MIKROPROTSESSOR ARXITEKTURASI VA ASSEMBLER TILINING O'ZARO BOG'LIQLIGI

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 162 MIKROPROTSESSOR ARXITEKTURASI VA ASSEMBLER TILINING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI F.G’ulomov, D.Muhammadov, Tillaboyev.M Farg’ona davlat texnika universiteti E-mail: [email protected] E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.18001470 Annotatsiya: Ushbu maqolada mikroprotsessor arxitekturasi va Assembler tilining o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Mikroprotsessorning ichki tuzilishi, registrlar, boshqaruv mexanizmlari hamda buyruqlar tizimi Assembler dasturlash tilining shakllanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi yoritib beriladi. Shuningdek, Assembler tilining apparat resurslarini samarali boshqarishdagi ahamiyati va amaliy qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: mikroprotsessor, arxitektura, Assembler tili, registrlar, buyruqlar tizimi, past darajadagi dasturlash. KIRISH Zamonaviy kompyuter tizimlari va raqamli qurilmalar mikroprotsessorlar asosida ishlaydi. Mikroprotsessorlar barcha hisoblash, boshqaruv va mantiqiy jarayonlarni bajaruvchi asosiy qurilma hisoblanadi.Mikroprotsessor arxitekturasini o‘rganishda Assembler tili alohida o‘rin tutadi. Assembler tili past darajadagi dasturlash tili bo‘lib, u mikroprotsessorning mashina buyruqlariga juda yaqin hisoblanadi. Shu sababli, mikroprotsessor arxitekturasi va Assembler tili o‘zaro chambarchas bog‘liqdir. 1. MIKROPROTSESSOR ARXITEKTURASI TUSHUNCHASI Mikroprotsessor arxitekturasi — bu mikroprotsessorning ichki tuzilishi, buyruqlar tizimi, registrlar to‘plami va ma’lumotlarni qayta ishlash mexanizmlarining majmuasidir.Mikroprotsessor arxitekturasi quyidagi asosiy qismlardan iborat:Arifmetikmantiqiy qurilma (ALU)Boshqaruv qurilmasiRegistrlar tizimShinlar (ma’lumot, adres va boshqaruv shinasi)Buyruqlar tizimi (Instruction Set).Ushbu elementlarning har biri Assembler tilida dastur yozishda bevosita ahamiyatga ega. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 163 2. ASSEMBLER TILI VA UNING XUSUSIYATLARI Assembler tili — bu mashina tiliga yaqin bo‘lgan past darajadagi dasturlash tili bo‘lib, har bir buyruq mikroprotsessor bajaradigan aniq bir operatsiyaga mos keladi. Assembler tilida yozilgan dastur to‘g‘ridan-to‘g‘ri mikroprotsessor resurslari bilan ishlaydi.Assembler tilining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:apparatga yaqinligi;yuqori bajarilish tezligi;xotiradan samarali foydalanish;mikroprotsessorni to‘liq boshqarish imkoniyati.Biroq Assembler tili murakkabligi va platformaga bog‘liqligi bilan ham ajralib turadi. 3. REGISTRLAR VA ASSEMBLER TILI O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK Registrlar mikroprotsessor ichidagi eng tezkor xotira hisoblanadi. Assembler dasturlashda registrlar bilan ishlash muhim o‘rin tutadi, chunki aksariyat buyruqlar bevosita registrlar orqali bajariladi. Assembler buyruqlari:registrga ma’lumot yuklash (MOV),registrdagi ma’lumotni qayta ishlash (ADD, SUB),registrlar o‘rtasida ma’lumot almashish kabi amallarni bajaradi. Shu sababli mikroprotsessor registrlar arxitekturasi Assembler tilining sintaksisi va imkoniyatlarini belgilaydi. 4. BUYRUQLAR TIZIMI VA ASSEMBLER BUYRUQLARI Mikroprotsessorning buyruqlar tizimi (Instruction Set Architecture — ISA) Assembler tilining asosini tashkil etadi. Har bir Assembler buyrug‘i mikroprotsessorning mashina buyrug‘iga mos keladi.Buyruqlar tizimi quyidagi guruhlarga bo‘linadi:ma’lumot uzatish buyruqlari;arifmetik va mantiqiy buyruqlar;boshqaruv buyruqlari (sakrashlar);uzilishlar bilan ishlash,buyruqlari. 5. BOSHQARUV MEXANIZMLARI VA ASSEMBLER DASTURLASH Mikroprotsessor boshqaruv qurilmasi buyruqlarni olish, dekodlash va bajarish jarayonini nazorat qiladi. Assembler tilida yozilgan dastur ushbu jarayonlarni aniq ketma-ketlikda boshqaradi. Assembler yordamida: dastur oqimini boshqarish; shartli va shartsiz sakrashlar. 6.MIKROPROTSESSOR ARXITEKTURASINI ASSEMBLER ORQALI OPTIMALLASHTIRISH Assembler tili mikroprotsessor resurslaridan maksimal darajada foydalanish imkonini beradi. Yuqori darajadagi tillarda bu imkoniyatlar cheklangan bo‘lishi mumkin. Assembler orqali: bajarilish tezligini oshirish; YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 164 xotira sarfini kamaytirish; real vaqt tizimlarida aniqlikni ta’minlash mumkin. Shu sababli Assembler tili optimallashtirishda muhim vosita hisoblanadi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, mikroprotsessor arxitekturasi va Assembler tili bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir. Mikroprotsessorning ichki tuzilishi va buyruqlar tizimi Assembler tilining shakllanishiga asos bo‘ladi. Assembler tili esa mikroprotsessor imkoniyatlarini to‘liq ochib berish va apparat resurslarini samarali boshqarish imkonini yaratadi. Ushbu fan orqali talabalar kompyuter tizimlarining chuqur ishlash mexanizmlarini o‘rganadilar. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Andrew S. Tanenbaum – Structured Computer Organization 2. Patterson & Hennessy – Computer Organization and Design 3. Intel Microprocessor Architecture Manuals 4. Mikroprotsessorlar va Assembler tili bo‘yicha o‘quv qo‘llanmalar.