ABONENT KIRISH TARMOQLARIDA PAKETLI KOMMUTATSIYA VA MARSHRUTIZATSIYA ALGORITMLARINING SAMARADORLIGI

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 128 ABONENT KIRISH TARMOQLARIDA PAKETLI KOMMUTATSIYA VA MARSHRUTIZATSIYA ALGORITMLARINING SAMARADORLIGI Xalilov M https://doi.org/10.5281/zenodo.17998546 Annotatsiya: Mazkur maqolada abonent kirish tarmoqlarida qo‘llaniladigan paketli kommutatsiya va marshrutizatsiya algoritmlarining samaradorligi ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Zamonaviy telekommunikatsiya tarmoqlarida foydalanuvchilarga yuqori tezlikda, ishonchli va uzluksiz xizmat ko‘rsatish abonent kirish tarmoqlarining to‘g‘ri tashkil etilishiga bevosita bog‘liq. Tadqiqot davomida paketli kommutatsiyaning asosiy tamoyillari, marshrutizatsiya algoritmlarining ishlash mexanizmlari hamda ularning kechikish, o‘tkazuvchanlik va xizmat sifati (QoS) ko‘rsatkichlariga ta’siri yoritib beriladi. Shuningdek, turli algoritmlarning afzallik va kamchiliklari qiyosiy tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: abonent kirish tarmoqlari, paketli kommutatsiya, marshrutizatsiya algoritmlari, QoS, kechikish, o‘tkazuvchanlik, IP-tarmoqlar. Kirish Telekommunikatsiya tizimlarining jadal rivojlanishi natijasida abonent kirish tarmoqlari zamonaviy axborot-kommunikatsiya infratuzilmasining muhim bo‘g‘iniga aylandi. Aynan ushbu tarmoq qismi foydalanuvchi qurilmalari bilan operatorning magistral tarmoqlari o‘rtasida bog‘lovchi vazifasini bajaradi. Abonentlar sonining ortishi, multimedia xizmatlarining keng tarqalishi va real vaqt rejimida ishlovchi ilovalarning ko‘payishi tarmoqdan yuqori samaradorlikni talab etmoqda. An’anaviy kanal kommutatsiyasidan farqli o‘laroq, paketli kommutatsiya tarmoqlarda resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi. Marshrutizatsiya algoritmlari esa paketlarning manzildan manzilga eng maqbul yo‘l orqali yetib borishini ta’minlaydi. Shu sababli abonent kirish tarmoqlarida ushbu algoritmlarning to‘g‘ri tanlanishi va optimallashtirilishi xizmat sifatini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Mazkur maqolaning maqsadi — abonent kirish tarmoqlarida paketli kommutatsiya va marshrutizatsiya algoritmlarining samaradorligini ilmiy asosda tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot metodologiyasi Tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi: • Nazariy tahlil – paketli kommutatsiya va marshrutizatsiya algoritmlarining ishlash tamoyillarini o‘rganish; • Qiyosiy tahlil – turli marshrutizatsiya algoritmlarini samaradorlik mezonlari bo‘yicha solishtirish; • Modellashtirish – paket uzatish jarayonini model asosida baholash; • Tizimli yondashuv – abonent kirish tarmoqlarini yagona telekommunikatsiya tizimi sifatida tahlil qilish. Natijalar va muhokama 1. Abonent kirish tarmoqlarining umumiy tavsifi Abonent kirish tarmoqlari foydalanuvchi qurilmalari (kompyuter, smartfon, IP-telefon) bilan operator tarmog‘ining kirish nuqtasi o‘rtasida joylashadi. Ular xDSL, FTTx, kabel, simsiz va mobil texnologiyalar asosida qurilishi mumkin. Ushbu tarmoqlarda ma’lumotlar asosan paketlar ko‘rinishida uzatiladi. 2. Paketli kommutatsiyaning mohiyati va afzalliklari YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 129 Paketli kommutatsiya ma’lumotlarni kichik paketlarga bo‘lib uzatishga asoslanadi. Har bir paket mustaqil ravishda tarmoq orqali harakatlanadi. Ushbu yondashuv quyidagi afzalliklarga ega: • tarmoq resurslaridan samarali foydalanish; • bir vaqtning o‘zida ko‘p abonentlarga xizmat ko‘rsatish; • uzilishlarga nisbatan barqarorlik; • multimedia trafikni uzatish imkoniyati. Abonent kirish tarmoqlarida paketli kommutatsiya IP-texnologiyalar asosida keng qo‘llaniladi. 3. Marshrutizatsiya algoritmlarining turlari Marshrutizatsiya algoritmlari paketlarning tarmoq bo‘ylab harakatlanish yo‘lini aniqlaydi. Abonent kirish tarmoqlarida quyidagi algoritmlar keng tarqalgan: • Statik marshrutizatsiya – oddiy va kichik tarmoqlar uchun mos; • Dinamik marshrutizatsiya – tarmoq holatiga moslashuvchan; • Masofa-vektorli algoritmlar (RIP) – sodda, ammo cheklangan imkoniyatli; • Holat-vektorli algoritmlar (OSPF) – yuqori tezlik va ishonchlilikka ega; • Yo‘l tanlashga asoslangan algoritmlar (BGP) – katta tarmoqlar uchun mo‘ljallangan. 4. Samaradorlik mezonlari Marshrutizatsiya algoritmlarining samaradorligi quyidagi ko‘rsatkichlar orqali baholanadi: • Kechikish (delay) – paketning manzilga yetib borish vaqti; • O‘tkazuvchanlik (throughput) – tarmoq orqali uzatiladigan ma’lumot hajmi; • Paket yo‘qotilishi (packet loss) – uzatish jarayonidagi xatoliklar; • Xizmat sifati (QoS) – ovoz va video xizmatlar sifati. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, dinamik marshrutizatsiya algoritmlari kechikishni kamaytirish va yuklamani muvozanatlashda samaraliroq hisoblanadi. 5. QoS va real vaqt xizmatlari Abonent kirish tarmoqlarida IP-telefoniya, videoqo‘ng‘iroqlar va onlayn translyatsiyalar keng qo‘llaniladi. Ushbu xizmatlar qat’iy kechikish talablariga ega. Paketli kommutatsiya va to‘g‘ri tanlangan marshrutizatsiya algoritmlari QoS mexanizmlari bilan birgalikda ishlaganda xizmat sifati sezilarli darajada oshadi. 6. Qiyosiy tahlil natijalari O‘tkazilgan qiyosiy tahlilga ko‘ra: • statik marshrutizatsiya oddiy abonent tarmoqlari uchun mos; • OSPF algoritmi katta yuklama sharoitida barqaror ishlaydi; • paketli kommutatsiya kanal kommutatsiyasiga nisbatan samaraliroqdir. Xulosa Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, abonent kirish tarmoqlarida paketli kommutatsiya va marshrutizatsiya algoritlari tarmoq samaradorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. To‘g‘ri tanlangan marshrutizatsiya algoritmi kechikishni kamaytiradi, o‘tkazuvchanlikni oshiradi va xizmat sifatini yaxshilaydi. Zamonaviy IP-tarmoqlarda ushbu texnologiyalarni optimallashtirish telekommunikatsiya xizmatlarining rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 130 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Tanenbaum A. S. Computer Networks. Pearson Education, 2021. 2. Stallings W. Data and Computer Communications. Pearson, 2022. 3. Kurose J., Ross K. Computer Networking: A Top-Down Approach. Pearson, 2020. 4. Cisco Systems. Routing Protocols and Concepts.