QOBILIYAT VA IMKONIYATNI IFODALOVCHI MODAL FE'LLAR

INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES Volume 02, Issue 08, 2025 Belgium, Brussels 94 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES universalconference.us QOBILIYAT VA IMKONIYATNI IFODALOVCHI MODAL FE’LLAR University of economics and pedagogy NOTM Xorijiy tillar kafedrasi v.b.dotsenti Nishonov Ismoiljon va Xorijiy tillar kafedrasi oʻqituvchisi Abduxalimov Abdulaziz Abdumutal o‘g‘li Annotatsiya: Mazkur ishda qobiliyat va imkoniyat ma’nolarini ifodalovchi modal fe’llarning semantik va funksional xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda ingliz tilidagi can, could, may, might kabi modal fe’llarning nutq jarayonida shaxsning ichki qobiliyati, tashqi sharoitga bog‘liq imkoniyati hamda ehtimollikni ifodalashdagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek, ushbu modal fe’llarning o‘zbek tiliga tarjimadagi muqobillari va ma’no nozikliklari qiyosiy jihatdan ko‘rib chiqiladi. Natijada modal fe’llarning kommunikativ vazifasi va ularning til tizimidagi ahamiyati aniqlanadi. Kalit so‘zlar: modal fe’l, qobiliyat, imkoniyat, can, could, may, might, ehtimollik, semantika, tarjima, qiyosiy tahlil “Can” va “May” modal fe’llari shart va xohish-istak mayl formalariga ega. Ularning buyruq mayli hozirgi va oʻtgan zamon formalarida ifodalanadi. Xohish-istak mayli formasi buyruq maylidagi oʻtgan zamon formasiga omonimdir. (Could, might) “Can” modal fe’li quyidagilarni ifodalaydi: • Real imkoniyat, jismoniy qobiliyatni bu holda “can” infinitivning noperfekt formasi bilan qoʻllaniladi: Present Past He can translate, can not he? I could hear his voice so I knocked It is wonderful how little a man can do alone. At any rate he knew he could write it better now. But limited minds can recognize limitations only in others He could not walk very fast. “Can” modal fe’lining ekvivalenti jismoniy qobiliyat ma’nosida “to be+infinitive” boʻladi. “Yet he was unable to move”. (U hali ham qimirlay olmasdi). INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES Volume 02, Issue 08, 2025 Belgium, Brussels 95 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES universalconference.us Voqelikni sharotidan kelib chiqqan holdagi taxminiy imkoniyatni ifodalaydi. Bu holda infinitivning noperfekt formasi bilan qoʻllanishda “can” kelajakda boʻladigan taxminni ifodlaydi. “What time is it? She asked”. “Quarted to one”, said Yates. “We can in Luxemburg tonight”. (Bugun kechqurun Lyuksemburgda boʻlishimiz kerak). Shart maylini “could” ifodalaydi: infinitivning noperfekt formasi bilan past darajadagi taxminga imkoniyat berilganligi, ba’zan xushmuomala bilan soʻrashni ifodalaydi 1 . “Could you do it for me?” (Menga shuni qilib bera olasizmi?) “If I have to give an answer right this minute the answer obviously is no, but if you could wait», he went on, «I wouldn’t ask for anything more”. (Agar kuta olganingda, davom etdi u, men boshqa xech narsa soʻramagan boʻlardim). Perfekt bilan qoʻllanilganda “could” haqiqatda boʻlmagan, hayol qilingan imkoniyatni ifodalaydi. “You could have told me about long before”. (Buni menga avvalroq aytsangiz boʻlar edi). “Can” (could) modal fe’llari infinitiv perfekt formasi bilan birgalikda bir ishni qilishda (odatda inkor gaplarda) imkoniyat boʻlishiga shubha borligini ifodalaydi. “Can” bilan birgalikda (buyruq mayli), “Could” formasidan koʻra (shart mayli) past darajadagi shubhani ifodalaydi. “I should think there never can be have been a man who enjoyed his profession more than Mr Creakle did”. (Hech qachon Mister Krikldek kasbidan xursand odam boʻlmagan boʻlsa kerak deb oʻylardim). “And, indded, she did feel there was something deep in it, though she couldn’t have put the feeling into words”. (U baribir xissiyotlarini soʻz bilan ifodalay olmasa ham, uning his tuygʻularida chuqur bir narsa bor edi). “He was not old, he could not have been more than forty”. (U qirqdan oshmagan boʻlsa kerak). “May” modal fe’li. “May” fe’li “Can”dan farqli ravishda, real qobiliyat yoki imkoniyatni oʻzini emas, balki taxmin yoki imkoniyatga yoʻl qoʻyilganligini ifodalaydi. 1. Imkoniyatga yoʻl qoʻyilganligi; ma’lum bir sharoitda imkoniyatga hech qanday hayratli narsa yoʻqligini bildirib turadi. Agar sodir boʻlsa, hech hayron boʻladigan joyi yoʻq. 1 Maugham S. The Moon and Sixpence. – Moscow: Penguin books, 1975. – P. 266. INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES Volume 02, Issue 08, 2025 Belgium, Brussels 96 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES universalconference.us “Friends may meet, but mountains never”. (Doʻstlar uchrashishlari mumkin, lekin togʻlar yoʻq) 2 . “A few moments may change our character for life”. (Bir necha daqiqalar hayotdagi rolimizni oʻzgartirib yuborishi mumkin). Farqi: “May” va “Can’ (real imkoniyat va imkoniyatga yoʻl borligi). “You may break the body, but you can not break the spirit”. (Sen tanani sindirishing mumkin, lekin koʻngilni buza olmaysan). “Very” - is an adverb of degree and may modify an adjective or an adverb: but it can not modify a verb. (Very – sifat yoki ravishni anglatishi mumkin, lekin fe’lni anglatmaydi). “A fool may ask more questions than a wise man can answer”. (Axmoq donodan javob bera olishdan koʻra koʻproq savol berishi mumkin). “May” fe’lining ma’nolaridan biri bu ruxsat, hodisaning sodir boʻlishiga imkoniyat borligini bildiradi. “May I come in? certainly you may”. (Kirsam maylimi? Ha mumkin.). 2. Ishonchsiz boʻlgan taxmin (maybe, perhaps, possibly): «Erik says that you may be coming to New York». (Erik seni Nyu Yorkka kelishing mumkin deyapti). “He may be in the house now, said he cabman”. (U hozir balki uydadir, dedi aravakash). “May” ning bu ma’nosi infinitivning davomiy koʻrinishdagi formasida, shuningdek davomiy koʻrinishda qoʻllanilmaydigan (to be, to happen) fe’l infinitivi oddiy formasida yaqqol koʻrinadi: “He must be at home” - ishonch. “He may be at home” - ishonchsizlik alomatlari boʻlgan taxmin. Yuqori darajali taxmin ma’nosi quyidagi birikmalar bilan ifodalanishi mumkin. “To be sure” + infinitive “To be certain” + infinitive “But he is sure to marry her” (Lekin u albatta unga uylanadi). “Later they had thought he was certain to die”. (Keyinroq uni oʻlimga maxkum deb oʻylashardi). Taxmin ma’nosi “to be likely + infinitive” birikmasi bilan ifodalanishi mumkin. “I’m not likely to see you again, he said slowly” (Men seni yana koʻrmasam kerak). “May” taxmin ma’nosida infinitiv perfekt formasi bilan qoʻllaniladi. 2 Maugham S. The Moon and Sixpence. – Moscow: Penguin books, 1975. – P. 266. INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES Volume 02, Issue 08, 2025 Belgium, Brussels 97 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES universalconference.us “I may have spoken a bit too strongly, said David”. (Men oz-moz oʻtkirroq gapirib yuborgan boʻlishim mumkin). “Might” birikmasi (shart mayli formasidagi “may” fe’li) infinitiv noperfekt formasi bilan tasodifiy imkoniyatga yoʻl qoʻyilganligini anglatadi (balki, shunday, boʻlishi mumkin). “He said he might be coming in”. (U kelib qolishi mumkinligini aytdi). “Might? said Erik bitterly”. “Was that all he said?”. (Mumkin? dedi Erik achchiqlanib. Bu aytganlarni hammasimi?) “Does it ever strike you that I might be interested”. (Qiziqib qolishim mumkinligi hayolingga kelmadimi?) Farqi: “May” – “Might” “Don’t waste the money. Time may come when you might need it”. (Pulni bekorga sarflama! Sen unga muxtoj boʻlib qoladigan payt kelishi mumkin). Farqi: “Could” – “Might” “I could earn a dollar and a half a day, common labour and might get in as instructor. I say “might” mind you, and I might be chucked out for sheer inability”. (Men yarim kunda umumiy ish koʻrsatuvchi sifatida boʻlishim mumkin edi va bir dollar ishlay olardim. Men “mumkin” deganimga ahamiyat ber. Picha qobiliyatsizligim uchun aldanib qolishim mumkin edi) 3 . “Might” infinitiv noperfekt formasi bilan birgalikda ishning sodir boʻlishiga ruxsat soʻrashni ifoda qiladi. “Might I see your wife for a minute?” (Xotiningni bir daqiqaga koʻrsam maylimi? “Might” infinitiv perfekt formasi bilan birgalikda ishga imkoniyatni oʻylab koʻrishni, shuningdek yuqori darajadagi noaniq va shubhali taxminni ifodalaydi. (Kim biladi, balki shunday). “A man who might have made an admirable ambassador in the seventeenth century is unlikely to prove anything but a laughing – stock today”. (Kim biladi oʻn yettinchi asrda qoyilmaqom boʻlgan kishi hozir kulgi boʻlishdan boshqa hech narsani isbotlay olmasa kerak). “Somebody might have found us in the end”. (Balki bizni kimdir oxirida topgan boʻlishi mumkin) 4 . “I’ve been wondering where I might have heard it”. (Qayerda buni eshitgan boʻlishim mumkinligiga hayronman). “I don’t know how long the silence lasted. It might have been for half an hour”. (Bilmayman bu sukunat qancha davom etdi, balki yarim 3 William W. Dad. – New York: Penguin books, 1987. – P. 311. 4 Buranov J. Ingliz tili grammatikasi. – Tashkent: “Oʻqituvchi”, 1973. – B. 84. INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES Volume 02, Issue 08, 2025 Belgium, Brussels 98 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES universalconference.us soatdir). Infinitiv perfekt formasi bilan “might” birikmasi sodir boʻlishning imkoniyati yoʻq, taxmin qilingan ishni ham ifodalash mumkin. “Had she fourteen instead of twenty four, she might have been changed by then”. (Yigirma toʻrt emas, qirq boʻlsa ham, uni oʻshanda oʻzagartirish mumkin edi). “To be to+infinitive” Ba’zan ish – harakatni amalga oshirishda imkoniyat ma’nosini majhul nisbat formasida infinitiv birikmasida “to be to” fe’li bilan ham ifodalash mumkin. “The book is to be found at any bookstore”. (Bu kitobni har qanday kitob boʻlimidan toppish mumkin). Binobarin shu birikma zaruriyatni ifodalash mumkin, bu holda kontekstni hisobga olish zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI 1. Maugham S. The Moon and Sixpence. – Moscow: Penguin books, 1975. – P. 266. 2. Buranov J. Ingliz tili grammatikasi. – Tashkent: “Oʻqituvchi”, 1973. – B. 84. 3. William W. Dad. – New York: Penguin books, 1987. – P. 311. 4. Abdulaziz Abduxalimov. Ingliz tili modal fe’llarining tipologik talqini // Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук Actual Problems of Humanities and Social Sciences. Volume 5– 2025, – P. 183-188