intizomga, jamoaviy mas’uliyatga, hamkorlik va rahbarlik fazilatlariga o‘rgatadi. Bu jarayon ularni kelajakda mustaqil tadqiqotchi sifatida shakllantiradi. Shu bois, har bir ekspeditsiya nafaqat ilmiy, balki tarbiyaviy maktab ham hisoblanadi. 5. Zamonaviy texnologiyalar va ekspeditsion metodlarning integratsiyasi Bugungi kunda ilmiy ekspeditsiyalar zamonaviy texnologiyalar bilan boyitilmoqda. GIS xaritalar, dronlar, 3D skanerlash, fotogrammetriya va raqamli arxiv tizimlari yordamida ekspeditsiya jarayoni ancha samarali tus olmoqda. Masalan, 2023-yilda O‘zbekiston Milliy arxeologiya instituti “Raqamli meros” loyihasi doirasida yosh tadqiqotchilarni dron yordamida tarixiy yodgorliklarni tasvirlashga o‘rgatdi¹⁰. Xulosa Yosh tarixchilarni tayyorlashda ilmiy ekspeditsiyalar tarix fanining ajralmas PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) qismi hisoblanadi. Ular o‘quv jarayonining amaliy bosqichini tashkil etib, talabalar uchun o‘qishdan tashqari real tajriba maydonini yaratadi. Ekspeditsiyalar yosh tarixchilarda manbalar bilan ishlash, dalillarni tahlil qilish, ilmiy hisobot yozish, jamoada ishlash, tarixiy yodgorliklarni asrash va targ‘ib qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi.Shuningdek, ekspeditsiyalar milliy tarixni o‘rganishda yoshlar ongida vatanparvarlik, ma’naviy iftixor va ilmiy izlanishga bo‘lgan qiziqishni kuchaytiradi. Shu bois, ilmiy ekspeditsiyalarni kengaytirish va ularni muntazam o‘tkazish — O‘zbekiston tarixiy merosini chuqur o‘rganishning eng muhim omillaridan biridir¹⁰. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov A. Tarixiy tadqiqot metodlari. – Toshkent: Fan nashriyoti, 2020. – 18, 95, 115-betlar. 2. Abdurahmonov R. O‘quv jarayonida tarixiy manbalar bilan ishlash. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2019. – 22-bet. 3. Mavlonov X. Tarix ta’limida amaliy yondashuvlar. – Samarqand: Registon, 2021. – 30, 92-betlar. 4. Saidov M. Amaliy tarix o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Innovatsiya, 2020. – 45-bet. 5. Tursunov B. Madaniy meros va yoshlar tarbiyasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019. – 58-bet. 6. Husanov O. Tarixiy izlanishlarda ekspeditsion metod. – Toshkent: Fan, 2018. – 70–72-betlar. 7. World Archaeological Review. Field Research in Central Asia. – Cambridge University Press, 2021. – 44–45-betlar. 8. www.history.uz – O‘zbekiston Respublikasi Tarix instituti rasmiy sayti, 2024.