LOKAL VA GLOBAL TARMOQLARDA KOMMUTATSIYA TEXNOLOGIYALARI

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 157 LOKAL VA GLOBAL TARMOQLARDA KOMMUTATSIYA TEXNOLOGIYALARI F. G’ulomov D.Muhammadov, M. Xalilov Farg’ona davlat texnika universiteti E-mail: [email protected] E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.18001375 Annotatsiya: Ushbu ishda lokal va global kompyuter tarmoqlarida qo‘llaniladigan kommutatsiya texnologiyalarining nazariy asoslari va amaliy ahamiyati yoritilgan. Kommutatsiya tushunchasi, uning tarmoqdagi o‘rni hamda asosiy vazifalari tahlil qilinadi. Lokal tarmoqlarda keng qo‘llaniladigan Ethernet va kommutatorlarga asoslangan texnologiyalar, shuningdek global tarmoqlarda ishlatiladigan paketli, kanalli va virtual kommutatsiya usullari ko‘rib chiqilgan. Zamonaviy telekommunikatsiya tarmoqlarida kommutatsiya texnologiyalarining rivojlanish yo‘nalishlari, ularning tarmoq samaradorligi va ishonchliligiga ta’siri batafsil tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari telekommunikatsiya va axborot texnologiyalari sohasida ta’lim olayotgan talabalar hamda amaliyotchi mutaxassislar uchun foydali hisoblanadi. Kalit so‘zlar: Kommutatsiya, lokal tarmoq, global tarmoq, Ethernet, paketli kommutatsiya, kanalli kommutatsiya, virtual kanal, kommutator, marshrutizator, WAN. Zamonaviy axborot jamiyatida kompyuter tarmoqlari inson faoliyatining barcha sohalarida muhim rol o‘ynaydi. Ma’lumotlarni tezkor va ishonchli uzatish ehtiyoji tarmoq texnologiyalarining jadal rivojlanishiga olib keldi. Ushbu rivojlanish jarayonida kommutatsiya texnologiyalari alohida ahamiyat kasb etadi. Kommutatsiya tarmoqdagi qurilmalar o‘rtasida ma’lumot almashinuvini tashkil etuvchi asosiy mexanizmlardan biri hisoblanadi. Lokal va global tarmoqlar tuzilishi, qamrovi va vazifalariga ko‘ra farqlanadi. Shunga mos ravishda ularda qo‘llaniladigan kommutatsiya texnologiyalari ham turlicha bo‘ladi. Ushbu ishda lokal va global tarmoqlarda ishlatiladigan kommutatsiya texnologiyalari, ularning ishlash prinsiplari va o‘zaro farqlari yoritiladi. Kommutatsiya bu tarmoqdagi ma’lumot oqimlarini boshqarish va ularni kerakli manzilga yo‘naltirish jarayonidir. Kommutatsiya orqali tarmoq resurslaridan samarali foydalanish, uzatish tezligini oshirish va paketlar yo‘qotilishini kamaytirish mumkin. Kommutatsiyaning asosiy vazifalari ma’lumotlarni manbadan qabul qiluvchiga yetkazish, tarmoq yuklamasini muvozanatlash va tarmoq ishonchliligini ta’minlashdan iborat. Ushbu jarayon kommutatorlar va marshrutizatorlar yordamida amalga oshiriladi. Lokal tarmoqlar kichik hududni, masalan, ofis, korxona yoki ta’lim muassasasini qamrab oladi. Lokal tarmoqlarda kommutatsiya asosan Ethernet texnologiyasiga asoslanadi. Ethernet tarmoqlarida kommutatorlar MAC manzillar orqali kadrlarni kerakli portga uzatadi. Kommutatorlar tarmoqni segmentlarga ajratib, to‘qnashuvlarni kamaytiradi va uzatish tezligini oshiradi. VLAN texnologiyasi yordamida bitta fizik tarmoq bir nechta mantiqiy tarmoqlarga bo‘linadi. Bu esa xavfsizlik va boshqaruvni yaxshilaydi. Lokal tarmoqlarda tezkor kommutatsiya texnologiyalari tarmoq unumdorligini sezilarli darajada oshiradi. Global tarmoqlar katta hududlarni, hatto davlatlar va qit’alarni qamrab oladi. Bunday tarmoqlarda ma’lumotlarni uzatish uchun paketli va kanalli kommutatsiya texnologiyalaridan foydalaniladi. Kanalli kommutatsiya usulida aloqa seansi davomida uzatish kanali band qilinadi. Bu usul telefon tarmoqlarida keng qo‘llanilgan. Paketli kommutatsiya esa global tarmoqlarda eng samarali usul hisoblanadi. Internet aynan YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 158 paketli kommutatsiya asosida ishlaydi. Ma’lumotlar paketlarga bo‘linib, har biri mustaqil ravishda uzatiladi. Bu tarmoq resurslaridan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Shuningdek, virtual kanal texnologiyalari ham global tarmoqlarda keng qo‘llaniladi. Ular paketli va kanalli kommutatsiyaning afzalliklarini birlashtiradi. Lokal tarmoqlarda kommutatsiya yuqori tezlik va past kechikish bilan ajralib turadi. Global tarmoqlarda esa kechikishlar nisbatan yuqori bo‘lsa-da, katta hajmdagi ma’lumotlarni uzoq masofalarga uzatish imkoniyati mavjud. Lokal tarmoqlarda kommutatorlar asosiy rol o‘ynasa, global tarmoqlarda marshrutizatorlar muhim ahamiyatga ega. Har ikki holatda ham kommutatsiya texnologiyalari tarmoq barqarorligi va samaradorligini ta’minlaydi. Bugungi kunda dasturiy ta’minotga asoslangan tarmoqlar va virtual kommutatsiya texnologiyalari keng rivojlanmoqda. SDN texnologiyasi kommutatsiya jarayonlarini markazlashgan holda boshqarishga imkon beradi. Bulutli hisoblash va ma’lumotlar markazlarida yuqori tezlikdagi kommutatsiya texnologiyalari qo‘llaniladi. Shuningdek, IoT va 5G tarmoqlarida kommutatsiya texnologiyalariga bo‘lgan talab yanada ortib bormoqda. Bu texnologiyalar kelajak tarmoqlarining asosini tashkil etadi. XULOSA Lokal va global tarmoqlarda kommutatsiya texnologiyalari tarmoqning samarali va ishonchli ishlashini ta’minlaydi. Ushbu ishda lokal va global tarmoqlarda qo‘llaniladigan asosiy kommutatsiya texnologiyalari tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, paketli kommutatsiya zamonaviy global tarmoqlar uchun eng maqbul yechim hisoblanadi, lokal tarmoqlarda esa tezkor kommutatorlarga asoslangan texnologiyalar ustunlik qiladi. To‘g‘ri tanlangan kommutatsiya texnologiyasi tarmoq unumdorligini oshiradi va resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydi. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 159 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Tojiyev A.A. Telekommunikatsiya tarmoqlari va tizimlari. Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 2. Yo‘ldoshev A., Sattorov E. Kompyuter tarmoqlari va ularning asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2019. 3. Raxmonqulov X., Jo‘rayev A. Lokal va global kompyuter tarmoqlari. Toshkent: Toshkent axborot texnologiyalari universiteti nashriyoti, 2021. 4. Karimov B.B. Ma’lumotlarni uzatish tarmoqlari va kommutatsiya texnologiyalari. Toshkent: Aloqa, 2018. 5. Hasanov Sh.Sh. Telekommunikatsiya tizimlarida kommutatsiya va marshrutizatsiya. Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyoti, 2022.