PON TEXNOLOGIYALARINING ABONENT KIRISH TARMOQLARIDAGI O'RNI

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 160 PON TEXNOLOGIYALARINING ABONENT KIRISH TARMOQLARIDAGI O‘RNI F.G’ulomov D.Muhammadov M.Xalilov Farg’ona davlat texnika universiteti E-mail: [email protected] E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.18001407 Annotatsiya: Ushbu ilmiy ishda passiv optik tarmoqlar (PON) texnologiyalarining abonent kirish tarmoqlaridagi ahamiyati va amaliy qo‘llanilishi yoritilgan. PON texnologiyasining ishlash prinsipi, asosiy turlari hamda an’anaviy abonent kirish texnologiyalariga nisbatan afzalliklari tahlil qilinadi. FTTH, FTTB va FTTC arxitekturalari doirasida PON tizimlarining qo‘llanilishi ko‘rib chiqilib, ularning yuqori tezlik, ishonchlilik va iqtisodiy samaradorlikka ta’siri baholanadi. Tadqiqot davomida GPON, EPON va XG-PON texnologiyalarining texnik imkoniyatlari va rivojlanish istiqbollari tahlil etiladi. Ish natijalari telekommunikatsiya sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar va talabalar uchun foydali hisoblanadi. Kalit so‘zlar: PON, abonent kirish tarmoqlari, FTTH, GPON, EPON, optik tolali aloqa, passiv tarmoq, keng polosali internet. Hozirgi raqamli jamiyat sharoitida abonentlarga yuqori tezlikdagi, ishonchli va barqaror aloqa xizmatlarini taqdim etish telekommunikatsiya operatorlari oldida turgan asosiy vazifalardan biridir. Internet, IP-televideniye, bulutli xizmatlar va masofaviy ta’lim kabi xizmatlarning jadal rivojlanishi abonent kirish tarmoqlariga bo‘lgan talabni keskin oshirdi. An’anaviy mis kabelga asoslangan texnologiyalar ushbu talablarni to‘liq qondira olmay qolmoqda. Shu sababli optik tolali texnologiyalarga asoslangan abonent kirish tarmoqlari, xususan PON texnologiyalari keng joriy etilmoqda. PON texnologiyasi yuqori tezlik, kam ekspluatatsion xarajat va uzoq masofalarga ma’lumot uzatish imkoniyati bilan ajralib turadi. PON (Passive Optical Network) — bu passiv optik elementlarga asoslangan abonent kirish tarmog‘i bo‘lib, unda markaziy stansiya bilan abonentlar orasida faol kuchaytirgich YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 161 qurilmalar qo‘llanilmaydi. Tarmoq markazida OLT qurilmasi joylashadi va u orqali signal optik splitterlar yordamida bir nechta abonentlarga uzatiladi. Abonent tomonida esa ONU yoki ONT qurilmalari o‘rnatiladi. Passiv elementlardan foydalanish tarmoqning ishonchliligini oshiradi va texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlarini kamaytiradi. PON texnologiyasi past energiya sarfi va yuqori uzatish tezligi bilan ajralib turadi. Abonent kirish tarmoqlarida PON texnologiyalari keng polosali xizmatlarni taqdim etishning asosiy vositasiga aylandi. Ayniqsa FTTH arxitekturasi orqali abonent xonadonigacha optik tola olib borilishi yuqori tezlik va sifatni ta’minlaydi PON texnologiyasi internet, IP-televideniye, VoIP va boshqa multimedia xizmatlarini bir vaqtning o‘zida taqdim etish imkonini beradi. Bu esa operatorlar uchun xizmatlar turini kengaytirish va raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi. PON TEXNOLOGIYALARINING ASOSIY TURLARI Bugungi kunda PON texnologiyalarining bir nechta asosiy turlari mavjud. EPON texnologiyasi IEEE standartlariga asoslanib, Ethernet muhitida ishlaydi. GPON esa ITU-T tomonidan standartlashtirilgan bo‘lib, yuqori tezlik va ko‘p abonentlarni qo‘llab-quvvatlash imkoniyatiga ega. XG-PON va XGS-PON texnologiyalari esa keyingi avlod PON tizimlari bo‘lib, yanada yuqori uzatish tezliklarini ta’minlaydi. Ushbu texnologiyalar kelajakda abonent kirish tarmoqlarining asosini tashkil etadi. PON texnologiyalarining asosiy afzalliklari qatoriga yuqori uzatish tezligi, kam energiya sarfi, uzoq xizmat muddati va kam texnik xizmat talabi kiradi. Optik tolalar elektromagnit shovqinlarga chidamli bo‘lib, signal sifati yuqori bo‘ladi. Shu bilan birga, boshlang‘ich o‘rnatish xarajatlarining yuqoriligi va optik tolani yotqizish murakkabligi kamchilik sifatida qayd etiladi. Biroq uzoq muddatda PON texnologiyalari iqtisodiy jihatdan samarali hisoblanadi. Zamonaviy telekommunikatsiya tarmoqlarida PON texnologiyalari doimiy ravishda takomillashib bormoqda. 10G va undan yuqori tezlikni ta’minlovchi PON tizimlari keng joriy etilmoqda. Shuningdek, PON texnologiyalarining 5G tarmoqlari bilan integratsiyasi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bulutli xizmatlar, IoT va aqlli shahar loyihalarida PON texnologiyalari muhim infratuzilma sifatida xizmat qilmoqda. XULOSA PON texnologiyalari abonent kirish tarmoqlarida muhim o‘rin egallaydi va zamonaviy aloqa xizmatlarini taqdim etishda asosiy yechim hisoblanadi. Yuqori tezlik, ishonchlilik va iqtisodiy samaradorlik PON texnologiyalarining asosiy ustunliklari hisoblanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, PON texnologiyalarining joriy etilishi abonentlarga xizmat sifatini oshirish va telekommunikatsiya tarmoqlarining rivojlanishiga xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Yo‘ldoshev A., Sattorov E. Telekommunikatsiya tarmoqlari. Toshkent, 2020. 2. Raxmonqulov X., Jo‘rayev A. Abonent kirish tarmoqlari va texnologiyalari. Toshkent, 2021. 3. Karimov B.B. Optik tolali aloqa tizimlari. Toshkent, 2019. 4. Hasanov Sh.Sh. Zamonaviy abonent kirish tarmoqlari. Toshkent, 2022. 5. Cisco Networking Academy. Optik tarmoqlar asoslari. Toshkent, 2020.