ENDODONTIK DAVOLASHDA ZAMONAVIY IRRIGATSIYA VOSITALARINING SAMARADORLIGI

Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 835 ENDODONTIK DAVOLASHDA ZAMONAVIY IRRIGATSIYA VOSITALARINING SAMARADORLIGI University of Business and Science O’qituvchisi Xabibullayeva Gulnora Qodirovna Anotatsiya: Endodontik davolashda irrigatsiya vositalarining samaradorligi ildiz kanallarini tozalash, dezinfeksiya qilish va smear qatlamini olib tashlash orqali davolash muvaffaqiyatini belgilaydi. Ushbu maqola natriy gipoxlorit (NaOCl), EDTA, xlorgeksidin (CHX), MTAD va QMix kabi irrigantlarning kimyoviy xususiyatlari, konsentratsiyasi, aktivatsiya usullari (passiv ultratovushli irrigatsiya – PUI, lazer faollashtirilgan irrigatsiya – LAI, shu jumladan PIPS va SWEEPS) va ularning antimikrobiyal, toʻqima erituvchi taʼsirini chuqur tahlil qiladi. 2024–2025 yillardagi sistematik sharhlar va meta-analizlarga asoslanib, NaOCl oltin standart boʻlib qolishi, yuqori konsentratsiyalar (5,25%) kuchliroq antimikrobiyal taʼsir koʻrsatishi, lekin dentin tuzilishiga salbiy taʼsir qilishi koʻrsatilgan. PUI va lazer aktivatsiyasi (Er:YAG PIPS/SWEEPS) anʼanaviy shprits irrigatsiyasiga nisbatan mikrobiyal kamayish va apikal shifo tezligini sezilarli oshirishi (RD -0,15 dan -0,09 gacha), ammo standartlashtirish zarurati taʼkidlanadi. QMix va MTAD koʻp funksiyali boʻlib, smear qatlamini yaxshi olib tashlaydi, lekin NaOCl bilan birgalikda optimal protokollar talab etiladi. Irrigantlar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirlar, xavfsizlik va klinik natijalar yoritilgan boʻlib, minimal invaziv tayyorlashlarda lazer aktivatsiyasining afzalliklari koʻrsatilgan. Kalit soʻzlar: Endodontik davolash, irrigatsiya vositalari, samaradorlik, natriy gipoxlorit, EDTA, xlorgeksidin, QMix, MTAD, passiv ultratovushli irrigatsiya, lazer aktivatsiyasi, PIPS, SWEEPS, antimikrobiyal taʼsir, smear qatlami, mikrobiyal biofilm, apikal periodontit. Endodontik davolashning asosiy maqsadi ildiz kanal tizimidagi infeksiyani toʻliq yoʻqotish va reinfeksiyani oldini olishdir. Mexanik tayyorlash kanallarning faqat 60– 70% ini tozalashi mumkin, qolgan qismi irrigatsiya vositalariga bogʻliq boʻlib, ular murakkab anatomik tuzilmalardagi biofilm va organik qoldiqlarni yoʻqotadi. Irrigatsiya samaradorligi irrigant tarkibi, konsentratsiyasi, harorati, ekspozitsiya vaqti va aktivatsiya mexanizmlariga bogʻliq. Natriy gipoxlorit (NaOCl) endodontiyaning oltin standarti sifatida qabul qilinadi, chunki u keng spektrli antimikrobiyal taʼsirga ega va organik toʻqimalarni eritadi (saponifikatsiya, xloraminatsiya va neytrallash Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 836 reaktsiyalari orqali). Uning samaradorligi konsentratsiyaga bogʻliq: 2,5–5,25% li eritmalar Enterococcus faecalis va polimikrobiyal biofilmlarga qarshi tezroq taʼsir koʻrsatadi, ammo yuqori konsentratsiyalar dentin mikrotverdostini pasaytirib, sitotoksiklik va periapikal shikastlanish xavfini oshiradi. 2024 yilgi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, 5,25% NaOCl bakterial yuklamani va smear qatlamini eng samarali kamaytiradi, lekin dentin tuzilishiga salbiy taʼsirini hisobga olish zarur. EDTA smear qatlamini olib tashlash uchun chelator sifatida ishlatiladi, kaltsiy ionlarini bogʻlab dentinni dekaltsifikatsiya qiladi va NaOCl taʼsirini kuchaytiradi; optimal vaqt 1 daqiqa, chunki uzoqroq ekspozitsiya dentin eroziyasiga olib kelishi mumkin. Xlorgeksidin (CHX) substantiv antimikrobiyal taʼsirga ega (dentinda 12 haftagacha saqlanadi), ammo smear qatlamini olib tashlamaydi va NaOCl bilan aralashganda para-xloroanilin choʻkindi hosil qiladi, bu toksiklikni oshiradi. Zamonaviy irrigantlar – MTAD (tetratsiklin, kislota, detarjent aralashmasi) va QMix (EDTA + CHX + surfactant) – bir vaqtda smear qatlamini olib tashlash va antimikrobiyal taʼsir koʻrsatadi. QMix E. faecalis biofilmlariga qarshi MTAD dan samaraliroq, ammo NaOCl dan pastroq; u dentin tubulalariga chuqurroq penetratsiya qiladi va smear qatlamini yaxshi tozalaydi, lekin 7% maleik kislota yoki 10% sitrik kislotadan pastroq natija beradi. Nanopartikullar (kumush yoki xitosan) qoʻshilgan irrigantlar dentin tubulalariga 150 mkm chuqurlikda kirib, mikrobiyal yuklamani kamaytiradi va dentin mustahkamligini oshiradi. Irrigatsiya samaradorligini oshirishda aktivatsiya mexanizmlari muhim: passiv ultratovushli irrigatsiya (PUI) akustik oqim va kavitasiya orqali irrigant penetratsiyasini kuchaytiradi, mikrobiyal kamayishni 98% ga yetkazadi va apikal shifoni tezlashtiradi. 2025 yilgi umbrella sharh va meta-analizlar PUI ning anʼanaviy shprits irrigatsiyasiga nisbatan yuqori samaradorligini tasdiqlaydi (mikrobiyal kamayishda RD -0,15; 95% CI -0,28, -0,01; apikal shifoda RD -0,09). Lazer faollashtirilgan irrigatsiya (Er:YAG lazer bilan PIPS – photon-induced photoacoustic streaming) shok toʻlqinlari va kavitasiya orqali tubule penetratsiyasini yaxshilaydi, biofilmni va endotoksinlarni kamaytiradi, postoperativ ogʻriqni pasaytiradi. SWEEPS (ikkinchi impulsli texnika) PIPS dan samaraliroq, chunki ikkinchi lazer impulsi bubble kollapsini tezlashtirib, tor kanallarda ham kuchli tozalash taʼminlaydi. Minimal invaziv tayyorlashlarda PIPS/SWEEPS smear qatlamini va biofilmlarni ultratovushdan yaxshiroq olib tashlaydi. Sonic aktivatsiya (EndoActivator, EDDY) va salbiy bosim tizimlari (EndoVac) apikal ekstrusiyani kamaytiradi, ammo PUI va lazerdan pastroq. Optimal protokollar: NaOCl (1–3 daqiqa) + EDTA (1 daqiqa) + yakuniy NaOCl (30 soniya), aktivatsiya bilan birgalikda. Irrigantlar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirlar (NaOCl + Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 837 CHX choʻkindi) va krioterapiya (sovuq salin) postoperativ ogʻriqni kamaytirishi mumkin. Klinik natijalarda irrigatsiya protokollari muhim: PUI va biokeramika plombalari bilan 2 yillik omon qolish 30–40% ga oshadi; minimal tayyorlashlarda dezinfeksiya ustun turadi. 2024–2025 tadqiqotlar standartlashtirish va in vivo sinovlar zarurligini taʼkidlaydi. Oʻzbekiston kontekstida NaOCl konsentratsiyasi va aktivatsiya mexanizmlari (PUI, lazer) biofilmni olib tashlashda ustunlik koʻrsatadi, ammo klinik protokollar standartlashtirishni talab qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati 1. Alyavi M.N., Xaydarov A.M., Abduyusupova K.M. Natriy gipoxlorit asosidagi endodontik irrigatsiya samaradorligining taqqosiy bahosi. Stomatologiya va kraniofasial tadqiqotlar jurnali, №2, 2024, 41–45-betlar. 2. Saidov A.A., Xusanov B.A. Klinik endodontiyada irrigatsion eritmalar: turlari, xususiyatlari va faollashtirish mexanizmlari. CyberLeninka, 2023. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/klinik-endodontiyada-irrigatsion-eritmalar-turlarixususiyatlari-va-faollashtirish-mexanizmlari 3. Razumova S.N., va boshq. Stomatologik kasalliklar. SamMU elektron kutubxonasi, 2016, II va VI boblar (endodontik asboblar va pulpit davolash). 4. Toshkent tibbiyot akademiyasi materiallari: Endodontik irrigatsiya protokollari boʻyicha klinik tavsiyalar, 2024 (ichki nashr).