QIRGʻIZ TILIDA SON KATEGORIYASINING MORFOLOGIK USULDA IFODALANISHI

747 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 QIRGʻIZ TILIDA SON KATEGORIYASINING MORFOLOGIK USULDA IFODALANISHI Mohinur Mahmudova TerDU O‘zbek filologiyasi fakulteti 4 - bosqich talabasi. Lobar Abduraimova TerDU O‘zbek filologiyasi fakulteti 4 - bosqich talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.18001279 Annotatsıya. Maqolada Qirgʻiz tilida son kategoriyasining morfologik usulda ifodalanishi ochib berilgan. Qirgʻiz tilida sonlarning morfologik usuli otlarning koʻplik shakli - lar qoʻshimchasi orqali ifodalanishi haqida fikr yuritilgan. Morfologik usulda sonlarni yasash usullari bir qator misollar orqali izohlangan. Kalit so‘zlar: Qirgʻiz tili, morfologik usul, grammatik kategoriya, son kategoriyasi, morfologik oʻzgarishlar, struktura. KIRISH Qirgʻiz tili, turkiy tillar oilasiga mansub boʻlib, oʻzining boy morfologik tuzilishi bilan ajralib turadi. Bu tilda son kategoriyasi oʻzgacha ahamiyatga ega, chunki u nafaqat matematik tushunchalarni, balki predmetlarning miqdorini va sifatini ifodalashda ham muhim rol oʻynaydi. Qirgʻiz tilida son kategoriyasi grammatik tushunchalar ichida muhim o‘rin egallaydi. Son kategoriyasi obyektlar, voqealar va holatlar sonini ko‘rsatadi, bu esa tilning asosiy funktsiyalaridan biridir. Sonlarning morfologik ifodalanishi esa ularning qanday struktura va qoidalar asosida shakllanishini o‘rganadi. Otlarning birlik va koʻplik shakllarida ifodalanishi grammatik son kategoriyasi deyiladi. I. Sonlarning turlari: Qirgʻiz tilida son ikki asosiy turga bo‘linadi: Odam soni (xalq, jamoa) Narsalar soni (tashqi ob’ektlar) Bu turlar har biri o‘ziga xos morfologik belgilar bilan ifodalanadi. II. Sonlarning morfologik qoidalari Qirgʻiz tilida son kategoriyasi morfologik jihatdan quyidagi qoidalar asosida shakllanadi. Yakka va ko‘p son: Obyektning yagona yoki ko‘p ekanligini ko‘rsatadi. Masalan, "kitap" (bir kitob) va "kitaplar" (bir nechta kitob). Sonli shakllar: Qirgʻiz tilida sonlar ko‘p hollarda maxsus qo‘shimchalar orqali shakllanadi. Masalan, "besh" (beshta) so‘ziga "-ta" qo‘shimchasi qo‘shilib "beshta" (beshta) shaklini oladi. Sonli ko‘rsatkichlar: Sonlar ko‘pincha o‘zaro qo‘shilishi yoki tartibga solinishi mumkin. Bunday holatlar "birinchi", "ikkinchi" kabi tartib sonlari orqali ifodalanadi. III. Morfologik o‘zgarishlar Sonlar Qirgʻiz tilida morfologik jihatdan o‘zgarishga uchraydi. Masalan, o‘zgacha grammatik qoidalar asosida son shakllari o‘zgarishi mumkin. Har bir son o‘zining kelishik shaklida ham o‘zgaradi, bu esa uning gap ichidagi o‘rnini va funksiyasini belgilaydi. Qirgʻiz tilida sonlarning morfologik oʻzgarishlari koʻpincha qoʻshimchalar va affikslar orqali amalga oshiriladi.Misol uchun,sonlar koʻpligi koʻpincha -lar, -ler, -дар kabi qoʻshimchalar bilan ifodalanadi: Bitta (бир) -- Bittalar (бирлер) 748 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Ikki (еки) -- Ikki (екилер) Sonlarning morfologik strukturasida oʻzgaruvchanlik ham muhimdir. Qirgʻiz tilida sonlar grammatik kontekstga qarab oʻzgaradi. Misol uchun sonlar nom, harakat yoki xatti-harakat kabi soʻzlar bilan birga qoʻllanganda ularning qoʻshimchalari oʻzgarishi mumkin. Qirgʻiz tilida son kategoriyasining morfologik ifodalanishi tilning asosiy elementlaridan biri bo‘lib, unda obyektlar va hodisalar sonini ko‘rsatish uchun maxsus qoidalar va strukturalar mavjud. Bu morfologik tizim tilning boyligini va uning ifodalash imkoniyatlarini kengaytiradi, shuning uchun son kategoriyasini o‘rganish tilshunoslikda muhim ahamiyatga ega. MUHOKAMA. Qirgʻiz tilining oʻziga xos fonetik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, bu kategoriyaning birgina grammatik vositasi -lar ning fonetik variantlari koʻp. Bu qoʻshimcha qoʻshilgan soʻzning unli-undosh bilan tugaganiga -lar ularning akustik -artukulatsiyon xususiyatlaridan kelib chiqib 12 xil varianti qoʻllaniladi: -лар, -дар, -тар, -лор,- -дор, -тер va hakozo variantlari mavjud. Biz ularni quyidagi misollar orqali koʻramiz: 1. Narsa-buyumlarning koʻpligini bildiradi. Biroq ularning soni qancha ekanligini aniq ifodalamasdan, umumlashtirib koʻrsatadi. Masalan, Qirgʻiz tilida: Сурмакан жузунон улуу айалдар суйлосо да ,байбичелер суйлосода туурадан алардын кебин буза берди. (Т.С) Oʻzbek tilida: Keksa ayollar, buvilar gaplashganda ham Surmakan ularning gapini boʻshatib qoʻyardi. 2. Donalab sanab boʻlmaydigan predmet nomlariga qoʻshilganda ularning turlarini, navlarini bildiradi: tuzlar, sutlar, yogʻlar, qirqmalar (qovun turi ) Qirgʻiz tilida: Елет жеринде столго кристал идиштерди, кымбат коняктарды коймой гана мода болуп кирген учур. (Ч.А) Oʻzbek tilida: Qishloqda billur idishlar, qimmatbaho konyaklarni dasturxonga qo‘yish modaga aylangan payt edi. (Ch.A) 3. Mavhum otlarga qoʻshilganda, shu otdan anglashilgan ma'no kuchaydi. Qirgʻiz tilida: Алардын керген азаптозокторун айтпа! Ал елдин урп-адаттарида бошкача екен. (Т.С) Oʻzbek tilida: Ular ko'rgan azob-uqubatlarni aytmang! U mamlakatning urf-odatlari ham boshqacha. (T.S.) 4. Predmetlarning noaniq boʻlgan koʻp miqdorini ifodalaydi. Qirgʻiz tilida: Бул создорду тараткандар - жогорку кечунун балдары. Oʻzbek tilida: Bu gaplarni tarqatayotganlar yuqori tabaqaning bolalari. 5. Qarindoshlik ifodalovchi otlarga egalik qoʻshimchalaridan keyin qoʻshilib, hurmat ma'nosini ifodalaydi: otamlar, onamlar kabi . Qirgʻiz tilida: Тигил олтурган киши жакын агаларыбыз. Oʻzbek tilida: Bu odamlar bizning yaqin birodarlarimiz. 6. Shaxsni anglatuvchi soʻzlarga qoʻshilib, piching, kesatish va hurmat ma’nolarini anglatadi. Qirgʻiz tilida: Мен бул кызматым үчүн сыйлык ала албагандыктан, сенин улуулугуң үчүн эмгектендим... Oʻzbek tilida: Oʻzimning bu xizmatim evaziga bir mukofot olish muddaosida boʻlmaganimdan va nimaiki janoblari yoʻlida mashaqqat chekkan boʻlsam ... 749 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 7. Qirgʻiz tilida -лар qoʻshimchasi II shaxs birlik sondagi sen degan olmoshga qoʻshilganda, koʻplikni emas hurmat ma’nosini ifodalaydi. Qirgʻiz tilida: Айилга силер бардынар беле? (Siz degan ma'noga yaqin). Oʻzbek tilida: Qishloqqa bordingmi 8. Payt, vaqt bildiruvchi soʻzlarga qoʻshilib, taxmin ma'nosini ifodalaydi. Qirgʻiz tilida: Жашы отуздарга барып калган кара сур киши екен .(К.Тин) Oʻzbek tilida: U o‘ttizdan oshgan qora kar. (K.Tin). 9. Juft predmetlarni bildirgan soʻzlarga qoʻshilganda koʻplikni emas ,balki ularning ikkitaligini ta'kidlash ma'nosini ifodalaydi. Qirgʻiz tilida: Айимжан байбиченин беттери кызарип, коздору канталай тушту. Oʻzbek tilida: Ayimjon buvining yuzlari qizarib, ko‘zlari yoshga to‘lgan edi. Xulosa. Yuqoridagi misollar va tahlillardan koʻrinib turibdiki, -lar qoʻshimchasi oʻzbek va qirgʻiz tillarida bir xil ma'no va vazifalaga ega. Bu esa, birinchi navbatda, mazkur tillarning bitta til oilasiga mansub ekani bilan izohlanadi. Ya'ni, har ikki tilda otlarning koʻpligi -lar qoʻshimchasi orqali ifodalanadi. Oʻzbek va qirgʻiz tillarini bir oilaga mansub ekanligi ijtimoiy siyosiy holati juda yaqin ekanini tushunish lozim. Qirgʻiz tilidagi son kategoriyasi uning morfologik tuzilishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi va tilning amaliy qo‘llanilishi uchun zaruriy bilimlarni taqdim etadi. Qirgʻiz tilida son kategoriyasi morfologik jihatdan murakkab tuzilmalarga ega. Ushbu kategoriyaning toʻgʻri va samarali qoʻllanilishi tilni aniq va tushunarli qilishda muhim ahamiyatga ega. Morfologik oʻzgarishlar va strukturalar tildagi narsalar, hodisalar va ularning sonini aniq ifodalash imkonini beradi. Shuning uchun son kategoriyasining oʻrganilishi qirgʻiz tilining grammatika va sintaksis tushunchalarini chuqurroq anglashda yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. "Азыркы кыргыз адабий тили" Ч. Айтматов атындагы Тил Жана адабият институти, Бишкек - 2009 й. 2. Турсунов А "Кыргыз тилинин грамматикасы": морфология. Жогорку окуу жайларынын филология факультеттеринин студенттерине арналган окуу китеби." Фрунзе,1964 й. 3. Erkaboyeva N. "Oʻzbek tilidan ma'ruzalar toʻplami"."Akademnashr ", Toshkent -2013 4. "Qirgʻiz tilining grammatika asoslari" - Mahalliy grammatikalar va tilshunoslikka oid asarlar. 5. "Qirgʻiz tili va adabiyoti" - Qirgʻiz tilining morfologik va sintaktik jihatlari haqida ma'lumot beruvchi tadqiqotlar. 6. "Qirgʻiz tilida son va uning grammatik xususiyatlari" - Ushbu mavzuda ilmiy maqolalar va dissertatsiyalar. 7. Morfologiya va sintaksis: Qirgʻiz tilidagi o'ziga xosliklar" - Morfologik tizimni o'rganish uchun.