AMERIKA VA OʻZBEK POSTMODERN ADABIYOTIDA URUSH TUSHUNCHASI VA UNING ROLI

Dekabr, 2025-Yil 192 AMERIKA VA OʻZBEK POSTMODERN ADABIYOTIDA URUSH TUSHUNCHASI VA UNING ROLI Bafoyeva Roxila Valijonovna Ilmiy rahbar. Osiyo xalqaro universiteti “Xorijiy til va ijtimoiy fanlar” kafedrasi assistent o‘qituvchisi. Saloxiddinova Zarina Husniddinovna Izlanuvchi. Osiyo xalqaro universiteti1-bosqich magistratura talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.18002920 Annotatsiya. Ushbu maqola Amerika va Oʻzbek adabiyotida urush yillarida yaratilgan romanlarning oʻziga xos xususiyatlarini ilmiy jihatdan tahlil qilishga bagʻishlangan. Tadqiqot davomida urush mavzusidagi asarlarning yaratilishida qoʻllanilgan badiiy va uslubiy metodlar, manbalar hamda yozuvchilarning tarixiy voqelikka munosabati oʻrganiladi. Shuningdek, urush davriga xos boʻlgan asosiy mavzular inson taqdiri, milliy oʻzlik, zoʻravonlik, ruhiy iztirob, xotira va tarixiy ong masalalari tahlil qilinadi. Maqola urush sharoitida adabiyotning ijtimoiy va madaniy ahamiyatini ochib berishni hamda Amerika va Oʻzbek postmodern adabiyotidagi urush romanlarining umumiy va farqli jihatlarini aniqlashni maqsad qiladi. Kalit so‘zlar: urush , postmodern adabiyoti, urush romani, tarixiy xotira, milliy o‘zlik, narrativ strategiyalar, , travma, Amerika adabiyoti, O‘zbek adabiyoti, qiyosiy adabiyotshunoslik. Asosiy qism. Postmodern adabiyot doirasida urush hodisasi an’anaviy qahramonlik yoki tarixiy aniqlik asosida emas, balki ma’no parchalanganligi va subyektiv idrok nuqtayi nazaridan yoritiladi. Bu yo‘nalishda urush yagona va qat’iy haqiqat sifatida emas, balki turli shaxsiy xotiralar, qarama-qarshi talqinlar va ichki kechinmalar yig‘indisi sifatida namoyon bo‘ladi. Postmodern yozuvchilar ko‘pincha ironiyadan, parodiyadan hamda intertekstual aloqalardan foydalanib, rasmiy tarixiy narrativlarning mutlaq ishonchliligini rad etadilar. Ushbu adabiy yondashuvda vaqt va makon tushunchalarining buzilishi, voqealarning uzluksiz emas, balki fragmentar shaklda tasvirlanishi muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday uslub urush tajribasining inson ongida qoldirgan izlari va ruhiy jarohatlarini chuqurroq ifodalashga xizmat qiladi. Natijada urush zo‘ravonlikni ulug‘lovchi emas, balki insoniy qadriyatlarni yemiruvchi omil sifatida talqin qilinadi. Amerika adabiyotida postmodern estetikada yaratilgan urush romanlari asosan Ikkinchi jahon urushi va Vetnam urushi tajribasi bilan bog‘liqdir. Kurt Vonnegutning “SlaughterhouseFive” asarida urush voqealari mantiqsiz va absurd hodisa sifatida tasvirlanib, vaqtning chiziqli harakati inkor qilinadi. Asarda urush inson taqdirini nazorat qiluvchi begona kuch sifatida ko‘rsatiladi va an’anaviy qahramonlik qarashlari keskin tanqid qilinadi. Joseph Hellerning “Catch-22’’ romani esa urushni byurokratik tizim orqali inson erkinligini cheklovchi mexanizm sifatida ochib beradi. Asarda mantiqqa zid qoidalar va paradokslar orqali urushning g‘ayriinsoniy mohiyati fosh etiladi. Thomas Pynchon ijodida ham urush texnologik zo‘ravonlik, global tartibsizlik va shaxsiy identitetning yemirilishi bilan chambarchas bog‘liq holda tasvirlanadi. Dekabr, 2025-Yil 193 Umuman olganda, Amerika postmodern urush romanlari rasmiy tarix va ideologik talqinlarga qarshi turib, urushni murakkab, ko‘p qatlamli va axloqiy jihatdan noaniq hodisa sifatida ko‘rsatadi. O‘zbek adabiyotida urush mavzusi ko‘proq Ikkinchi jahon urushi va uning jamiyat hayotiga ko‘rsatgan uzoq muddatli ta’siri bilan bog‘liq holda yoritilgan. An’anaviy realizm ustun bo‘lgan davrlardan farqli o‘laroq, zamonaviy o‘zbek nasrida postmodern unsurlar paydo bo‘lib, urush hodisasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri jang sahnalari emas, balki xotira va ruhiy kechinmalar orqali tasvirlanmoqda. Bu asarlarda urush inson hayotida chuqur iz qoldirgan fojia sifatida talqin qilinib, yo‘qotish, sukut, ichki iztirob va avlodlar xotirasi asosiy mavzularga aylanadi. Parchalangan kompozitsiya, ramziy ifodalar va ko‘p ovozlilik postmodern estetikaga xos belgilar sifatida namoyon bo‘ladi. Urush bu adabiyotda qahramonlik manbai emas, balki ma’naviy yo‘qotishlarga sabab bo‘lgan omil sifatida talqin qilinadi.Amerika va O‘zbek adabiyotida urush mavzusi postmodern yondashuv asosida asosan travmatik tajriba sifatida talqin etiladi. Har ikkala adabiyotda ham urushni mutlaq haqiqat sifatida tasvirlashdan voz kechilib, ko‘p ma’noli va subyektiv talqinlarga ustuvorlik beriladi. Amerika postmodern romanlarida kinoya, absurd va tizim tanqidi yetakchi bo‘lsa, o‘zbek adabiyotida tarixiy xotira, jamoaviy ong va milliy qadriyatlar bilan bog‘liq masalalar asosiy o‘rinni egallaydi. Shunga qaramay, har ikki adabiy an’anada ham postmodern estetikasi urush hodisasini yagona va ideallashtirilgan shaklda talqin qilishga qarshi samarali badiiy vosita sifatida xizmat qiladi. Xulosa. Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, Amerika postmodern adabiyotida urush romanlari asosan ironiyaga, absurdlikka va rasmiy tizimlar tanqidiga asoslangan bo‘lib, urushning mantiqsizligi va insoniy qadriyatlarni yemiruvchi mohiyati ochib beriladi. O‘zbek adabiyotida esa postmodern urush hodisasini tarixiy xotira, ma’naviy yo‘qotishlar va avlodlar ongidagi izlar orqali yoritishga xizmat qiladi. Har ikki adabiyotda ham postmodern estetikasi urushni ideallashtirishdan voz kechib, uning axloqiy, psixologik va madaniy oqibatlarini chuqurroq anglashga yordam beradi. Turli tarixiy va madaniy sharoitlarga qaramay, Amerika va O‘zbek postmodern urush romanlari umumiy insoniy muammolar zo‘ravonlik, xotira, o‘zlik va ma’no izlash masalalarini badiiy tadqiq etadi. Tadqiqot natijalari urush adabiyotini zamonaviy adabiy jarayon va postmodern tafakkur doirasida qayta baholash zarurligini ko‘rsatadi. Adabiyotlar ro’yxati: 1. Hutcheon, L. A Poetics of Postmodernism: History, Theory, Fiction. New York: Routledge, 1988. 2. Lyotard, J.-F. The Postmodern Condition: A Report on Knowledge. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1984. 3. Vonnegut, K. Slaughterhouse-Five. New York: Delacorte Press, 1969. 4. Heller, J. Catch-22. New York: Simon & Schuster, 1961. 5. Pynchon, T. Gravity’s Rainbow. New York: Viking Press, 1973. 6. White, H. The Content of the Form: Narrative Discourse and Historical Representation. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1987. Dekabr, 2025-Yil 194 7. Ashcroft, B., Griffiths, G., & Tiffin, H. Post-Colonial Studies: The Key Concepts. London: Routledge, 2000. 8. Quronov, D. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent: Akademnashr, 2018. 9. Yo’ldoshev, B. Zamonaviy o‘zbek nasri va badiiy tafakkur. Toshkent: Fan, 2016. 10. Eagleton, T. Literary Theory: An Introduction. Oxford: Blackwell, 1996.