SURUNKALI GASTRID KASALLIGINI DAVOLASHDA FITOPRAPARATLAR SAMARADORLIGINI OʻRGANISH

“INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 291 DOI: https://10.5281/zenodo.18002803 SURUNKALI GASTRID KASALLIGINI DAVOLASHDA FITOPRAPARATLAR SAMARADORLIGINI OʻRGANISH Azimova Aziza Ayubjon qizi Aliqulov Maqsud Madad o‘g‘li SamDTU 4-son Ichki kasalliklar kafedrasi 1-kurs magistrantlari N.N. Maxmatmuradova Ilmiy rahbar: PhD v.v.b dotsent ANNOTATSIYA Ushbu tezisda surunkali gastrit kasalligini davolash jarayonida fitopreparatlarning samaradorligi o‘rganildi. Tadqiqot davomida o‘simlik asosidagi dorivor vositalarning yallig‘lanishga qarshi, antimikrob, spazmolitik va regenerativ xususiyatlari tahlil qilinib, ularning oshqozon shilliq qavatini tiklashdagi o‘rni baholandi. Fitopreparatlar H. pylori-assotsiatsiyalangan va autoimmun gastritda an’anaviy davo usullarini to‘ldirib, simptomlarni kamaytirishi, kislotalilikni me’yorlashtirishi va nojo‘ya ta’sirlar xavfini pasaytirishi aniqlangan. Kalit so‘zlar: surunkali gastrit, fitopreparatlar, fitoterapiya, Helicobacter pylori, yallig‘lanishga qarshi ta’sir, regeneratsiya, oshqozon shilliq qavati, tabiiy dori vositalari, antimikrob xususiyat. KIRISH Surunkali gastrit — oshqozon shilliq qavatining uzoq muddatli yallig‘lanishi bilan xarakterlanadigan va aholida keng uchraydigan kasalliklardan biridir. Uning shakllari ko‘p bo‘lib, eng ko‘p tarqalganlari Helicobacter pylori-assotsiatsiyalangan, autoimmun va kimyoviy-ta’sirli gastrit hisoblanadi. Kasallikning davomiy kechishi “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 292 oshqozon shilliq qavati atrofiyasiga, hazm jarayonining buzilishiga, vitamin va minerallar yetishmovchiligiga, og‘riq sindromining kuchayishiga olib kelishi mumkin. Odatda surunkali gastritni davolashda antimikrob vositalar, proton nasosi ingibitorlari, gastroprotektorlar va dietoterapiya qo‘llansa-da, so‘nggi yillarda tabiiy preparatlarning ahamiyati ortib bormoqda. Fitopreparatlar yallig‘lanishga qarshi, antimikrob, spazmolitik, antioksidant hamda regenerativ ta’sirga ega bo‘lib, oshqozon shilliq qavatining tiklanish jarayonini tezlashtirishi bilan ajralib turadi. Dunyo miqyosida o‘tkazilayotgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘simlik asosidagi dorilar, ayniqsa romashka, zubturum, aloe vera, zanjabil, qizilmiya ildizi va karam sharbatidan olinadigan vitamin U kabi vositalar surunkali gastritni kompleks davolashda muhim qo‘shimcha usul bo‘lib xizmat qiladi. Fitoterapiya bemorlar tomonidan yaxshi qabul qilinadi, ularning organizmiga minimal nojo‘ya ta’sir ko‘rsatadi va uzoq muddatli qo‘llanish uchun qulaydir.[1] MUHOKAMA VA NATIJALAR Olingan adabiyotlar tahlili va mavjud klinik ma’lumotlar surunkali gastritni davolashda fitopreparatlarning sezilarli terapevtik samaradorlikka ega ekanini ko‘rsatadi. Fitopreparatlarning tarkibidagi flavonoidlar, saponinlar, alkaloidlar, organik kislotalar va efir moylari oshqozon shilliq qavatida kechadigan yallig‘lanish jarayonini kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, qizilmiya ildizi ekstrakti, romashka gullari, aloe vera sharbatlari va zubturum bargi preparatlari yallig‘lanish mediatorlari — prostaglandinlar va sitokinlar ishlab chiqarilishini kamaytirib, oshqozon shilliq qavatini himoya qiluvchi tabiiy moddalarning sekretsiyasini kuchaytiradi. Bu esa ularni surunkali gastritning turli shakllarida qo‘llash imkoniyatlarini kengaytiradi.[2] Fitopreparatlar, ayniqsa, H. pylori-assotsiatsiyalangan gastritda qo‘shimcha vosita sifatida yuqori samarani namoyon etadi. Ayrim o‘simlik ekstraktlarida mavjud bo‘lgan antimikrob komponentlar mikroblarga, jumladan H. pylori ga qarshi faollik ko‘rsatgani haqida ilmiy dalillar mavjud. Masalan, zanjabil, sarimsoq va zubturumning bioaktiv moddalarida bakteriyalarning ko‘payishini pasaytiruvchi tabiiy antibiotik xususiyatlari kuzatilgan. Fitopreparatlarning bunday xususiyatlari ularni an’anaviy “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 293 eradikatsiya terapiyasi bilan birgalikda qo‘llanganda bemorning tiklanish jarayonini tezlashtirishini tasdiqlaydi. Bundan tashqari, fitoterapiya oshqozon shilliq qavatining regeneratsiya jarayonini faollashtirishi bilan ajralib turadi. Aloe vera, vitamin U, romashka va zubturum tarkibidagi mukopolisaxaridlar va bioflavonoidlar shilliq qavatning tiklanishini kuchaytirib, yaralangan yoki zararlangan to‘qimalarning tezroq reepitelizatsiyasiga yordam beradi. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, vitamin U ning qabul qilinishi oshqozon shilliq qavati hujayralarining proliferatsiya tezligini oshirib, surunkali gastritda uchraydigan epitelial yetishmovchiliklarni kamaytiradi. Shu jihat fitopreparatlarni gastritning atrofik shakllarida ham qo‘llashni ma’qul qiladi.[3] Spazmolitik ta’sirga ega bo‘lgan fitopreparatlar — masalan, arpabodiyon va yalpiz ekstrakti — surunkali gastrit bilan kechuvchi qorin og‘riqlari va spazmlarini kamaytirishi kuzatildi. Ushbu preparatlar me’da-ichak traktining peristaltikasini me’yorlashtiradi, pilorik spazmlarni yengillashtiradi va dispeptik belgilarni kamaytiradi. Bemorlarning shikoyatlari asosida olib borilgan klinik kuzatuvlarda fitopreparatlar qabul qilinganda og‘riq sindromi 20–30% gacha kamaygani qayd etilgan. Fitopreparatlarning yana bir muhim afzalligi — ularning xavfsizlik darajasi yuqoriligi va uzoq muddatli qo‘llanish uchun mosligi. Ko‘plab farmakologik preparatlardan farqli o‘laroq, o‘simlik asosidagi dorivor vositalar oshqozon ichak tizimida qo‘shimcha zararli ta’sirlar keltirib chiqarmaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, fitopreparatlar qabul qilinishi bilan bog‘liq nojo‘ya ta’sirlar soni juda kam bo‘lib, aksariyat hollarda oson bartaraf etiladi. Shu bois ular surunkali gastritni uzoq muddatli davolash jarayonida qo‘llash uchun qulay hisoblanadi.[4] Natijalar shuni isbotlaydiki, fitopreparatlar surunkali gastritni davolashda an’anaviy davo usullarini to‘ldiruvchi va ba’zi hollarda samaradorlikni oshiruvchi muhim komponent sifatida foydalanilishi mumkin. Ular yallig‘lanishni kamaytiradi, mikroblarga qarshi faollik ko‘rsatadi, shilliq qavat regeneratsiyasini rag‘batlantiradi va dispeptik simptomlarni yengillashtiradi. Umuman olganda, tadqiqot ma’lumotlari “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 294 fitoterapiyaning surunkali gastritni kompleks davolashda yuqori salohiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Fitopreparatlarning afzalliklaridan biri — ularning yuqori xavfsizlik darajasidir. An’anaviy dori vositalaridan farqli o‘laroq, o‘simlikka asoslangan preparatlar uzoq muddat qo‘llanilganda ham sezilarli nojo‘ya ta’sir ko‘rsatmaydi, bu esa surunkali gastritning davomiy shakllarini davolash jarayonida juda muhim omil hisoblanadi. Ayniqsa, shilliq qavatni yumshatuvchi, himoya qatlamini tiklovchi va mikroflora muvozanatini yaxshilovchi preparatlar (zubturum, aloe vera, qizilmiya ildizi, romashka va boshqalar) oshqozon muhitining fiziologik holatini tiklashda yuqori natija beradi.[5] Shuningdek, fitopreparatlar Helicobacter pylori bilan bog‘liq gastritlarda ham ahamiyatli qo‘shimcha davolash vositasi bo‘lib xizmat qilishi aniqlangan. Ularning tarkibidagi tabiiy antimikrob komponentlar bakteriyaning faoliyatini susaytirishi, endoskopik belgilarning tezroq ijobiy dinamikasini ta’minlashi mumkinligi haqidagi ilmiy dalillar fitoterapiyaning kompleks davo tizimidagi rolini yanada mustahkamlaydi. Bu fitopreparatlarni antibiotik terapiyasi bilan uyg‘unlashtirilgan holda qo‘llanishini dolzarb qiladi. Bundan tashqari, fitopreparatlarning psixoemotsional fonni yaxshilashdagi ijobiy ta’siri ham alohida e’tiborga loyiq. Gastrit bilan kasallangan bemorlarda stress, uyqusizlik, asabiylashish kabi holatlar ko‘p kuzatiladi. Yalpiz, melissa, arpabodiyon kabi o‘simliklarning tinchlantiruvchi va spazmolitik ta’siri bemorning umumiy holatini yengillashtiradi, bu esa davolash samaradorligini yanada oshiradi.[6] XULOSA Umuman olganda, fitopreparatlar surunkali gastritni kompleks davolashda samarali, xavfsiz va iqtisodiy jihatdan maqbul vosita hisoblanadi. Kelgusida fitopreparatlarning tarkibi, ta’sir mexanizmi, optimal dozasi va klinik samaradorligini chuqur o‘rganuvchi ilmiy izlanishlar ularning amaliyotda yanada keng qo‘llanishi uchun mustahkam ilmiy asos yaratadi. Shu bilan birga, fitoterapiyani an’anaviy davo usullari bilan uyg‘un holda qo‘llash surunkali gastritni davolashning zamonaviy, kompleks va bemorga moslashgan yondashuvini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 295 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Skvortsov V.V., Zaklyakova L.V., Levitan B.N., Bolgova M.Yu., Zaklyakov I.K., Golieva E.A. Modern approaches to pharmacotherapy of chronic gastritis. Meditsinskiy sovet = Medical Council. 2021;(15):40–47. 2. Malfertheiner P., Megraud F., O‘Morain C.A., et al. Management of Helicobacter pylori infection – the Maastricht V/Florence Consensus Report. Gut. 2017;66:6–30. 3. Suárez G., Reyes V.E. Role of Helicobacter pylori in Gastric Inflammation and Cancer. Frontiers in Cellular and Infection Microbiology. 2018;8:1–12. 4. Chey W.D., Wong B.C.Y. American College of Gastroenterology Guideline on the Management of Helicobacter pylori Infection. Am J Gastroenterol. 2007;102:1808– 1825. 5. Talley N.J., Ford A.C. Functional gastrointestinal disorders: Epidemiology, pathophysiology, clinical features, and Rome IV. Gastroenterology. 2014;150:1257– 1261. 6. Kato M., Sugimoto M., Asaka M. Pathogenesis of Helicobacter pylori infection. Helicobacter. 2013;18:24–30.