"O'ZBEKISTON AHOLI TURMUSH DARAJASI VA DAROMADLARI AXAMIYATI"

CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD Volume 02, Issue 11, 2025 189 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD universalconference.us “O‘ZBEKISTON AHOLI TURMUSH DARAJASI VA DAROMADLARI AXAMIYATI” Ma’mun universiteti PhD Sharipova Zulayxo Annotatsiya (Annotation) Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida aholi turmush darajasi va daromadlarining so‘nggi yillardagi holati statistik tahlil asosida o‘rganilgan. Tadqiqot O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasining “Living standards” rasmiy ma’lumotlariga tayangan holda olib borilib, aholi daromadlari hajmi va real o‘sish sur’atlari, daromad manbalari tarkibi, daromadlar taqsimoti hamda ijtimoiy tengsizlik ko‘rsatkichlari tahlil qilingan. Shuningdek, uy xo‘jaliklari tuzilishi, infratuzilma va ijtimoiy xizmatlarga kirish darajasi orqali aholi turmush sharoitlari baholangan. Tahlil natijalari aholi umumiy va real daromadlarining oshib borayotganini, mehnat daromadlari ulushi ortayotganini hamda turmush darajasi ko‘rsatkichlarida ijobiy o‘zgarishlar kuzatilayotganini ko‘rsatadi. Biroq daromadlar taqsimotidagi notenglik, hududlararo farqlar va uy xo‘jaliklari sharoitidagi tafovutlar dolzarb muammo sifatida saqlanib qolmoqda. Maqolada aholi farovonligini oshirish va ijtimoiy tenglikni ta’minlashga qaratilgan ilmiy-amaliy xulosalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar (Keywords) Aholi turmush darajasi, aholi daromadlari, real daromad, daromad manbalari, daromadlar taqsimoti, Gini koeffitsienti, ijtimoiy tengsizlik, kambag‘allik, uy xo‘jaliklari, O‘zbekiston iqtisodiyoti. Kirish Aholi turmush darajasi va daromad darajasi — mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Insonlarning real daromadi, daromad manbalari tarkibi, daromadlar taqsimoti, kambag‘allik darajasi kabi omillar jamiyatning farovonligini baholashda asos bo‘ladi. Statistika Qo'mitasi joriy “Living standards” statistik qatorlari orqali O‘zbekiston aholisi daromadlari va turmush sharoitlari bo‘yicha ma’lumotlarni muntazam e’lon qiladi. Ushbu maqola, stat.uz ma’lumotlariga tayangan holda, oxirgi yillar ichida aholi daromadlari, daromad tarkibi va kambag‘allik holati dinamikasini tahlil qiladi. Daromadlar tuzilishi — asosiy daromad turi (mehnat daromadi, pensiyalar / ijtimoiy yordam, agrar/uy xo‘jaligi daromadi, transferlar va boshqalar). Aholi daromadlarining tengsizlik ko‘rsatkichlari — daromadlarning distiributsiyasi (quintile-guruhlar, 10 % guruhlar), Gini koeffitsienti, uy xo‘jaliklari tuzilishi, hayot darajasi ko‘rsatkichlari, CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD Volume 02, Issue 11, 2025 190 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD universalconference.us Internet, infratuzilma va boshqa omillar — mavjud bo‘lsa, “Living standards” bo‘yicha e’lon qilingan ma’lumotlar. Tahlil usullari: Daromad va real daromad o‘sishini o‘tgan yillar bilan taqqoslash (trend tahlil), daromad strukturasining o‘zgarishida daromad manbalarining ulushi, tengsizlik va daromad taqsimotining tahlili, Gini koeffitsienti. Natijalar Aholi daromadlari va real daromad o‘sish sur’ati 2023 yil yakunlari bo‘yicha aholi jon boshiga umumiy daromad va real daromad ko‘rsatkichlari e’lon qilingan. Daromadlarning real o‘sish sur’ati mavjud, bu — aholining xarajatlar darajasi va inflyatsiya hisobga olingan holdagi daromad hajmining oshgani demak. Bu real o‘sish, agar mos ravishda ijtimoiy yordamlar, pensiyalar va mehnat daromadlari oshirilgan bo‘lsa — umumiy turmush darajasining yaxshilanishiga signal beradi. Daromad manbalari tarkibi va daromad strukturasidagi o‘zgarishlar quyidagicha: Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, aholi daromadlari tarkibida quyidagi manbalar mavjud: mehnat daromadi, pensiya / ijtimoiy yordamlar, agrar/uy-xo‘jalik daromadi, transferlar va boshqa manbalar. Shuningdek, so‘nggi e’lonlarda daromadlar tarkibida mehnat daromadining ulushi oshgani aytilmoqda — bu bandlik va ish haqi darajasidagi o‘sish bilan bog‘liq. Daromadlarning taqsimoti va ijtimoiy tengsizlik indikatorlari: Statistika qo‘mitasi aholini daromad guruhlariga bo‘lish, daromad taqsimoti bo‘yicha hajmi va tengsizlik ko‘rsatkichi sifatida Gini koeffitsientini ham e’lon qiladi. Bu ma’lumotlar asosida daromad taqsimotidagi notenglik, aholining turli daromad guruhlari holatini va kambag‘allik darajasini tahlil qilish mumkin. Aholi turmush darajasi va uy-xo‘jaliklar sharoiti ko‘rsatkichlari: “Living standards” bo‘limida uy-xo‘jaliklar tuzilishi, ularning o‘rtacha aʼzolar soni, uy-xo‘jaliklarda internetga ulanish, kommunal va infratuzilma xizmatlari ko‘rsatilgan. Bu ko‘rsatkichlar aholi turmush sharoitlarining abstrakt emas, balki kundalik hayot sifatiga yaqin jihatlarini — qatnashini, sharoitlari va xizmatlarga ulanish darajasini ko‘rsatadi. Muhokama (Discussion) Statistika ma’lumotlari ko‘rsatadiki, oxirgi yillarda aholi daromadlari va real umumiy daromad o‘sishi kuzatilmoqda — bu mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlik va daromad darajasining oshishiga dalolat.Daromadlar tarkibida mehnat daromadlarining ulushi oshishi — bandlik darajasi va ish haqi daromadlarining yaxshilanishini aks ettiradi. Bu ayniqsa shaharlarda va rivojlangan hududlarda sezilarli bo‘lishi mumkin. CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD Volume 02, Issue 11, 2025 191 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD universalconference.us Biroq, daromad taqsimoti va tengsizlik ko‘rsatkichlari (quintile guruhlar, Gini) e’lon qilinishi, ya’ni statistik tahlil mavjudligi — bu muhim, chunki daromadlar va boylik taqsimotidagi faktlar ijtimoiy adolat va muvozanatni baholash imkonini beradi. Uy-xo‘jaliklar sharoiti va hayot darajasi ko‘rsatkichlari (uy-sharoit, internet, xizmatlarga kira olish) — nafaqat daromad, balki real hayot sifatini ham tushunish imkonini beradi. Agar daromad oshgan bo‘lsa, lekin infratuzilma / xizmatlarga ulanish darajasi past bo‘lsa — hayot sifati o‘shmaydi. CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD Volume 02, Issue 11, 2025 192 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD universalconference.us Xulosa O‘zbekiston Respublikasi Milliy statika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston aholisining daromadlari va turmush darajasi bo‘yicha statistik holat ijobiy tomonga o‘zgarmoqda: umumiy va real daromadlar oshmoqda, mehnat daromadi ulushi ortmoqda, hayot sifatini ko‘rsatuvchi infratuzilma va ijtimoiy sharoatlar statistika bazasida hisobga olinmoqda. Biroq, daromad taqsimoti va tengsizlik ko‘rsatkichlari, mintaqaviy farqlar va uy xo‘jaliklar sharoitidagi tafovutlar ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Shu ma’noda, kelajakda turmush darajasi va daromadlar tahlilini chuqurlashtirish, hududiy va ijtimoiy guruhlar kesimida analizlarni kengaytirish foydali bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statika qo‘mitasi “Living standards” ma’lumotlari 2. Sherjanov, S. (2022). O‘zbekiston aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasi. Eurasian Journal of Law, Finance and Applied Sciences, 2(13), 132-138. 3. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi